Вильгельм Вундт: Психологияның негізін қалаушысы

Вильгельм Вундт (1832-1920) – неміс психологы, қазіргі психологияның негізін қалаушы. Лейпцигте алғашқы психологиялық зертхананы құрды. Психология ғылымының дамуына үлкен үлес қосты.

51 мин оқу

100%

Дереккөз: Wilhelm Wundt — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Неміс психологиясының негізін қалаушы (1832–1920)

Вильгельм Максимилиан Вундт (/wʊnt/; 16 тамыз 1832 – 31 тамыз 1920) – неміс физиологы, философы және профессоры, қазіргі психологияның негізін қалаушылардың бірі. Психологияны философия мен биологиядан жеке ғылым ретінде ажыратқан Вундт, өзін психолог деп атаған алғашқы адам болды. Ол "эксперименталды психологияның әкесі" деп кеңінен танылады. 1879 жылы Лейпциг университетінде Вундт психологиялық зерттеулерге арналған алғашқы ресми зертхананы құрды. Бұл психологияның тәуелсіз ғылыми сала ретінде қалыптасуына әкелді. Ол сонымен қатар институттың зерттеулерін жариялау үшін алғашқы академиялық журналды – Philosophische Studien (1883–1903 жылдары) және одан кейін Psychologische Studien (1905–1917 жылдары) құрды.

Ерте өмір

Вундт 1832 жылдың 16 тамызында Неккарауда (қазіргі Мангеймнің бір бөлігі) дүниеге келді. Ол лютеран пасторы Максимилиан Вундттың (1787–1846) және Мари Фредерике Арнольдтың (1797–1868) төртінші баласы еді. Вундттың екі балаусасы бала кезінде қайтыс болды, ал оның ағасы Людвиг тірі қалды. Германия конфедерациясында экономикалық тұрақты кезеңде дүниеге келген Вундт, білім беру, медицина және технологиялық дамуға қаржыны қайта инвестициялау жиі кездесетін дәуірде өсті. Білімді жетілдіруге бағытталған экономикалық күш-жігер жаңа психологиялық зерттеу әдістерінің қалыптасуына түрткіс берді және оның бүгінгі танымал психолог ретінде қалыптасуына көмектесті.

Білім және Гейдельбергтегі мансап

Вундт 1851 жылдан 1856 жылға дейін Тюбинген университетінде, Гейдельберг университетінде және Берлин университетінде оқыды. 1856 жылы Гейдельбергте медицина докторы болып бітіргеннен кейін, докторлық кеңесшісі Карл Эвальд Хассемен бірге, Вундт Йоханнес Петер Мюллермен қысқа ғана уақыт оқыды, сосын Гейдельберг университетінің штаттық қызметкеріне қосылды. 1858 жылы физик және физиолог Герман фон Гельмгольцтің ассистенты болып, физиология бойынша зертханалық курс оқытуға жауапты болды. Ол жерде "Сенсорлық қабылдау теориясына үлес" (1858–1862) еңбегін жазды. 1864 жылы антропология және медициналық психология доценті болып тағайындалды және адам физиологиясы туралы оқулық жариялады. Дегенмен, оның лекциялары мен сабақтарына сәйкес, оның басты қызығушылығы медицина саласында емес, психология және оған байланысты пәндерге еді. Оның психология бойынша лекциялары 1863–1864 жылдары "Адам және жануарлар психологиясы туралы лекциялар" деген атпен жарық көрді. 1874 жылы Вундт психология тарихындағы ең маңызды еңбектердің біріне айналған "Физиологиялық психология принциптері" атты еңбегін жазуға кірісті. Бұл – эксперименталды психология саласына арналған алғашқы оқулық болды.

Неке және отбасы

1867 жылы Гейдельберг қаласының жанында Вундт Софи Маумен (1844–1912) танысты. Ол Киль қаласындағы теология профессоры Генрих Август Мау мен оның әйелі Луизаның (құрметті әкесінен) үлкен қызы, сондай-ақ археолог Август Маудың қарындасы болды. Олар 1872 жылдың 14 тамызында Кильде үйленді. Олардың үш баласы болды: әкесіне көп жағынан көмектескен Элеонора (1876–1957), Луиза, оны Лили деп атаған (1880–1884) және Макс Вундт (1879–1963), ол философия профессоры болды.

Цюрих пен Лейпцигтегі мансабы

1875 жылы Вундт Цюрихте «Индуктивті философия» профессоры қызметіне тағайындалды, содан кейін 1875 жылы Лейпциг университетінде философия профессоры болды. Онда Эрнст Генрих Вебер (1795–1878) және Густав Теодор Фехнер (1801–1887) сезімдік психология және психофизика саласында зерттеулер бастаған, ал екі ғасыр бұрын Готтфрид Вильгельм Лейбниц өзінің философиясын және теориялық психологиясын дамытқан, бұл Вундттың ой-санасын қалыптастыруға зор ықпал еткен. Вундттың Эрнст Генрих Веберге деген құрметі естеліктерінен анық көрінеді, онда ол Веберді эксперименталды психологияның әкесі деп санау қажеттігін айтқан: «Мен Веберді эксперименталды психологияның әкесі деп атағанды жөн көремін. Вебердің психикалық шамаларды өлшеуді ойлап табуы және олардың арасындағы нақты байланысты көрсетуі, осыны бірінші болып түсініп, іске асыруы – зор үлес болды».

Эксперименталды психология зертханасы

1879 жылы Лейпциг университетінде Вундт психологиялық зерттеулерге толыққанды арналған алғашқы зертханасын ашты, және осы оқиға психологияның тәуелсіз ғылыми сала ретінде ресми түрде дүниеге келгенін белгіледі. Жаңа зертхана Вундт тапсырған тақырыптар бойынша зерттеулер жүргізетін аспиранттарға толы болды, және ол көп ұзамай Вундт жасаған жаңа ғылымды үйренуге құштар әлемнің түкпір-түкпірінен келген жас ғалымдарды тартты. Лейпциг университеті 1876 жылы Вундтке Цюрихтен әкелген құрал-жабдықтарын сақтау үшін зертхана бөлді. Конвикт ғимаратында орналасқан бұл зертханада Вундттың көптеген демонстрациялары өтті, себебі құрал-жабдықтарды зертхана мен оқу сыныбы арасында тасымалдау қиындық тудырды. Вундт қажетті құралдар жасауды ұйымдастырды және тахистоскоптар, хроноскоптар, маятниктер, электр құрылғылары, таймерлер және сенсорлық карта жасау құрылғылары сияқты көптеген құрал-жабдықтарды жинады, сондай-ақ тәжірибелік зерттеулерде болашақ пайдалану жолдарын әзірлеу міндетімен әртүрлі аспиранттарға құралдар тағайындағаны мәлім болды. 1885 жыл мен 1909 жыл аралығында 15 көмекші жұмыс істеді. 1879 жылы Вундт оқу бағдарламасына кірмейтін тәжірибелер жүргізе бастады, және ол осы тәуелсіз тәжірибелер оның зертханасының психологияның ресми зертханасы ретіндегі мәртебесін бекіткенін мәлімдеді, бірақ университет ғимаратты 1883 жылға дейін кампустың бір бөлігі деп ресми түрде мойындамады. Зертхана кеңейіп, барлығы он бір бөлмеден тұратын болды. Бұл институт, Психологиялық институт деп белгілі болды, ақырында Вундт психологиялық зерттеулер үшін арнайы жобалаған жаңа ғимаратқа көшірілді.

Вундт эксперименталды психология институтында сабақ береді.

1875–1879 жылдардағы қысқы семестрлердегі Вундттың лекцияларының тізімі аптасына 6 күн, күніне орташа есеппен 2 сағатқа созылған, мысалы, 1875 жылғы қысқы семестрде: Тіл психологиясы, антропология, логика және эпистемология; ал одан кейінгі жазғы семестрде: Психология, ми және жүйке жүйесі, сондай-ақ физиология. Космология, тарихи және жалпы философия келесі семестрлерде оқытылған.

Вундт докторанттары

Вундт 1875-1919 жылдар аралығында өте көп докторлық диссертацияларға жауапты болды: 185 студент, оның ішінде 70 шетелдік (олардың 23-і Ресей, Польша және басқа Шығыс Еуропа елдерінен, ал 18-і Америкадан). Вундттың бірнеше шәкірттері өздерінің жеке құқығында көрнекті психологтарға айналды. Олардың қатарында немістер Освальд Кюльпе (Вюрцбург университетінің профессоры), Эрнст Мюманн (Лейпциг пен Гамбургтегі профессор және педагогикалық психологияның негізін салушы), Хьюго Мюнстерберг (Фрайбургтегі және Гарвард университетінің профессоры, қолданбалы психологияның негізін салушы) және мәдени психолог Вилли Хеллпач, сондай-ақ армян Гурген Эдилян бар. Американдықтар тізімінде Джеймс Маккин Кэттелл (Америка Құрама Штаттарындағы психологияның алғашқы профессоры), Гранвилл Стэнли Холл (бала психологиясы қозғалысының әкесі және жасөспірімдердің дамуы бойынша теоретик, Кларк университетінің басшысы), Чарльз Хаббард Джадд (Чикаго университетінің білім беру мектебінің директоры), Уолтер Дилл Скотт (кәсіби психологияның дамуына үлес қосқан және Гарвард университетінде оқытқан), Эдвард Брэдфорд Титченер, Лайтнер Витмер (өз еліндегі алғашқы психологиялық клиниканың негізін қалаушы), Франк Ангел, Эдвард Уилер Скрипт, Джеймс Марк Болдуин (Принстон психология кафедрасының негізін қалаушылардың бірі және ерте психологияға, психиатрияға және эволюция теориясына маңызды үлес қосқан) кіреді. Осылайша, Вундт американдық психологтардың бірінші және екінші буынының академиялық "туысқандық ағашында" орын алады. Сондай-ақ, ағылшын Чарльз Спирманды, румын Константин Радулеску Мотруды (персоналист философ және Бухарест университетінің философия кафедрасының меңгерушісі), Luftschiffbau Zeppelin компаниясының директоры Хьюго Эккенерді айтуға болады – тіпті кейін философ болған студенттерді де (Рудольф Эйслер немесе серб Любомир Недич сияқты) естен шығармаған жөн. Кейін танымал болған студенттер (немесе қонақтар) Владимир Михайлович Бехтерев (Бехтерев), Франц Боас, Эмиль Дюркгейм, Эдмунд Гуссерл, Бронислав Малиновский, Джордж Герберт Мид, Эдвард Сапир, Фердинанд Тоннис, Бенджамин Ли Ворф болды. Вундттың көптеген еңбектері ғасырдың ортасында Америка Құрама Штаттарында жеткілікті аудармалардың болмауы, кейбір студенттердің бұрмалаулары және бихевиоризмнің Вундттың бағдарламасына қарсы күресі салдарынан сынға ұшырады.

Wundt was responsible for an extraordinary number of doctoral dissertations between 1875 and 1919: 185 students including 70 foreigners (of whom 23 were from Russia, Poland, and other east European countries and 18 were from America). Several of Wundt's students became eminent psychologists in their own right. They include the Germans Oswald Külpe (a professor at the University of Würzburg), Ernst Meumann (a professor in Leipzig and in Hamburg and a pioneer in pedagogical psychology), Hugo Münsterberg (a professor in Freiburg and at Harvard University, a pioneer in applied psychology), and cultural psychologist Willy Hellpach, and the Armenian Gourgen Edilyan. The Americans listed include James McKeen Cattell (the first professor of psychology in the United States), Granville Stanley Hall (the father of the child psychology movement and adolescent developmental theorist, head of Clark University), Charles Hubbard Judd (Director of the School of Education at the University of Chicago), Walter Dill Scott (who contributed to the development of industrial psychology and taught at Harvard University), Edward Bradford Titchener, Lightner Witmer (founder of the first psychological clinic in his country), Frank Angell, Edward Wheeler Scripture, James Mark Baldwin (one of the founders of Princeton's Department of Psychology and who made important contributions to early psychology, psychiatry, and to the theory of evolution). Wundt, thus, is present in the academic "family tree" of the majority of American psychologists, first and second generation. – Worth mentioning are the Englishman Charles Spearman; the Romanian Constantin Rădulescu Motru (Personalist philosopher and head of the Philosophy department at the university of Bucharest), Hugo Eckener, the manager of the Luftschiffbau Zeppelin – not to mention those students who became philosophers (like Rudolf Eisler or the Serbian Ljubomir Nedić). – Students (or visitors) who were later to become well known included Vladimir Mikhailovich Bekhterev (Bechterev), Franz Boas, Émile Durkheim, Edmund Husserl, Bronisław Malinowski, George Herbert Mead, Edward Sapir, Ferdinand Tönnies, Benjamin Lee Whorf. Much of Wundt's work was derided mid century in the United States because of a lack of adequate translations, misrepresentations by certain students, and behaviorism's polemic with Wundt's program.

Зейнеткерлік және өлім

1917 жылы ол зейнеткерлікке шығып, ғылыми еңбектеріне толыққанды берілді. Вирттың (1920) мәлімдеуінше, 1920 жылдың жазында Вундт "өмірлік күшінің азайып бара жатқанын сезінді және сексен сегізінші туған күнінен кейін, 3 тамыз күні сейсенбіде тыныш қайтыс болды" (1-бет). Вундт Лейпцигтің Оңтүстік зиратында әйелі Софи және қыздары Лили мен Элеонорамен бірге жерленген.

Сыйлықтар мен марапаттар

Вундт Лейпциг және Геттинген университеттерінен құрметті докторлық дәрежесін алды, сондай-ақ ғылым мен өнер саласындағы «Pour le Mérite» орденімен марапатталды. Ол физиология және медицина саласындағы Нобель сыйлығына үш рет ұсынылды. Вундт 12 ғылыми ұйым мен қоғамның құрметті мүшесі болды. Ол Германия мен басқа елдердегі 13 академияның корреспондент мүшесі болды. Мысалы, ол 1895 жылы Америка философиялық қоғамының халықаралық мүшесі, ал 1909 жылы Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Вундттың есімі (635) Вундтия астероидіне берілді.

Жады

Вильгельм Вундт есте сақтау бойынша тәжірибелер жүргізді, бұл тәжірибелер қазіргі кезде иконалық есте сақтау, қысқа мерзімді есте сақтау, сондай-ақ іс-қимыл және жасау эффектілері деп есептеледі.

Процесс теориясы

Психология ағымдағы процеске, яғни психикалық өзгерістерге және қабылдау, таным, эмоция, ерік/мотивация арасындағы функционалдық байланыстарға қызығушылық танытады. Психикалық (психологиялық) құбылыстар – сананың өзгеріп отыратын процестері. Оларды тек қана шындық ретінде, "психологиялық тәжірибедегі оқиғаның тікелей шындығы" арқылы анықтауға болады. Сананың, яғни белсенді ұйымдастыру процестерінің байланыстары ендігіде мәңгілік "жан" немесе абстрактілі трансценденттік (рухани) принцип арқылы метафизикалық тұрғыдан түсіндірілмейді.

Санаттардың ажыратылуы

Вундт психологияның ерекше және негізгі санаттары ретінде субъектіге қатыстылықты (Subjektbezug), құндылықты бағалауды (Wertbestimmung), мақсаттың болуын (Zwecksetzung) және еріктілік әрекеттерді (Willenstätigkeit) қарастырды. Гуманитарлық ғылымдармен ортақ ерекшеліктерді және табиғат ғылымдарынан айырмашылықты сипаттау үшін ол жиі "ынтықтандырылған және ойлайтын субъект ретіндегі адам" деген тұжырымдаманы қолданды.

Психофизикалық параллелизм

Лейбництің ықпалымен Вундт психофизикалық параллелизм терминін былай түсіндірді: «менталды және физикалық құбылыстар арасында тұрақты қатынастар болған жерде, екеуі де бір-бірімен толықтай сәйкес келмейді және бірін-біріне айналдырылмайды, себебі олар өзінен бастап салыстыруға келмейтін екі түрлі нәрсе; бірақ олар бір-бірімен осылай байланысты: белгілі бір психикалық процестерге белгілі бір физикалық процестер сәйкес келеді немесе, метафоралық тұрғыдан айқанда, «бір-біріне параллель» жүреді». Ішкі сезім мидың функцияларына негізделгенімен, психикалық өзгерістердің физикалық себептері жоқ. Лейбниц былай деп жазды: «Жандар соңғы себептер заңдарымен әрекет етеді, яғни құштарлықтар, мақсаттар мен құралдар арқылы. Ал денелер тиімді себептер заңдарымен әрекет етеді, яғни қозғалыс заңдарымен. Осы екі әлем – тиімді себептер және соңғы себептер әлемі бір-бірімен үйлесімді». («Монадология», 79-параграф). Вундт Лейбництің ізімен жүріп, физикалық себептілікті (нейрофизиологияның табиғи себептілігі) және сана процесінің психикалық (психикалық) себептілігін ажыратады. Дегенмен, екі себептілік те дуалистік метафизикалық мағынада қарама-қарсы емес, олар тұрғын нәрсеге байланысты. Психологиядағы себептік түсіндірмелер нақты болжамдар жасау мүмкін болмай, тек алдыңғы себептердің әсерін іздеумен ғана шектелуі керек. Вундт ерікті әрекеттер мысалында себеп пен салдарды, мақсат пен құралдарды қарастырудағы мүмкін болатын инверсияны сипаттайды және себептік және телеологиялық түсіндірмелер қалай толықтырылып, үйлесімді қарастыруды құруға көмектесетінін түсіндіреді. Вундттың ұстанымы замандас авторларынан, соның ішінде параллелизмді жақтағандардан ерекшеленді. Паралелизм постулатымен қанағаттанбай, ол нейрофизиологияның табиғи себептілігіне қарама-қарсы психикалық себептілік принциптерін және оған сәйкес әдістемені әзірледі. Бұл Густав Теодор Фехнердің жекелік гипотезасы сияқты екі түрлі көзқарас емес, психофизикалық бірліктің екі түбірлі түрлі көзқарасы. Психологиялық және физиологиялық тұжырымдар екі мүлдем бөлек анықтамалық жүйеде бар; Николай Хартманн талқылағандай, санаттардағы қателіктерді болдырмау үшін маңызды санаттарды баса көрсету қажет. Осы тұрғыдан алғанда, Вундт эмпирикалық психологияның алғашқы нағыз эпистемологиясын және әдістемесін жасады (ғылым философиясы термині бұл кезде әлі пайда болмаған еді).

Influenced by Leibniz, Wundt introduced the term psychophysical parallelism as follows: " wherever there are regular relationships between mental and physical phenomena the two are neither identical nor convertible into one another because they are per se incomparable; but they are associated with one another in the way that certain mental processes regularly correspond to certain physical processes or, figuratively expressed, run 'parallel to one another'." Although the inner experience is based on the functions of the brain there are no physical causes for mental changes. Leibniz wrote: "Souls act according to the laws of final causes, through aspirations, ends and means. Bodies act according to the laws of efficient causes, i. e. the laws of motion. And these two realms, that of efficient causes and that of final causes, harmonize with one another." (Monadology, Paragraph 79). Wundt follows Leibniz and differentiates between a physical causality (natural causality of neurophysiology) and a mental (psychic) causality of the consciousness process. Both causalities, however, are not opposites in a dualistic metaphysical sense, but depend on the standpoint. Causal explanations in psychology must be content to seek the effects of the antecedent causes without being able to derive exact predictions. Using the example of volitional acts, Wundt describes possible inversion in considering cause and effect, ends and means, and explains how causal and teleological explanations can complement one another to establish a co ordinated consideration. Wundt's position differed from contemporary authors who also favoured parallelism. Instead of being content with the postulate of parallelism, he developed his principles of mental causality in contrast to the natural causality of neurophysiology, and a corresponding methodology. There are two fundamentally different approaches of the postulated psychophysical unit, not just two points of view in the sense of Gustav Theodor Fechner's identity hypothesis. Psychological and physiological statements exist in two categorically different reference systems; the important categories are to be emphasised in order to prevent category mistakes as discussed by Nicolai Hartmann. In this regard, Wundt created the first genuine epistemology and methodology of empirical psychology (the term philosophy of science did not yet exist).

Аперцепция

Апперцепция – Вундттың басты теориялық ұғымы. Лейбниц апперцепцияны элементарлық сезімдік түйсіктердің (өз) санаға өту процесі ретінде сипаттады, онда жеке құштарлықтар (талаптар, ерікті әрекеттер) маңызды рөл атқарады. Вундт психологиялық ұғымдарды жасады, тәжірибелік психологиялық әдістерді пайдаланды және ми жүйесінің маңдай бөлігіндегі нейропсихологиялық модельдеуді ұсынды, бұл қазіргі заманғы ойлаумен үйлеседі. Апперцепция сананың интеграциялық процесіне қатысты түрлі теориялық көзқарастарды көрсетеді. Назарды таңдаулы басқару – мұндай белсенді танымдық, эмоционалдық және мотивациялық интеграцияның қарапайым мысалы.

Ақыл-ойдың даму теориясы

Басты міндет – жануарлар психологиясынан тіл, дін және этикадағы ең жоғары мәдени жетістіктерге дейін сананың толыққанды даму теориясын жасау. Өз замандастарының көпшілігінен өзгеше, Вундт Фридрих Гегель мен Иоганн Готфрид Хердердің идеяларымен үйлесімде гуманитарлық ғылымдардың даму концепцияларын Чарльз Дарвиннің эволюциялық биологиялық теориясымен оңай байланыстыра білді.

Сыншыл реализм

Вундт "психология – табиғат және гуманитарлық ғылымдарды үйлестіретін эмпирикалық ғылым, ал олардың екеуінің де қарастырылуы бір-бірін толықтырады, себебі тек бірге ғана біз үшін мүмкін эмпирикалық білімді құруға болады" деп анықтады. Ол өзінің көзқарастары метафизикадан мүлдем азат екенін және қабылдаудағы субъект пен объектіні ажырату, сондай-ақ себеп-салдарлық принцип сияқты белгілі бір эпистемологиялық алғышарттарға негізделгенін айтты. Вундт өзінің "сыншыл реализм" термині арқылы өзін басқа философиялық ұстанымдардан ерекшелендіреді.

Физиологиясы

1853-1873 жылдар аралығында Гейдельбергте жұмыс істеген кезде Вундт физиология, әсіресе эксперименталды нейрофизиология саласында көптеген мақалалар, адам физиологиясы бойынша оқулық (1865, 4-ші басылымы 1878) және медициналық физика жөніндегі нұсқаулық (1867) жариялады. Ол нейрофизиология және неврология, физиология, анатомия және гистология салаларындағы ағымдағы жарияланымдарға 70-ке жуық шолу жазды. Оның екінші зерттеу саласы – сенсорлық физиология, оның ішінде кеңістіктік сезіну, көру сезіну және оптикалық иллюзиялар. Ол сипаттаған оптикалық иллюзия Вундт иллюзиясы деп аталады, ол Геринг иллюзиясының бір түрі. Ол сәулелі сызықтар жиынтығының фонында түзу сызықтардың қисық көрінуін көрсетеді.

Бастау нүктесі

Медициналық білімі мен Герман фон Гельмгольцтің көмекшісі ретінде жұмыс істеуі нәтижесінде Вундт эксперименталды зерттеулердің өлшемдерін, сондай-ақ 19-ғасырдың ортасындағы психологияның болжамдық сипатын білді. Вундттың ғылыми зерттеулерге құштарлығы және қажетті әдістемелік талдауы, қарапайым адамдардың тілін қолданып, өмірдегі жеке тәжірибелерін ғана айтқанда, наивті интроспекцияны сынағанда немесе сынсыз хобби ("халық") психологиясының психологиялық түсіндіруге тигізген әсерін келтіргенде айқын болды. Оның "Sinneswahrnehmung теориясына үлес" (1862) еңбегі Вундттың физиологтан эксперименталды психологқа өтуін көрсетеді. "Неге психология табиғат ғылымдарының үлгісін қабылдамайды? Табиғат ғылымдары тарихының барлық жағынан бізге әр ғылымның прогресі тәжірибелік әдістердегі прогреске тікелей байланысты екенін көрсететін түсінік бар". Дегенмен, бұл мәлімдемемен ол психологияны таза табиғат ғылымы ретінде қарастырмайды, бірақ психологтар табиғат ғылымдарындағы әдістердің жетістіктерінен үйренуі керек: "Бұл жағдайда жалпы психологияға көмектесетін екі ғылым бар: сананың даму тарихы және салыстырмалы психология".

Жалпы психология

Жалпы психологияға арналған "Грундзюге дер физиологическ психология" (физиологиялық психологияның негізгі ерекшеліктері) – Вундттың ең танымал оқулығы. Ол екі ғылымды бір-бірімен байланыстыруды қалады. "Физиология өмірдегі барлық құбылыстар туралы ақпарат береді, оларды біздің сыртқы сезімдерімізбен қабылдауға болады. Психологияда адам өзін іштен зерттейді, осы процестер арасындағы байланыстарды іздеп, олардың қайсысы осы ішкі бақылауды көрсететінін түсіндіреді". "Бұл тәсіл шынымен де негізді деп санауға болады – санамызда физиологиялық процестерде физикалық негізі жоқ ештеңе болмайды". Вундт физиологиялық психологияның мынадай міндеті бар деп сенді: "біріншіден, сыртқы және ішкі тәжірибе арасында орналасқан өмірлік процестерді зерттеу, бұл екі бақылау әдісін – сыртқы және ішкіні – бір уақытта қолдануды қажет етеді, екіншіден, осы зерттеуден алынған тұрғысынан адам өмірінің толық картинасын ашып көрсету және, мүмкіндігінше, анықтау". "Физиологиялық" деген сөз психологияны физиологияға тоғыстыруды білдірмейді – мен мұны мүмкін емес деп санаймын, – бірақ ол физиологиялық, яғни эксперименталдық құралдармен жұмыс істейді және, әдетте, басқа психология салаларына қарағанда, психикалық және физикалық процестер арасындағы байланысты ескереді". "Егер әдістің ерекшеліктерін ең маңызды фактор деп қарасақ, онда біздің ғылымымыз – эксперименталды психология – тек өзін-өзі бақылауға негізделген, дәстүрлі жан ғылымынан өзгеше". Жүйке жүйесінің анатомиясы және физиологиясы туралы ұзақ тараулардан кейін, "Грундзюге" (1874) бес бөлімнен тұрады: психикалық элементтер, психикалық құрылым, психикалық құрылымның өзара әрекеттесуі, психикалық даму, психикалық себеп-салдарлық принциптері мен заңдары. Психикалық процестерді олардың элементтеріне бөліп қарастыру арқылы Вундт таза элементтік психология құруды қаламады, өйткені элементтер бір уақытта бір-бірімен байланысты болуы керек. Ол сезімдік әсерді қарапайым сезімдермен, қабылдаулармен және олармен байланысты ерік-жігерлік әрекеттермен сипаттайды, сондай-ақ тәуелділіктер мен кері байланыстарды түсіндіреді.

The Grundzüge der physiologischen Psychologie (Main Features of Physiological Psychology) on general psychology is Wundt's best known textbook. He wanted to connect two sciences with one another. "Physiology provides information on all phenomena of life that can be perceived using our external senses. In psychology humans examine themselves, as it were, from within and look for the connections between these processes to explain which of them represent this inner observation." "With sufficient certainty the approach can indeed be seen as well founded – that nothing takes place in our consciousness that does not have its physical basis in certain physiological processes.". Wundt believed that physiological psychology had the following task: "firstly, to investigate those life processes that are centrally located, between external and internal experience, which make it necessary to use both observation methods simultaneously, external and internal, and, secondly, to illuminate and, where possible, determine a total view of human existence from the points of view gained from this investigation." "The attribute 'physiological' is not saying that it [physiological psychology] wants to reduce the psychology to physiology – which I consider impossible – but that it works with physiological, i. e. experimental, tools and, indeed, more so than is usual in other psychology, takes into account the relationship between mental and physical processes." "If one wants to treat the peculiarities of the method as the most important factor then our science – as experimental psychology – differs from the usual science of the soul purely based on self observation." After long chapters on the anatomy and physiology of the nervous system, the Grundzüge (1874) has five sections: the mental elements, mental structure, interactions of the mental structure, mental developments, the principles and laws of mental causality. Through his insistence that mental processes were analysed in their elements, Wundt did not want to create a pure element psychology because the elements should simultaneously be related to one another. He describes the sensory impression with the simple sensory feelings, perceptions and volitional acts connected with them, and he explains dependencies and feedbacks.

Апперцепция теориясы

Вундт кең таралған ассоциация теориясын қабылдамады, оған сәйкес ақыл-ой байланыстары (оқу) негізінен нақты процестердің жиілігі мен қарқындылығы арқылы қалыптасады. Оның "аперцепция психологиясы" термині – ол шығармашылық саналы белсенділікті элементарлық қауымдастықтан гөрі маңыздырақ деп есептегенін көрсетеді. Апперцепция – пайда болатын, кездейсоқ және таңдаулы, сондай-ақ қиялға толы және салыстыруға қабілетті белсенділік. Бұл процесте сезімдер мен идеялар әртүрлі жолдармен таңдалған, талданып, байланыстырылып, біріктірілген, моторлық және автономды функциялармен байланыстырылған, сондай-ақ сезімнің типтік тондарымен апперцептивті түрде байланысты суреттер болып табылады – олар тек өңделмейді, сонымен қатар шығармашылықпен синтезделеді (төмендегі "шығармашылық синтез принципіне" қараңыз). Вундт саналы белсенділіктің интеграциялық процесінде субъектінің элементарлық қызметін, яғни қалау актісін, мазмұнды санаға әдейілеу түрде жылжытуды көреді. Осы пайда болатын белсенділік барлық ақыл-ой процестеріне тән болғандықтан, оның көзқарасын волонтаристік деп сипаттауға болады. Вундт апперцептивті процестерді психологиялық тұрғыдан жоғары дифференциацияланған деп сипаттайды және көп жағдайда бұл оның тәжірибелік зерттеулерінің әдістемесі мен нәтижелеріне негізделген. Мысалы, күрделі реакция уақытының психикалық хронометриясына арналған кең ауқымды эксперименттер сериясы. Сезімдерді зерттеу кезінде, белгілі бір әсерлер тудырылады, ал пульс пен тыныс алу кимограф арқылы тіркеледі. Байқалған айырмашылықтар Вундттың эмоциялар теориясын оның үш өлшемімен қолдау мақсатында жасалды: жағымды – жағымсыз, ширығу – босаңсу, қозғырылған – депрессиялық.

Мәдениет психологиясы

Вильгельм Вундттың "Халық психологиясы". Тілдің, миф пен әдеттің даму заңдылықтарын зерттеу (Әлеуметтік психология. Тіл, миф және әдет-ғұрыптың эволюциялық заңдарын зерттеу, 1900–1920, 10 том) – өнердің, заңның, қоғамның, мәдениеттің және тарихтың дамуын да қамтитын, ХХ ғасырдың басындағы мәдени психологияның маңызды еңбегі және ескерткіші. Мәдени дамудың динамикасы психологиялық және эпистемологиялық принциптерге сәйкес зерттелді. Психологиялық принциптер Вундттың апперцепция психологиясынан (ассоциация, ассимиляция, семантикалық өзгерістерді қоса алғанда, жоғары интеграциялық процестер теориясы) және мотивациядан (ерік) алынған, бұл принциптер өзінің "Physiologische Psychologie" (1908–1910, 6-шы басылым, 3 том) еңбегінде баяндалған. Жеке психологиядан өзгеше, мәдени психология жоғары интеллектуалдық процестерді басқаратын жалпы психикалық даму заңдарын көрсетуге бағытталған: ойдың, тілдің, көркем қиялдың, мифтердің, діннің, әдет-ғұрыптың дамуы, жеке адамдардың қоғаммен қарым-қатынасы, интеллектуалдық орта және қоғамдағы интеллектуалдық туындылардың жасалуы. "Дәл эксперименттер аяқталған жерде тарих психологтар үшін эксперименттер жүргізе бастайды". "Адамдық қоғамдардың жалпы дамуын және жалпыға бірдей танылған құндылықтарға ие бірлескен интеллектуалды нәтижелерді құруды қамтамасыз ететін" ақыл-ой процестерін зерттеу қажет. Иоганн Готфрид Гердер, Иоганн Фридрих Гербарт, Георг Вильгельм Фридрих Гегель және Вильгельм фон Гумбольдт (салыстырмалы тіл білімі туралы идеяларымен) сияқты бұрынғы ойшылдардың идеяларымен ынталандырылған психолог Мориц Лазарус (1851) және тіл білімі маманы Хейманн Штейнталь 1860 жылы "Zeitschrift für Völkerpsychologie und Sprachwissenschaft" (Мәдени психология және тіл білімі журналы) журналын құрды, ол осы салаға атау берді. Вундт (1888) Лазарус пен Штейнтальдың, оның пікірінше, әлі де ұйымдастырылмаған ниеттерін сын тұрғысынан талдап, психологиялық тұрғыдан құрылған құрылымды ұсыну арқылы мәселелердің ауқымын шектеді. Тілдің, мифтің және әдет-ғұрыптың мәдени психологиясы жалпы психологияның үш негізгі саласына негізделуі керек еді: қиял мен ойлау, сезімдер және ерік (мотивация). Көптеген психикалық өзара байланыстар мен принциптер мәдени даму тұрғысынан зерттелуге тиіс. Аперцепция теориясы жалпы психология мен мәдени психологияда бірдей қолданылады. Мағыналар мен мотивтердің өзгеруі көптеген даму бағыттары бойынша қарастырылды және пайда болу принципіне (жаратқыш синтез), қаламаған жанама әсерлер принципіне (мақсаттар гетерогониясы) және қарама-қайшылық принципіне негізделген егжей-тегжейлі түсіндірмелер бар (Методология және стратегиялар бөлімін қараңыз). Он томдық жинақ: Тіл (1 және 2 томдар), Өнер (3 том), Мифтер мен дін (4–6 томдар), Қоғам (7 және 8 томдар), Заң (9 том), сондай-ақ Мәдениет және тарих (10 том). Мәдени психологияның әдістемесі негізінен кейіннен "Логика" (1921) еңбегінде сипатталған. Вундт психологиялық тұрғыдан байланыстырылған және құрылымдалған зор материалдар жинағымен жұмыс істеді. Тақырыптар ауыл шаруашылығы мен саудадан, қолөнер мен меншік, құдайлар, мифтер мен христиандық, неке мен отбасы, халықтар мен ұлттарға дейін (өзін-өзі тәрбиелеу және өзін-өзі тану, ғылым, әлем және адамзат). Вундт мәдени дамудың шамамен 20 негізгі динамикалық мотивін анықтады. Мәдени дамуда жиі келтірілетін мотивтер: еңбек бөлінісі, жандану, құтқарылу, бақыт, өндіріс және еліктеу, бала тәрбиесі, көркемдік қозғалыс, әл-ауқат, өнер және сиқыр, әшекейлеу, кінә, жаза, күнәнің құнын өтеу, өзін-өзі тәрбиелеу, ойын және кек алу. Басқа құндылықтар мен мотивтер еркіндік пен әділдік, соғыс пен бейбітшілік, құқықтық құрылымдар, мемлекеттік құрылымдар мен үкімет формалары саласында пайда болады; сонымен қатар мәдениеттің, діннің, мемлекеттің, жол қозғалысының және әлемдік саяси және әлеуметтік қоғамның дүниежүзілік көзқарасының дамуына қатысты. Діни тұрғыдан алғанда, көптеген құндылықтар мен мотивтер (яғни жанға, өлместікке, құдайлар мен жын-перілерге, ырым-жырымдарға, сиқыршылыққа, анимизмге және тотемизмге сену) өнер, қиял, би және экстаз, сондай-ақ отбасы мен билік түрлерімен біріктіріледі. Вундт адамның өзін-өзі тәрбиелеуінің мысалдарын тік жүру, физикалық жағдайларды және "көп жағдайда сыртқы жағдайларға байланысты адамдарға мәжбүрлі түрде әсер ету және ішінара ерікті мәдениеттің нәтижесі" деп көрді. Ол оттың кездейсоқ пайда болуын, кейін оны саналы түрде басқаруды екі мотивтің өзара әрекеттесуі ретінде сипаттады. Адамның іс-әрекеті мен табиғат жағдайларының өзара әрекеттесуінде ол мәдениеттің жаратылыс принципін бастапқыда-ақ көреді; құралдарды екінші табиғаттың мәдени өнімдері ретінде. Өзінің ойлау принциптеріне сәйкес, себеп пен салдардың өзара әрекеттесу жүйесі, мақсаттар жүйесі және осылайша құндылықтар (және өз қызметінің стандарттарынан рефлексивті түрде) қалыптасады. "Völkerpsychologie" еңбегінде (1912) Вундт мәдени дамудың төрт негізгі деңгейін сипаттады: алғашқы адам, тотемистік дәуір, батырлар мен құдайлар дәуірі және адамзаттың дамуы. Шешімдер нақты емес және бейнелеу өте қарапайым болды. Осы кітап қана ағылшын тіліне аударылды ("Elements of folk psychology"), осылайша Вундттың ерекшеленген мәдени психологиясына ғана қысқаша көрініс берді. (Атаудың "Халық психологиясы" бөлігі түсініксіздік деңгейін көрсетеді). Кері перспективада, "Völkerpsychologie" таңқастырарлық атау болды, өйткені ол көбінесе этнология ретінде қате түсініледі. Вундт оны (Әлеуметтік) Антропология, Әлеуметтік психология және Қоғамдық психология деп атауды да қарастырды. Алайда, психологиялық даму теориясы Вундттың ниеттерін одан да жақсырақ бейнелеуі мүмкін еді. Вундттың мәдени психологиясының интеллектуалдық әлеуеті мен эвристикасы әлі де толыққанды зерттелген жоқ.

Wilhelm Wundt's Völkerpsychologie. Eine Untersuchung der Entwicklungsgesetze von Sprache, Mythus und Sitte (Social Psychology. An Investigation of the Laws of Evolution of Language, Myth, and Custom, 1900–1920, 10 Vols.) which also contains the evolution of Arts, Law, Society, Culture and History, is a milestone project, a monument of cultural psychology, of the early 20th century. The dynamics of cultural development were investigated according to psychological and epistemological principles. Psychological principles were derived from Wundt's psychology of apperception (theory of higher integrative processes, including association, assimilation, semantic change) and motivation (will), as presented in his Grundzüge der physiologischen Psychologie (1908–1910, 6th ed., 3 Vols.). In contrast to individual psychology, cultural psychology aims to illustrate general mental development laws governing higher intellectual processes: the development of thought, language, artistic imagination, myths, religion, customs, the relationship of individuals to society, the intellectual environment and the creation of intellectual works in a society. "Where deliberate experimentation ends is where history has experimented on the behalf of psychologists." Those mental processes that "underpin the general development of human societies and the creation of joint intellectual results that are of generally recognised value" are to be examined. Stimulated by the ideas of previous thinkers, such as Johann Gottfried Herder, Johann Friedrich Herbart, Georg Wilhelm Friedrich Hegel and Wilhelm von Humboldt (with his ideas about comparative linguistics), the psychologist Moritz Lazarus (1851) and the linguist Heymann Steinthal founded the Zeitschrift für Völkerpsychologie und Sprachwissenschaft (Journal for Cultural Psychology and Linguistics) in 1860, which gave this field its name. Wundt (1888) critically analysed the, in his view, still disorganised intentions of Lazarus and Steinthal and limited the scope of the issues by proposing a psychologically constituted structure. The cultural psychology of language, myth, and customs were to be based on the three main areas of general psychology: imagining and thought, feelings, and will (motivation). The numerous mental interrelations and principles were to be researched under the perspective of cultural development. Apperception theory applied equally for general psychology and cultural psychology. Changes in meanings and motives were examined in many lines of development, and there are detailed interpretations based on the emergence principle (creative synthesis), the principle of unintended side effects (heterogony of ends) and the principle of contrast (see section on Methodology and Strategies). The ten volumes consist of: Language (Vols. 1 and 2), Art (Vol. 3), Myths and Religion (Vols. 4 – 6), Society (Vols. 7 and 8), Law (Vol. 9), as well as Culture and History (Vol. 10). The methodology of cultural psychology was mainly described later, in Logik (1921). Wundt worked on, psychologically linked, and structured an immense amount of material. The topics range from agriculture and trade, crafts and property, through gods, myths and Christianity, marriage and family, peoples and nations to (self )education and self awareness, science, the world and humanity. Wundt recognized about 20 fundamental dynamic motives in cultural development. Motives frequently quoted in cultural development are: division of labour, ensoulment, salvation, happiness, production and imitation, child raising, artistic drive, welfare, arts and magic, adornment, guilt, punishment, atonement, self education, play, and revenge. Other values and motives emerge in the areas of freedom and justice, war and peace, legal structures, state structures and forms of government; also regarding the development of a world view of culture, religion, state, traffic, and a worldwide political and social society. In religious considerations, many of the values and motives (i. e. belief in soul, immortality, belief in gods and demons, ritualistic acts, witchcraft, animism and totemism) are combined with the motives of art, imagination, dance and ecstasy, as well as with forms of family and power. Wundt saw examples of human self education in walking upright, physical facilities and "an interaction in part forced upon people by external conditions and in part the result of voluntary culture". He described the random appearance and later conscious control of fire as a similar interaction between two motives. In the interaction of human activity and the conditions of nature he saw a creative principle of culture right from the start; tools as cultural products of a second nature. An interactive system of cause and effect, a system of purposes and thus values (and reflexively from standards of one's own activities) is formed according to the principles of one's own thinking. In the Elemente der Völkerpsychologie (The Elements of Cultural Psychology, 1912) Wundt sketched out four main levels of cultural development: primitive man, the totemistic age, the age of heroes and gods, and the development of humanity. The delineations were unclear and the depiction was greatly simplified. Only this book was translated into English Elements of folk psychology), thus providing but a much abridged insight into Wundt's differentiated cultural psychology. (The Folk Psychology part of the title already demonstrates the low level of understanding). In retrospect, 'Völkerpsychologie' was an unfortunate choice of title because it is often misinterpreted as ethnology. Wundt also considered calling it (Social) Anthropology, Social Psychology and Community Psychology. The term Kulturpsychologie would have been more fitting though psychological development theory of the mind would have expressed Wundt's intentions even better. The intellectual potential and heuristics of Wundt's Cultural Psychology are by no means exhausted.

Нейропсихология

Вундt сол кездегі нейропсихологияның жай-күйіне үш жолмен үлес қосты: локализация теориясын сынға алу арқылы (содан кейін неврологияда кең таралған), неврологиялық және психологиялық ойлауға негізделген зерттеу гипотезаларын талап ету арқылы және оның ми қабыршағындағы апперцепциялық орталықтың нейропсихологиялық тұжырымдамасы арқылы. Вундт зейін мен зейінді бақылауды эксперименталды психологиялық және нейрофизиологиялық зерттеулердің тікелей үйлесімінің тамаша үлгісі деп қарастырды. Вундт жоғары орталық жүйке функцияларын анықтау үшін эксперимент жүргізуді психологиялық негізделген зерттеу гипотезаларына негіздеуге шақырды, өйткені сұрақтар тек анатомиялық және физиологиялық деңгейде жеткілікті дәлдігімен қойылмайтын еді. Вундт өзінің апперцепцияның орталық теориясын нейропсихологиялық модельдеуге негіздеді (Grundzüge-дің 3-ші басылымынан бастап). Осыған сәйкес, ол сипаттаған мидың алдыңғы қабығындағы гипотетикалық апперцепция орталығы сезімталдық, моторлық, автономдық, когнитивтік, эмоционалдық және мотивациялық процестердің компоненттерін өзара байланыстыра алады. Сондықтан ол мидың алдыңғы жағындағы когнитивтік және эмоционалдық атқарушы функциялар туралы және кортикальдық және лимбикалық функциялар желісіндегі гипотетикалық мультимодальдық конвергенция аймақтары туралы қазіргі зерттеулердің ізашары. Бұл тұжырымдама неврологияның салааралық дамуы деп қарастырылады, бірақ Вундттың бұл салаға қосқан үлесі ұмытылып кетті. С. Шеррингтон өзінің оқулықтарында Вундттың рефлекстердің физиологиясы туралы зерттеулерін қайта-қайта келтіреді, бірақ Вундттың нейропсихологиялық тұжырымдамаларын емес. Психология – эмпирикалық ғылым және жүйелі процедураға, нәтижелерді тексеруге және оның әдістемесіне сын жасауға ұмтылуы керек. Осылайша, өзін-өзі бақылауға үйрену керек және қатаң тәжірибелік бақылаумен ғана рұқсат етіледі; Вундт нағыз интроспекцияны қабылдамайды. Вундт психологиялық эксперименттердің стандартты анықтамасын берді. Оның Иммануил Кантқа (Вундт, 1874) жасаған сын-пікірі үлкен ықпал етті. Кант саналы процестердің өлшенетіндігі туралы болжамға қарсы пікір білдірді және өзін-өзі бақылау әдістерін жақсы негізделген, бірақ өте қысқа сынға алды: әдістің табиғи реактивтілігі, бақылаушының қателігі, субъектінің бұрмалаушы көзқарасы және тәуелсіз ойлаушылардың күмәнді әсері туралы, бірақ Вундт әдістемелік жақсартулар мұнда көмектесе алады деп оптимистікпен білдірді. Кейін ол өлшеу мен математиканың тек элементарлы саналы процестерге ғана қатысты екенін мойындады. Статистикалық әдістердің де пайдасы шектеулі, мысалы, психофизикада немесе халық статистикасын бағалауда. Лейпцигтегі эксперименталды психология негізінен бағалаудың төрт әдістемелік түріне: психофизикада әртүрлі өлшеу әдістерімен әсер ету әдістері; апперцепция психологиясында хронометрия үшін реакция әдістері; есте сақтау туралы зерттеулерде көбейту әдістері және сезімдер туралы зерттеулерде байқаулар мен психофизиологиялық өлшеулер арқылы экспрессия әдістері. Вундт өзінің лингвистикалық психологиялық зерттеулерінің әдістемесін (Vols. 1 және 2 Völkerpsychologie) ойлау процесіне психологиялық зерттеулер жүргізудің ең жемісті жолы болып табылады деп қарастырды. Оның мәдени психологиялық әдістемесі тек кейіннен ғана әзірленді. Бұл зерттеулер объективті қолданыстағы материалдарды, яғни тарихи жазбаларды, тілдерді, шығармаларды, өнерді, ертедегі мәдениеттердегі адам мінез-құлқының есептерін және байқауларын, ал сирек кезде – тікелей этнологиялық дереккөз материалдарын талдау мен салыстырмалы түрде бақылаумен айналысты. Вундт салыстырмалы әдістеменің екі мақсатын ажыратты: жеке салыстыру байқау материалының жалпы суреттің барлық маңызды белгілерін жинады, ал жалпы салыстыру типология алу үшін өзгерістердің суретін жасады. Жалпыға бірдей салыстыру және сындық түсіндіру ережесі негізінен оның Логикасында түсіндіріледі: "Осылайша, біз әдістердің түйінін ақыл-ой процестері мен интеллектуалды шығармашылықты түсіну үшін түсіндірілуге арналған түсіндірме деп сипаттаймыз". Вундт гуманистік герменевтика дәстүріне айқын сілтеме жасады, бірақ түсіндірме процесі негізінен психологиялық принциптерге сай болды деп мәлімдеді. Түсіндіру тек сын арқылы гуманитарлық ғылымдардың сипаттамалық процесіне айналды. Бұл психологиялық талдау арқылы жасалған өзара әрекеттестікті жою үшін түсіндірілуге қарсы қойылады. Ол сыртқы немесе ішкі қайшылықтарды зерттейді, интеллектуалды өнімдердің шынайылығын бағалауы керек, сондай-ақ құндылықтар мен пікірлерге сын жасайды. Интеллектуалдық, жеке және тарихқа қатысты емес интеллектуалды процестердің жалған түсініктерінің барлығы "субъективті бағалауға негізделген әдеттегі дөңгелек психологиядан" бастау алады.

Wundt contributed to the state of neuropsychology as it existed at the time in three ways: through his criticism of the theory of localisation (then widespread in neurology), through his demand for research hypotheses founded on both neurological and psychological thinking, and through his neuropsychological concept of an apperception centre in the frontal cortex. Wundt considered attention and the control of attention an excellent example of the desirable combination of experimental psychological and neurophysiological research. Wundt called for experimentation to localise the higher central nervous functions to be based on clear, psychologically based research hypotheses because the questions could not be rendered precisely enough on the anatomical and physiological levels alone. Wundt based his central theory of apperception on neuropsychological modelling (from the 3rd edition of the Grundzüge onwards). According to this, the hypothetical apperception centre in the frontal cerebral cortex that he described could interconnect sensory, motor, autonomic, cognitive, emotional and motivational process components Wundt thus provided the guiding principle of a primarily psychologically oriented research programme on the highest integrative processes. He is therefore a forerunner of current research on cognitive and emotional executive functions in the prefrontal cerebral cortex, and on hypothetical multimodal convergence zones in the network of cortical and limbic functions. This concept of an interdisciplinary neuroscience is now taken for granted, but Wundt's contribution towards this development has almost been forgotten. C. S. Sherrington repeatedly quotes Wundt's research on the physiology of the reflexes in his textbook, but not Wundt's neuropsychological concepts. Psychology is an empirical science and must endeavor to achieve a systematic procedure, examination of results, and criticism of its methodology. Thus self observation must be trained and is only permissible under strict experimental control; Wundt decisively rejects naive introspection. Wundt provided a standard definition of psychological experiments. His criticism of Immanuel Kant (Wundt, 1874) had a major influence. Kant had argued against the assumption of the measurability of conscious processes and made a well founded, if very short, criticism of the methods of self observation: regarding method inherent reactivity, observer error, distorting attitudes of the subject, and the questionable influence of independently thinking people, but Wundt expressed himself optimistic that methodological improvements could be of help here. He later admitted that measurement and mathematics were only applicable for very elementary conscious processes. Statistical methods were also of only limited value, for example in psychophysics or in the evaluation of population statistics. Experimental psychology in Leipzig mainly lent on four methodological types of assessment: the impression methods with their various measurement techniques in psychophysics; the reaction methods for chronometry in the psychology of apperception; the reproduction methods in research on memory, and the expression methods with observations and psychophysiological measurement in research on feelings. Wundt considered the methodology of his linguistic psychological investigations (Vols. 1 and 2 of Völkerpsychologie) to be the most fruitful path to adequate psychological research on the thought process. The principles of his cultural psychological methodology were only worked out later. These involved the analytical and comparative observation of objective existing materials, i. e. historical writings, language, works, art, reports and observations of human behaviour in earlier cultures and, more rarely, direct ethnological source material. Wundt differentiated between two objectives of comparative methodology: individual comparison collected all the important features of the overall picture of an observation material, while generic comparison formed a picture of variations to obtain a typology. Rules of generic comparison and critical interpretation are essentially explained in his Logik:

"We therefore generally describe the epitome of the methods as interpretation that is intended to provide us with an understanding of mental processes and intellectual creation." Wundt clearly referred to the tradition of humanistic hermeneutics, but argued that the interpretation process basically also followed psychological principles. Interpretation only became the characteristic process of the humanities through criticism. It is a process that is set against interpretation to dismantle the interaction produced through psychological analysis. It examines external or internal contradictions, it should evaluate the reality of intellectual products, and is also a criticism of values and a criticism of opinions. The typical misconceptions of the intellectualistic, individualistic and unhistorical interpretation of intellectual processes all have "their source in the habitually coarse psychology based on subjective assessment."

Психикалық себептілік қағидалары

Бұл принциптер психологиялық фактілерді байланыстыратын қарапайым алғышарттар болып табылады, оларды одан әрі экстраполяциялау мүмкін емес. Принциптер жүйесінің бірнеше рет қайта жаңартылған нұсқалары бар, олармен мәдени психологияның даму заңдары үйлеседі (Вундт, 1874, 1894, 1897, 1902–1903, 1920, 1921). Вундт негізінен төрт принципті ажыратады және оларды қабылдау физиологиясы, мағына психологиясы, апперцепция зерттеулері, эмоция және мотивация теориясы, мәдени психология мен этикадан алынған мысалдармен түсіндірді. Шығармашылық синтез немесе шығармашылық нәтижелер принципі (пайда болу принципі). "Кез келген қабылдау элементарлық сезімдерге жіктеледі. Бірақ ол ешқашан осы сезімдердің қосындысы емес, олардың байланысынан жаңа, сезімдердің өзінде болмаған жеке ерекшеліктері бар нәрсе пайда болады. Осылайша, біз жарық сезімдерінің көптеген түрлерінен кеңістіктік пішіннің психикалық бейнесін құрастырамыз. Бұл принцип барлық психикалық себеп-салдар байланыстарында дәлелденіп, психикалық дамудың бастапқы және толыққанды кезеңдерінде сүйемелдейді". Вундт бұл шығармашылық синтезді, бүгінде жүйелік теорияда пайда болу принципі деп сипатталатын, эмпирикалық психологияның маңызды эпистемологиялық принципі ретінде қалыптастырды – "бүтін бөліктердің қосындысынан артық" немесе жоғары қосынды туралы фраза гештальт психологиясында қолданылғанға дейін көп бұрын. Қарым-қатынастық талдау принципі (контекст принципі). Бұл принципте "әрбір жеке психикалық мазмұн өзінің мәнін басқа психикалық мазмұндармен арақатынасы арқылы алады" делінген. Психикалық қарама-қайшылықтар принципі немесе қарама-қарсылықтарды күшейту немесе дихотомиялар дамуы. Контрасттық әсерлер сезімдік қабылдауларда, эмоциялардың ағынында және ерікті процестерде байқалады. Субъективті әлемді қарама-қарсылықтар бойынша реттеуге жалпы бейімділік бар. Сондықтан көптеген жеке, тарихи, экономикалық және әлеуметтік процестер өте қарама-қарсы дамуды көрсетеді. Мақсаттың гетерогония принципі (мақсаттардың әртүрлілігі). Іс-қимылдың салдары бастапқы мақсаттан асып, жаңа әсерлермен жаңа ниеттерді тудырады. Күтілетін мақсат әрқашан жанама әсерлерді және өздері мақсатқа айналатын салдарларды тудырады, яғни өзін-өзі құру арқылы үнемі өсіп келе жатқан ұйым. Осы төрт принциптен басқа, Вундт интеллектуалды қауымдастық терминін және маңызды қарым-қатынастық және түсінік беретін функциясы бар басқа да санаттар мен принциптерді түсіндірді. Вундт себептік және телеологиялық аспектілерді үйлестірілген талдауды талап етеді; ол әдістемелік тұрғыдан жан-жақты психологияны қалады және эксперименталды-статистикалық әдістер мен интерпретациялық әдістердің (сапалық әдістер) арасында шешім қабылдауды талап етпеді. Ол қажет болған жағдайда интерпретациялық және эксперименталды зерттеулердің нәтижелерін көпәдістік тәсілде пайдаланды. Мысалы, тілдің дамуы немесе мәдени психологиядағы қиялдың кеңеюі туралы тарауларда эксперименталды, статистикалық және психофизиологиялық нәтижелер де бар. Ол осы әдістерді жақсы білді және оларды кең ауқымды зерттеу жобаларында қолданды. Бұрын-соңды мұндай жағдай болған емес және содан бері басқа да зерттеушілердің бірі мұндай жетістікке жете алмады.

What is meant by these principles is the simple prerequisites of the linking of psychological facts that cannot be further extrapolated. The system of principles has several repeatedly reworked versions, with corresponding laws of development for cultural psychology (Wundt, 1874, 1894, 1897, 1902–1903, 1920, 1921). Wundt mainly differentiated between four principles and explained them with examples that originate from the physiology of perception, the psychology of meaning, from apperception research, emotion and motivation theory, and from cultural psychology and ethics. The Principle of creative synthesis or creative results (the emergence principle). "Every perception can be broken down into elemental impressions. But it is never just the sum of these impressions, but from the linkage of them that a new one is created with individual features that were not contained in the impressions themselves. We thus put together the mental picture of a spatial form from a multitude of impressions of light. This principle proves itself in all mental causality linkages and accompanies mental development from its first to its consummate stage." Wundt formulated this creative synthesis, which today would also be described as the principle of emergence in system theory, as an essential epistemological principle of empirical psychology – long before the phrase the whole is more than the sum of its parts or supra summation was used in gestalt psychology. The Principle of relational analysis (context principle). This principle says that "every individual mental content receives its meaning through the relationships in which it stands to other mental content." The Principle of mental contrasts or reinforcement of opposites or development in dichotomies. Typical contrast effects are to be seen in sensory perceptions, in the course of emotions and in volitional processes. There is a general tendency to order the subjective world according to opposites. Thus many individual, historical, economic and social processes exhibit highly contrasting developments. The Principle of the heterogony of purpose (ends). The consequences of an action extend beyond the original intended purpose and give rise to new motives with new effects. The intended purpose always induces side effects and knock on effects that themselves become purposes, i. e. an ever growing organisation through self creation. In addition to these four principles, Wundt explained the term of intellectual community and other categories and principles that have an important relational and insightful function. Wundt demands co ordinated analysis of causal and teleological aspects; he called for a methodologically versatile psychology and did not demand that any decision be made between experimental statistical methods and interpretative methods (qualitative methods). Whenever appropriate, he referred to findings from interpretation and experimental research within a multimethod approach. Thus, for example, the chapters on the development of language or on enlargement of fantasy activity in cultural psychology also contain experimental, statistical and psychophysiological findings. He was very familiar with these methods and used them in extended research projects. This was without precedent and has, since then, rarely been achieved by another individual researcher.

Вундттың философиялық бағыты

1874 жылы өзінің «Физиологиялық психологияның негіздері» кітабының кіріспесінде Вундт өзінің көзқарастарын қалыптастыруға ең көп әсер еткен философтар ретінде Иммануил Кант пен Иоганн Фридрих Гербартты атады. Осы сілтемелерді зерттегендер Вундттың екі ойшылдың да идеяларын сын тұрғысынан талдағанын көреді. Ол Гербарттың жан туралы ғылымынан, әсіресе оның «ой бейнелерінің механизмінен» және псевдоматематикалық болжамдарынан алшақтады. Вундт Канттың сындық жұмысын және метафизикадан туындаған «рационалды» психологияны қабылдамауына жоғары баға бергенмен, «Was soll uns Kant nicht sein?» (Біз қандай Канттан бас тартуымыз керек?) деген еңбегінде (1892) қабылдау формалары мен алғышарттарға, сондай-ақ Канттың категориялар теориясына және себептік және телеологиялық түсіндірулер жөніндегі дауға қатысты оның эпистемологиясына қарсылық білдірді. Готфрид Вильгельм Лейбниц Вундттың психологиясына, философиясына, эпистемологиясына және этикасына әлдеқайда үлкен және конструктивті әсер етті. Бұл Вундттың Лейбниц туралы жарияланымдарынан (1917) және оның негізгі терминдері мен қағидаларынан көрінеді, бірақ содан бері көп назар аударған жоқ. Вундт Лейбництің өмірбаянын жазу жоспарынан бас тартты, бірақ 1916 жылы оның қайтысының екі жүз жылдығында Лейбництің ойлауын жоғары бағалады. Дегенмен, ол Лейбництің монадтар теориясымен және осы тұрғыдан ақыл-ойының саласын алып тастау арқылы әлемді математикалау туралы теорияларымен келіспеді. Лейбниц субстанция және нақтылық, динамикалық рухани өзгерістер және дене мен жан арасындағы сәйкестік (параллелизм) туралы талқылау арқылы жан туралы жаңа тұжырымдаманы дамытты. Вундт мұндай басшылық қағидаларды секулярландырып, Лейбництің маңызды философиялық ұстанымдарын Құдайға Жаратушы ретінде сенуден және өлмейтін жанға сенуден алыстатты. Вундт маңызды идеяларды жинап алып, оларды өзінің эмпирикалық психологиясының принциптері мен әдістемесінде жаңаша пайдаланды: нақтылық принципі, психофизикалық параллелизм, себептік және телеологиялық талдаудың үйлесімі, апперцепция теориясы, ұмтылу психологиясы, яғни ерік-жігер және еріктік тенденция, эпистемология қағидалары және ойдың перспективизмі. Вундттың нейрофизиологияның «табиғи себептілігі» мен психологияның (ақыл-ойдың) «психикалық себептілігі» арасындағы ажыратуы Лейбництің эпистемологиясынан тікелей алынған. Вундт психофизикалық параллелизм терминін енгізіп, оны Фехнердің сәйкестік теориясы сияқты екі түрлі көзқарас емес, психофизикалық бірлікті қарастырудың екі түбегейлі әртүрлі тәсілі ретінде түсіндірді. Вундт табиғи себептілік пен психикалық себептіліктің үйлесімді қарастырылуын Лейбництің себептілік пен телеология арасындағы ажыратуынан (жетілді себеп қағидасы) алды. Психологиялық және физиологиялық тұжырымдамалар екі түрлі анықтамалық жүйеде бар; негізгі категорияларды қателіктердің алдын алу үшін баса айту қажет. Ол психикалық себептілік туралы эпистемологиясымен қатарлас ұстанымды жақтаған замандас авторлардан ерекшеленді. Вундт эмпирикалық психологияның алғашқы нақты эпистемологиясы мен әдістемесін жасады. Вундт Лейбниц енгізген апперцепция терминін эксперименталды психологиялық негізделген апперцепция психологиясына айналдырды, оған нейропсихологиялық модельдеу кірді. Лейбниц қабылдау мен ұмтылу екі негізгі функцияны ажыратқанда, бұл тәсіл Вундттың мотивация теориясында көрінеді. «Көптүрліліктегі бірлік» (unitas in multitudine) деген орталық тақырып та Лейбництен бастау алады, ол перспективизм мен көзқарасқа тәуелділіктің қазіргі түсінігіне әсер етті. Вундт бұл ойлау стилін өзіне де қатысты сипаттады: «бірін-бірі толықтыратын көзқарастардың теңдігі қағидасы» оның ойлауында маңызды рөл атқарады – «бірін-бірі толықтыратын, сонымен қатар тереңірек қарастырылғанда ғана шешіле алатын қарама-қайшылықтар» ретінде көрінетін көзқарастар. Психологиядағы қазіргі және заманауи авторлардың көпшілігінен айырмашылығы, Вундт өзінің жұмысының философиялық және әдістемелік ұстанымдарын анық баяндады. Вундт тәндік психологияны (метафизикалық немесе құрылымдық) жан қағидасына негіздеуге, христиандық сенімде өлмейтін жанға сенуге немесе «субстанцияны» онтологиялық тұрғыдан дәлелдейтін философияға қарсы болды. Вундттың ұстанымын бірнеше христиандық психологтар мен философтар жансыз психология деп қабылдады, бірақ ол бұл тұжырымдаманы 1870-1872 жылдар аралығында Цюрихтегі әрідесі болған Фридрих Лангеден (1866) алған жоқ. Вундттың басшылық қағидасы – жанның даму теориясы болды. Вундттың этикасы да этиканың соңғы трансценденталды негізінен (Құдай, Абсолют) бас тартқаны үшін poleмикалық сынға ұшырады. Вундттың эволюционизмі этикалық нормалардың адамның зихи даму барысында мәдени түрде өзгергені туралы талабы үшін де сынға ұшырады. Вундттың автобиографиясы, Цюрих пен Лейпцигтегі тұсаукесер лекциялары, сондай-ақ Фехнерге арналған естелік сөздері мен Лейбниц туралы эссесі Вундттың білімі тарихына және 19 ғасырдың екінші жартысындағы қалыптасқан ағымдар мен зихи дауларға көз тастауға мүмкіндік береді. Вундт негізінен Лейбниц пен Кантқа, жанама түрде Иоганн Готлиб Фихтеге, Георг Вильгельм Фридрих Гегельге, Фридрих Вильгельм Йозеф Шеллингке және Артур Шопенгауэрге, сондай-ақ Иоганн Фридрих Гербартқа, Густав Теодор Фехнерге және Германн Лотцеге сілтеме жасайды. Джон Локк, Джордж Беркли, Дэвид Юм және Джон Стюарт Милден басқа, Фрэнсис Бэкон, Чарльз Дарвин және Чарльз Спенсер, сондай-ақ Огюст Конт және Ипполит Тэн сияқты француз ойшылдары да бар, олар Вундттың еңбектерінде сирек кездеседі.

In the introduction to his Grundzüge der physiologischen Psychologie in 1874, Wundt described Immanuel Kant and Johann Friedrich Herbart as the philosophers who had the most influence on the formation of his own views. Those who follow up these references will find that Wundt critically analysed both these thinkers' ideas. He distanced himself from Herbart's science of the soul and, in particular, from his "mechanism of mental representations" and pseudo mathematical speculations. While Wundt praised Kant's critical work and his rejection of a "rational" psychology deduced from metaphysics, he argued against Kant's epistemology in his publication Was soll uns Kant nicht sein? (What Kant should we reject?) 1892 with regard to the forms of perception and presuppositions, as well as Kant's category theory and his position in the dispute on causal and teleological explanations. Gottfried Wilhelm Leibniz had a far greater and more constructive influence on Wundt's psychology, philosophy, epistemology and ethics. This can be gleaned from Wundt's Leibniz publication (1917) and from his central terms and principles, but has since received almost no attention. Wundt gave up his plans for a biography of Leibniz, but praised Leibniz's thinking on the two hundredth anniversary of his death in 1916. He did, however, disagree with Leibniz's monadology as well as theories on the mathematisation of the world by removing the domain of the mind from this view. Leibniz developed a new concept of the soul through his discussion on substance and actuality, on dynamic spiritual change, and on the correspondence between body and soul (parallelism). Wundt secularised such guiding principles and reformulated important philosophical positions of Leibniz away from belief in God as the creator and belief in an immortal soul. Wundt gained important ideas and exploited them in an original way in his principles and methodology of empirical psychology: the principle of actuality, psychophysical parallelism, combination of causal and teleological analysis, apperception theory, the psychology of striving, i. e. volition and voluntary tendency, principles of epistemology and the perspectivism of thought. Wundt's differentiation between the "natural causality" of neurophysiology and the "mental causality" of psychology (the intellect), is a direct rendering from Leibniz's epistemology. Wundt devised the term psychophysical parallelism and meant thereby two fundamentally different ways of considering the postulated psychophysical unit, not just two views in the sense of Fechner's theory of identity. Wundt derived the co ordinated consideration of natural causality and mental causality from Leibniz's differentiation between causality and teleology (principle of sufficient reason). The psychological and physiological statements exist in two categorically different reference systems; the main categories are to be emphasised in order to prevent category mistakes. With his epistemology of mental causality, he differed from contemporary authors who also advocated the position of parallelism. Wundt had developed the first genuine epistemology and methodology of empirical psychology. Wundt shaped the term apperception, introduced by Leibniz, into an experimental psychologically based apperception psychology that included neuropsychological modelling. When Leibniz differentiates between two fundamental functions, perception and striving, this approach can be recognised in Wundt's motivation theory. The central theme of "unity in the manifold" (unitas in multitudine) also originates from Leibniz, who has influenced the current understanding of perspectivism and viewpoint dependency. Wundt characterised this style of thought in a way that also applied for him: " the principle of the equality of viewpoints that supplement one another" plays a significant role in his thinking – viewpoints that "supplement one another, while also being able to appear as opposites that only resolve themselves when considered more deeply." Unlike the great majority of contemporary and current authors in psychology, Wundt laid out the philosophical and methodological positions of his work clearly. Wundt was against the founding empirical psychology on a (metaphysical or structural) principle of soul as in Christian belief in an immortal soul or in a philosophy that argues "substance" ontologically. Wundt's position was decisively rejected by several Christianity oriented psychologists and philosophers as a psychology without soul, although he did not use this formulation from Friedrich Lange (1866), who was his predecessor in Zürich from 1870 to 1872. Wundt's guiding principle was the development theory of the mind. Wundt's ethics also led to polemical critiques due to his renunciation of an ultimate transcendental basis of ethics (God, the Absolute). Wundt's evolutionism was also criticised for its claim that ethical norms had been culturally changed in the course of human intellectual development. Wundt's autobiography and his inaugural lectures in Zurich and Leipzig as well as his commemorative speeches for Fechner and his Essay on Leibniz provide an insight into the history of Wundt's education and the contemporary flows and intellectual controversies in the second half of the 19th century. Wundt primarily refers to Leibniz and Kant, more indirectly to Johann Gottlieb Fichte, Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Friedrich Wilhelm Joseph Schelling and Arthur Schopenhauer; and to Johann Friedrich Herbart, Gustav Theodor Fechner and Hermann Lotze regarding psychology. In addition to John Locke, George Berkeley, David Hume and John Stuart Mill, one finds Francis Bacon, Charles Darwin and Charles Spencer, as well as French thinkers such as Auguste Comte and Hippolyte Taine, all of whom are more rarely quoted by Wundt.

Метафизика

Вундt өзін жан деген метафизикалық терминнен және Гербарт, Лотце және Фехнердің тұжырымдаған құрылымы мен қасиеттері туралы теориялардан алыс ұстады. Вундт Кантпен бірге, негізінен метафизикалық негізделген, философиялық тұрғыдан туындаған психологияға қарсы ескертті: «әрбір мәселені қарастыруда автордың метафизикалық көзқарасы байқалса, онда бұл шартты эмпирикалық ғылым емес – тәжірибеге мысал ретінде қызмет етуді мақсат тұтқан метафизикалық теория». Дегенмен, ол әрбір ғылымда философиялық сипаттағы жалпы алғышарттар бар екеніне сенімді. «Барлық психологиялық зерттеулер метафизикалық болжамдардан басталады». Эпистемология ғылымдарға метафизикалық аспектілерін анықтауға, түсіндіруге немесе толықтыруға және мүмкіндігінше олардан құтылуға көмектесуге тиіс. Психология және басқа ғылымдар әрқашан философияның, әсіресе логика мен эпистемологияның көмегіне мұқтаж, әйтпесе жеке ғылымдарда жүйесіздікке ұшыраған, яғни жүйелі емес метафизикалық болжамдар қалыптасады. Вундт философияны оқшаулауға қатысты бұлжымас қарсылық танытады. Ол психологтардың психологияға жеке метафизикалық сенімдерін әкелуінен және бұл болжамдар енді эпистемологиялық сынауға ұшырамайтынынан алаңдайды. «Сондықтан мұндай оқшаулаудан психологтардың өзі және олар арқылы психологиядан басқа ешкім де көп зардап шекпес еді». «Философиядан оқшауланып, психологияны жай ғана шеберлікке дейін төмендетудің ешқандай жолы жоқ».

Философиялық жүйе

Вундт философияның жалпы ғылым ретінде "жеке ғылымдар арқылы алынған жалпы білім арқылы бірігіп, тұрақты жүйе құру" міндеті бар екенін айтты. Адамның санасы біртекті, яғни қайшылықсыз, болмыс пен сананы түсіндіретін қағидаға, этиканың түпкілікті негізіне және философиялық әлемдік құрылысқа ұмтылады. "Метафизика – бұл жеке білімнің бір бөлігі ретінде, белгілі бір дәуірдің немесе ерекше маңызды мазмұнның толық ғылыми біліміне сүйене отырып, міндетті дүниетанымын қалыптастыруға жасалған талпыныс". Вундт эмпирикалық психологияның да адамды түсінудегі маңызды білім – антропология мен этика үшін – ғылыми шеңберінен тыс үлес қосатынына сенді. Сананың белсенді және шығармашылық синтетикалық апперцепция процестерінен бастап, Вундт біріктіру функциясының ерік процестерінде және мақсаттарды саналы түрде қоюда, содан кейін іс-әрекеттерде екенін есептеді. "Адамның өзіне толыққанды тиесілі нәрсесі – оның еркі ғана". Вундттың мотивация теориясында қазіргі кезде кең таралған когнитивизмге (интеллектуализмге) қарсы "еріктілік тенденциясын" байқауға болады. Вундт бұл эмпирикалық негізделген ерік-жігер психологиясын метафизикалық еріктілікке экстраполяциялады. Алайда, ол эмпирикалық психологиялық және одан туындаған метафизикалық еріктілікті бір-бірінен ажыратып ұстауды талап етеді және оның эмпирикалық психологиясы метафизиканың әртүрлі ілімдерінен тәуелсіз құрылғанын қатаң түрде айтады. Вундт интеллектуалды мәдени прогресс пен биологиялық эволюцияны дамудың жалпы процесі ретінде қарастырды, бірақ ол энтелехия, витализм, анимизм сияқты абстрактті идеяларды және әсіресе Шопенгауэрдің ерік-жігер метафизикасын қабылдағысы келмеді. Ол динамикалық дамудың бастауын өмірдің ең қарапайым көріністерінде, рефлекстік және инстинктивті мінез-құлықта көреді деп сенді және зейін мен апперцепция процестерінен, ерік-жігерлік немесе таңдау актілерінен әлеуметтік іс-әрекеттер мен этикалық шешімдерге дейін үздіксіздік құрды. Осы рационалды идеяның соңында ол практикалық идеалды мойындады: адамзаттың идеясын біздің іс-әрекеттеріміздің ең жоғары өлшемі ретінде және адамзат тарихының барлық барысын адамзат идеалына сәйкес түсінуге болатынын.

Wundt claimed that philosophy as a general science has the task of "uniting to become a consistent system through the general knowledge acquired via the individual sciences." Human rationality strives for a uniform, i. e. non contradictory, explanatory principle for being and consciousness, for an ultimate reasoning for ethics, and for a philosophical world basis. "Metaphysics is the same attempt to gain a binding world view, as a component of individual knowledge, on the basis of the entire scientific awareness of an age or particularly prominent content." Wundt was convinced that empirical psychology also contributed fundamental knowledge on the understanding of humans – for anthropology and ethics – beyond its narrow scientific field. Starting from the active and creative synthetic apperception processes of consciousness, Wundt considered that the unifying function was to be found in volitional processes and the conscious setting of objectives and subsequent activities. "There is simply nothing more to a man that he can entirely call his own – except for his will." One can detect a "voluntaristic tendency" in Wundt's theory of motivation, in contrast to the currently widespread cognitivism (intellectualism). Wundt extrapolated this empirically founded volitional psychology to a metaphysical voluntarism. He demands, however, that the empirical psychological and derived metaphysical voluntarism are kept apart from one another and firmly maintained that his empirical psychology was created independently of the various teachings of metaphysics. Wundt interpreted intellectual cultural progress and biological evolution as a general process of development whereby, however, he did not want to follow the abstract ideas of entelechy, vitalism, animism, and by no means Schopenhauer's volitional metaphysics. He believed that the source of dynamic development was to be found in the most elementary expressions of life, in reflexive and instinctive behaviour, and constructed a continuum of attentive and apperceptive processes, volitional or selective acts, up to social activities and ethical decisions. At the end of this rational idea he recognised a practical ideal: the idea of humanity as the highest yardstick of our actions and that the overall course of human history can be understood with regard to the ideal of humanity.

Этика

Вундттың мәдени психология бойынша жұмысына қатар, ол өте көп оқылатын "Этика" (1886, 3-ші басылымы, 2 томдық, 1903) еңбегін жазды. Кіріспесінде дін, әдет-ғұрып және моральды түсіну үшін даму факторларының маңыздылығына баса назар салынды. Вундт этика мәселелерін мотивациялық әрекеттердің эмпирикалық психологиясымен тығыз байланысты деп есептейді: "Психология мен үшін маңызды кіріспе болды және этиканы зерттеудегі таптырмас көмекші болды, онысыз қалай жұмыс істейтінімді білмеймін". Вундт екі жол көрсетеді: мәдени психология мағынасында, адамгершілік өмір фактілерін антропологиялық тұрғыдан зерттеу және мораль ұғымдары туралы ғылыми ой-толғау. Туынды принциптер отбасы, қоғам, мемлекет, білім беру сияқты түрлі салаларда қарастырылуы керек. Еркін ерік туралы пікірталасында (детерминизм мен индетерминизм арасындағы келісімді табуға жасалған әрекет ретінде) ол екі перспективаны нақты ажыратады: ми процестерінің табиғи себептері бар, бірақ саналық процестер түсінікті емес, адамның эмпирикалық ерекшеліктерімен анықталады – ерікті әрекеттер психикалық себеп-салдар заңдылықтарына бағынады. "Адам тек ішкі себептерге еру арқылы этикалық мағынада еркін әрекет етеді, бұл оның бастапқы бейімділігімен және мінезінің қалыптасуымен шартталған". Бір жағынан, этика – нормативтік ғылым, ал екінші жағынан, мәдениетке байланысты моральды эмпирикалық зерттеулерден көрініп тұрғандай, бұл "ережелер" өзгеріп отырады. Вундттың этикасын, қарапайым тілмен айтқанда, Канттың априоризмі мен эмпиризмінің арасындағы келісімді табуға жасалған тыраш ретінде түсіндіруге болады. Моральдық ережелер – жалпы интеллектуалдық дамудың заңнамалық нәтижелері, бірақ олар қатаң түрде анықталмаған және тікелей өмір жағдайларына сәйкес келмейді. Индивидуализм мен утилитаризмке қатысты сынды пікір білдіреді. Оның ойынша, жалпы интеллектуалдық өмір ғана өзіндік мақсатқа ие. Вундт 1889 жылы Лейпциг университетінің ректоры ретінде француз революциясының жүз жылдығына арналған сөзінде адамзат идеясы, адам құқықтары мен міндеттері туралы айтты.

Parallel to Wundt's work on cultural psychology he wrote his much read Ethik (1886, 3rd ed. in 2 Vols., 1903), whose introduction stressed how important development considerations are in order to grasp religion, customs and morality. Wundt considered the questions of ethics to be closely linked with the empirical psychology of motivated acts "Psychology has been such an important introduction for me, and such an indispensable aid for the investigation of ethics, that I do not understand how one could do without it." Wundt sees two paths: the anthropological examination of the facts of a moral life (in the sense of cultural psychology) and the scientific reflection on the concepts of morals. The derived principles are to be examined in a variety of areas: the family, society, the state, education, etc. In his discussion on free will (as an attempt to mediate between determinism and indeterminism) he categorically distinguishes between two perspectives: there is indeed a natural causality of brain processes, though conscious processes are not determined by an intelligible, but by the empirical character of humans – volitional acts are subject to the principles of mental causality. "When a man only follows inner causality he acts freely in an ethical sense, which is partly determined by his original disposition and partly by the development of his character." On the one hand, Ethics is a normative discipline while, on the other hand, these 'rules' change, as can be seen from the empirical examination of culture related morality. Wundt's ethics can, put simply, be interpreted as an attempt to mediate between Kant's apriorism and empiricism. Moral rules are the legislative results of a universal intellectual development, but are neither rigidly defined nor do they simply follow changing life conditions. Individualism and utilitarianism are strictly rejected. In his view, only the universal intellectual life can be considered to be an end in itself. Wundt also spoke on the idea of humanity in ethics, on human rights and human duties in his speech as Rector of Leipzig University in 1889 on the centenary of the French Revolution.

Логика, эпистемология және психологияның ғылыми теориясы

Вундт өзінің үш томдық "Логикасын" жалпы логика мен эпистемологияға, нақты ғылымдар логикасына және гуманитарлық ғылымдар логикасына бөлді. Вундт логиканы, категориялар туралы ілімді және басқа да принциптерді дәстүрлі түрде талқыласа да, оларды адам ақыл-ойының даму теориясы тұрғысынан, яғни ойлау психологиясына сәйкес қарастырды. Табиғи ғылымдар мен гуманитарлық ғылымдардың ерекше принциптерінің кейінгі толық сипаттамасы Вундтке жаңа эпистемология құруға мүмкіндік берді. Қазіргі кездегі маңызды идеяларға эпистемология және психологияның әдістемесі жатады: психологияның міндеттері мен бағыттары, түсіндіру және салыстыру әдістері, сондай-ақ психологиялық тәжірибелер.

Басылымдар, кітапханалар және хаттар

Макс Планк ғылым тарихы институтының еңбектер тізіміне 1853-1950 жылдар аралығындағы кезеңдегі 589 неміс және шетел тілдеріндегі басылымдар кіреді. MPI für Wissenschaftsgeschichte: Werkverzeichnis Wilhelm Wundt. Американдық психолог Эдвин Боринг Вундттың 494 жарияланымын санады (жай ғана қайта басылымдарды есептемегенде, бірақ қайта қарастырылған басылымдары бар), олардың әрқайсысы орташа есеппен 110 беттен тұрады және барлығы 53 735 бетке жетеді. Осылайша, Вундт 68 жыл ішінде жылына орташа есеппен жеті еңбек жариялап, күніне шамамен 2,2 бет жазған немесе өңдеген. Қазірге дейін негізгі жазбаларының түсіндірмелі басылымы жоқ, сондай-ақ Вундттың маңызды еңбектерінің толық жинағы да жоқ, тек азды-көпті пайдалы скандар немесе цифрлық түрде сақталған нұсқалары бар. Оның кітапханасы мен хат алмасынан басқа, Вундттың өте кең көлемді жазба мұрасына көптеген үзінділер, қолжазбалар, лекциялардың конспектісі және басқа материалдар кіреді. Вундттың Лейпцигтегі жазба мұрасы 5,576 құжаттан тұрады, олардың көп бөлігі – хаттар, және Лейпциг университетінің кітапханасы оларды цифрландырды. Каталог Kalliope онлайн порталында қолжетімді. Вундттың кітапханасының үштен бірі оның балалары Элеонора мен Макс Вундтқа қалдырылды; көптеген еңбектер Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қиын жағдайда Жапонияның Сендай қаласындағы Тохоку университетіне сатылды. Университет қорында батыс тілдерінде 6,762 том (мерзімді басылымдар да бар) және түпнұсқа Вундт кітапханасынан 9,098 арнайы басылым мен буклеттер бар. Макс Планк ғылым тарихы институтының тізімінде осы жазбалардың тек 575-і ғана тіркелген. Тюбинген университетінің мұрағатында 613 хаттың көшірмелері, Вундттың өсиетнамасы, Вундттың түпнұсқа кітапханасынан тізімдер және басқа материалдар, сондай-ақ «Вундтиана» сақталған. Берлиндегі Германия тарихы мұражайында 1918 жылғы шелак дискісі бар, онда Вундт өзінің тұсаукесерлік лекциясының соңғы сөздерін қайталайды (ол 1874 жылдың 31 қазанында Цюрихте оқылған және 1918 жылы құжаттау мақсатымен қайта оқылған): «Қазіргі заманда философияның міндеттері туралы».

The list of works at the Max Planck Institute for the History of Science includes a total of 589 German and foreign language editions for the period from 1853 to 1950 MPI für Wissenschaftsgeschichte: Werkverzeichnis Wilhelm Wundt. The American psychologist Edwin Boring counted 494 publications by Wundt (excluding pure reprints but with revised editions) that are, on average, 110 pages long and amount to a total of 53,735 pages. Thus Wundt published an average of seven works per year over a period of 68 years and wrote or revised an average of 2.2 pages per day. There is as yet no annotated edition of the essential writings, nor does a complete edition of Wundt's major works exist, apart from more or less suitable scans or digitalisations. Apart from his library and his correspondence, Wundt's extraordinarily extensive written inheritance also includes many extracts, manuscripts, lecture notes and other materials Wundt's written inheritance in Leipzig consists of 5,576 documents, mainly letters, and was digitalised by the Leipzig University Library. The catalogue is available at the Kalliope online portal. One third of Wundt's own library was left to his children Eleonore and Max Wundt; most of the works were sold during the times of need after the First World War to Tohoku University in Sendai, Japan. The university's stock consists of 6,762 volumes in western languages (including bound periodicals) as well as 9,098 special print runs and brochures from the original Wundt Library. The list in the Max Planck Institute for the History of Science only mentions 575 of these entries. Tübingen University Archive's stock includes copies of 613 letters, Wundt's will, lists from Wundt's original library, and other materials and 'Wundtiana': The German Historical Museum in Berlin has a 1918 shellac disk on which Wundt repeats the closing words of his inaugural lecture (given in Zürich on 31 October 1874 and re read in 1918 for documentation purposes): "On the task of philosophy in the present"

Өмірбаяндары

Вундттың психологиясы мен философиясын бірдей көрсетуге тырысқан соңғы өмірбаяны Эйслердің (1902) еңбегі болды. Вундттың ойларын оның "Erlebtes und Erkanntes" (1920) автобиографиясынан да білуге болады. Нефтің (1923) және Петерсеннің (1925) жазған өмірбаяндары, сондай-ақ 1980 жылға дейінгі Арнольдтың еңбектері негізінен психология немесе философия саласына ғана қатысты. Элеонора Вундттың (1928) әкесі туралы білімді, бірақ қысқа өмірбаяны көптеген басқа зерттеулерден жоғары тұрады.

Саяси көзқарас

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Вундт, Эдмунд Гуссерл және Макс Планк сияқты, Германиядағы шамамен 4000 профессор мен оқытушының қатарында патриоттық қаруға шақыруға қол қойды. Ал келесі жылдары ол неміс ғылымы мен мәдениетінің басымдығын көрсететін бірнеше саяси сөздер мен мақалалар жазды. Вундт Гейдельбергте жұмыс істеген кезінде либералдық көзқарастарды ұстанды. Ол неміс жұмысшылар бірлестіктерінің қауымдастығын құруға бірге қатысты. Баденнің либералды прогрессивтік партиясының мүшесі болды. 1866-1869 жылдары Гейдельбергтің Баден штаттық жиналысында өкілдік етті. Қартайған шағында Вундт көбірек консервативті болып көрінді (Wundt, 1920; Вундттың хаттарын қараңыз), содан кейін – Бірінші дүниежүзілік соғысқа, одан кейінгі әлеуметтік толқуларға және соғыстан кейінгі кезеңдегі ауыр революциялық оқиғаларға жауап ретінде патриоттық және ұлтшылдық көзқарастарды қабылдады. Вильгельм Вундттың ұлы, философ Макс Вундт, одан да айқын және ұлтшылдыққа бейімді ұстанымды ұстанды. Нацистік партияның (НСДАП) мүшесі болмаса да, Макс Вундт философиялық ойлаудағы ұлттық дәстүрлер мен нәсіл туралы жазды.

Замандастарының қабылдауы

Психиатр Эмиль Крейпелин Лейпцигтегі жаңа институттың пионерлік рухын былайша сипаттады: "Біз жаңа территорияға енген жаңашылдармыз, ғылымның бұрынғысы жоқ болашағын жасайтын сезімде болдық. Вундт аптасына бірнеше күн осымен іргелес орналасқан қарапайым профессорлық кабинетіне келіп, бізге кеңес беріп, тәжірибелерге қатысып, кез келген уақытта қолжетімді болып тұратын. Философ Рудольф Эйслер Вундттың көзқарасын былай бағалады: "Вундт философиясының ең маңызды артықшылығы – ол метафизиканы саналы немесе санасыз түрде бастауына қайтару емес, ғылыми эмпирикалық және эпистемологиялық метафизикалық көзқарастарды қатаң ажыратып, әрбір көзқарасты оның салыстырмалы заңдылығымен қарастырып, соңында біртұтас дүниетанымын құру. Вундт физиологиялық және таза психологиялық, содан кейін философиялық тұрғысынан әрдайым айырма жасайтын. Сондықтан, тереңірек талмайтын және нәтижелердегі айырмашылықтар көзқарасқа байланысты екенін ұмытып кететін адамдар үшін көзге көрінетін "қарама-қайшылықтар" туындайды". Трауготт Остеррайх (1923/1951) өзінің "Философия тарихының негіздері" (Grundriss der Geschichte der Philosophie) еңбегінде Вундттың жұмысын ерекше егжей-тегжейлі сипаттады. Бұл білгіштікпен жазылған еңбек Вундттың негізгі тақырыптарын, көзқарастарын және ғылыми қызметін қарастырады, психология саласындағы Вундтты қабылдаудан гөрі кеңірек, онда маңызды алғышарттар мен сілтемелер көбінесе бастапқыда ескерілмейді. 1862-1920 жылдар аралығындағы Вундттың жұмыстарының тұжырымдамалық тұтастығы, негізгі еңбектері мен қайта өңделген басылымдары арасындағы байланыс, әртүрлі бағалауларға ұшырады. Психологияның ғылыми тұжырымдамасы негізгі идеялар мен орталық постулаттардың түбірлі қайта қаралуына ұшырамаса да, біртіндеп дамып, басымдықтар өзгерді. Вундттың саналық процестерді өзін-өзі бақылау арқылы өлшеуге болмайды және математикалық тұрғыда тұжырымдауға келмейді деген Канттың ұстанымымен біртіндеп келісуі маңызды айырмашылық деп есептелуі мүмкін. Алайда Вундт психологияны тәжірибе мен өлшеу арқылы ғана дамытуға болатынын ешқашан айтқан емес, ал 1862 жылы ақыл-ойының даму тарихы мен салыстырмалы психологияның көмектесуі қажет екенін атап өткен. Вундт психология мен философия салаларын қайта анықтауға және құрылымдық өзгерістерге ұмтылды. "Тарық мағынадағы эксперименталды психология және балалар психологиясы жеке психологияны құрайды, ал мәдени және жануарлар психологиясы жалпы және салыстырмалы психологияның бір бөлігі болып табылады". Оның Лейпцигтегі шәкірттерінің ешқайсысы да, сондай-ақ одан кейінгі екі буынның оқулық авторларының ешқайсысы да Вундттың кең теориялық көкжиегін, қатаң ғылыми теориясын немесе көпәдістік тәсілін қабыланбады. Освальд Кюльпе мәдени және жануарлар психологиясын жоққа шығарды. "Физиологиялық психологияның принциптері" бүкіл әлемде резонанс тудырса, Вундттың мәдени психологиясы (этнопсихология) одан аз таралды. Бірақ Джордж Герберт Мид пен Франц Боас сияқты адамдарға оның әсер еткенін көрсететін деректер бар. Зигмунд Фрейд өзінің "Тотем және табу" еңбегінде Вундттың мәдени психологиясын жиі сілтеме ретінде келтіреді. Өз уақытында Вундттың "Этика" еңбегі оның басқа негізгі еңбектеріне қарағанда көбірек сынға ұшырады. Көптеген қарсылықтар оның кез келген түпкілікті трансценденттік этикалық негізден бас тартуына (Құдай, Абсолют) және эволюцияға қатысты идеяларына, яғни этикалық нормалардың адам интеллектінің даму барысында мәдени тұрғыдан өзгеретініне бағытталды. Вундт нақты этикалық қақтығыстарды мысалдар арқылы сипаттамағандықтан және әлеуметтік этиканы егжей-тегжейлі қарастырмағандықтан, оның гуманизм идеясы абстрактілі болып көрінеді. 1980 жылы Лейпцигте өткен XXII Халықаралық психология конгресі, институттың 1879 жылы құрылған күнінің жүз жылдығына орай, Вундт туралы көптеген жарияланымдарға түрткі болды, соның ішінде АҚШ-та. Содан бері өнімді зерттеу жұмыстары аз ғана жасалды. Вундттың есімі 1904/2004 жылдары Германия эксперименталды психология қоғамының құрылған күнінің жүз жылдығына арналған шолуда айтылса да, оның психологиясы мен ғылым философиясының негізгі идеялары ескерілмеді.

The psychiatrist Emil Kraepelin described the pioneering spirit at the new Leipzig Institute in this fashion: "We felt that we were trailblazers entering virgin territory, like creators of a science with undreamt of prospects. Wundt spent several afternoons every week in his adjacent modest Professorial office, came to see us, advised us and often got involved in the experiments; he was also available to us at any time." The philosopher Rudolf Eisler considered Wundt's approach as follows: "A major advantage of Wundt's philosophy is that it neither consciously nor unconsciously takes metaphysics back to its beginnings, but strictly distinguishes between empirical scientific and epistemological metaphysical approaches, and considers each point of view in isolation in its relative legitimacy before finally producing a uniform world view. Wundt always differentiates between the physical physiological and the purely psychological, and then again from the philosophical point of view. As a result, apparent 'contradictions' are created for those who do not observe more precisely and who constantly forget that the differences in results are only due to the approach and not the laws of reality " Traugott Oesterreich (1923/1951) wrote an unusually detailed description of Wundt's work in his Grundriss der Geschichte der Philosophie (Foundations of the History of Philosophy). This knowledgeable representation examines Wundt's main topics, views and scientific activities and exceeds the generally much briefer Wundt reception within the field of psychology, in which many of the important prerequisites and references are ignored right from the start. The internal consistency of Wundt's work from 1862 to 1920, between the main works and within the reworked editions, has repeatedly been discussed and been subject to differing assessments in parts. One could not say that the scientific conception of psychology underwent a fundamental revision of principal ideas and central postulates, though there was gradual development and a change in emphasis. One could consider Wundt's gradual concurrence with Kant's position, that conscious processes are not measurable on the basis of self observation and cannot be mathematically formulated, to be a major divergence. Wundt, however, never claimed that psychology could be advanced through experiment and measurement alone, but had already stressed in 1862 that the development history of the mind and comparative psychology should provide some assistance. Wundt attempted to redefine and restructure the fields of psychology and philosophy. "Experimental psychology in the narrower sense and child psychology form individual psychology, while cultural and animal psychology are both parts of a general and comparative psychology"). None of his Leipzig assistants and hardly any textbook authors in the subsequent two generations have adopted Wundt's broad theoretical horizon, his demanding scientific theory or the multi method approach. Oswald Külpe had already ruled cultural and animal psychology out. While the Principles of physiological Psychology met with worldwide resonance, Wundt's cultural psychology (ethno psychology) appeared to have had a less widespread impact. But there are indications that George Herbert Mead and Franz Boas, among others, were influenced by it. In his Totem and Taboo, Sigmund Freud frequently quoted Wundt's cultural psychology. In its time, Wundt's Ethik received more reviews than almost any of his other main works. Most of the objections were ranged against his renouncing any ultimate transcendental ethical basis (God, the Absolute), as well as against his ideas regarding evolution, i. e. that ethical standards changed culturally in the course of human intellectual development. As Wundt did not describe any concrete ethical conflicts on the basis of examples and did not describe any social ethics in particular, his teachings with the general idea of humanism appear rather too abstract. The XXII International Congress for Psychology in Leipzig in 1980, i. e. on the hundredth jubilee of the initial founding of the institute in 1879, stimulated a number of publications about Wundt, also in the US Very little productive research work has been carried out since then. While Wundt was occasionally mentioned in the centenary review of the founding of the German Society for Experimental Psychology 1904/2004, it was without the principal ideas of his psychology and philosophy of science.

Жұмысының қабылдануы туралы зерттеу

Лейпциг 1874 жылдан кейін жаңа психологияның әлемдік танымал орталығы болды. Вундт-тің ғасыр толысқаннан кейін, яғни өмірлік кезеңінде әсерінің күрт азайғаны және негізін қалаушы ретіндегі беделінен шеттеуге ұшырауына қатысты түрлі түсіндірмелер бар. Зерттеу 200-ден астам замандас және кейінгі дереккөздер негізінде жүргізілді: оның жарияланымдарына жасалған шолулар мен сын-ескертпелер (1858 жылдан бастап), психология және психология тарихы оқулықтарындағы (1883 жылдан 2010 жылға дейін) Вундт еңбектеріне сілтемелер, өмірбаяндық материалдар, конгресс есептері, оның онжылдық мерейтойларын тойлауға арналған мақтаулар, некрологтар және басқа да мәтіндер. Ғылыми дау-дамайлар толыққанды түрде жарияланды. Вундт "жанды" нақты процесс ретінде анықтау арқылы "материалдық субстанция" деген метафизикалық тұжырымнан бас тарды; оның жаны жоқ психологиясын бірқатар заманауи және кейінгі психологтар мен философтар қатаң сынады. Вундт өзіне сын тудырды, оның теориялық және эксперименталды түрде ерекшеленетін апперцепциялық психологиясы элементтік ассоциациялық психологияға қарсы болды, сондай-ақ адам ақылының даму теориясы бойынша жүргізген кең ауқымды зерттеу бағдарламасы қазірде пәнаралық немесе трансдисциплинарлық жоба ретінде қарастырылуда.

Негізгі терминдер мен қағидаларды дұрыс түсінбеу

Вундт терминологиясы да қиындықтар тудырды, өйткені ол бүгінгі көзқарас тұрғысынан қарағанда өзінің ең маңызды идеяларының кейбіреулеріне өкінішті атаулар берді, сондықтан үнемі түсініспеушіліктер болды. Мысалы: физиологиялық психология – нақты ғылыми физиологиялық психология емес, өйткені қосымша сөзді кіші әріппен жазу арқылы Вундт осы күні әлі де бар бұл түсініспеушіліктен аулақ болғысы келді; ол үшін эксперименталды жалпы психологияда физиологиялық құралдарды қолдану маңызды болды. Өзін-өзі бақылау – нағыз интроспекция емес, жаттығу және жағдайларды тәжірибелік бақылау. Эксперимент – бұл Фрэнсис Бэконға қатысты – жалпы, яғни эмпирикалық ғылымдардың ғылыми ережелерінен тыс, сондықтан статистикалық тұрғыдан бағаланған зертханалық эксперимент емес. Вундт үшін психологиялық эксперименттер негізінен өз-өзіне бақылаудың сынағы ретінде қызмет етті. Элемент – ең кішкентай құрылым мағынасында емес, қарастырылып отырған мақсатты деңгейдің ең кішкентай бірлігі ретінде, мысалы, тіпті орталық жүйке жүйесі "элемент" болуы мүмкін. Völkerpsychologie – мәдени психология – этнология емес. Апперцепция – бұл жай ғана зейіннің артуы емес, сонымен қатар орталық және мультимодальды синтез. Волюнтаристік тенденция, волюнтаризм – абсолютті метафизикалық постулат емес, басқа психологтардың интеллектуализмі мен когнитивизміне қарсы ынталандырылған әрекеттің эмпирикалық психологиялық негізделген негізгі акценті. Вундт психологиясын "табиғи ғылым", "элемент психологиясы" немесе "дуалистік" тұжырымдамалар ретінде көрсету – бұл түсініспеушіліктің тұрақтылығының дәлелі. Сондықтан Вундттың біркелкілік пен қарама-қайшылықтың жоқтығын, психологиялық көзқарастардың өзара толықтығын қалайтынын есте сақтау қажет. Вундт талаптырақ, кейде күрделірек және салыстырмалы, сонымен қатар өте дәл стильді бүгінгі неміс оқырмандары үшін де қиын болуы мүмкін; жоғары деңгейдегі тілдік құзыреттілік қажет. Вундт шығармаларының ағылшын тіліндегі аудармалары өте аз. Атап айтқанда, Grundzüge der physiologischen Psychologie үш томға дейін кеңейтілді және Völkerpsychologie он томдық, философия туралы барлық кітаптар және ғылым теориясы туралы маңызды очерктер аударылмаған болып қалды. Мұндай кемшіліктер Вундттың еңбегін ағылшын-американдықтардың қабылдауындағы көптеген негізгі кемшіліктерді және ұзақ уақытқа созылған түсініспеушіліктерді түсіндіреді. Вундттың еңбегі туралы үлкен қате түсініктерді Уильям Джеймс, Гранвилл Стэнли Холл, Эдвард Боринг және Эдвард Титченер, сондай-ақ көптеген кейінгі авторлар көрсетті. Вундт зертханасының екі жылдық резиденті және АҚШ-тағы Вундттың ең дауысты қорғаушыларының бірі Титченер, Вундттың өз көзқарастары мен көзқарасын қолдаған бірнеше ағылшын тіліндегі аудармалары мен қате аудармалары үшін жауапты, ол оны "структурализм" деп атады және Вундттың ұстанымына толығымен сәйкес келеді деп мәлімдеді. Вундттың үш томдық "Логика және ғылым" еңбегі, яғни оның ғылым теориясы, аудармасыз қалғандықтан, Вундттың эмпирикалық психологиясы мен оның эпистемологиясы мен әдістемесі, философиясы мен этикасы арасындағы тығыз өзара байланыстар да үнемі жоғалып кетеді, тіпті кейінірек жинақтар олардың жеке қырларын сипаттаса да. Блюменталдың "Америкалық оқулықтардың Вундт туралы мәліметтері қазір адам мен оның еңбегі туралы өте дұрыс емес және мифологиялық карикатураларды ұсынады" деген бағасы әлі де Вундт туралы көптеген басылымдарда дұрыс болып көрінеді. Оның қабылдауы туралы кез келген жүйелі зерттеуден өте қарама-қайшылықты сурет шығады. Бір жағынан, эксперименталды психологияның ізашарсы және қазіргі заманғы психологияның негізін қалаушы ретінде мақталады, екінші жағынан, оның жұмысы жеткіліксіз пайдаланылады және әсері аз болған сияқты. Түсініспеушіліктер мен стереотиптік бағалаулар қазіргі уақытта, тіпті психология тарихының кейбір бейнелерінде және оқулықтарда жалғасуда. Вундттың бүкіл жұмысы Вундт қабылдауына қатысты жақында жасалған бағалауларда көбірек шоғырланған түрде зерттеледі, оның ғылым теориясы мен философиясы қамтылған (Араухо, 2016; Данцигер, 1983, 1990, 2001; Фахренберг, 2011, 2015, 2016; Юттемман, 2006; Ким, 2016; ван Рапард, 1980).

Wundt's terminology also created difficulties because he had – from today's point of view – given some of his most important ideas unfortunate names so that there were constant misunderstandings. Examples include:

physiological psychology – specifically not a scientific physiological psychology, because by writing the adjective with a small letter Wundt wanted to avoid this misunderstanding that still exists today; for him it was the use of physiological aids in experimental general psychology that mattered. Self observation – not naive introspection, but with training and experimental control of conditions. Experiment – this was meant with reference to Francis Bacon – general, i. e. far beyond the scientific rules of the empirical sciences, so not necessarily a statistically evaluated laboratory experiment. For Wundt psychological experimentation primarily served as a check of trained self observation. Element – not in the sense of the smallest structure, but as a smallest unit of the intended level under consideration, so that, for example, even the central nervous system could be an "element". Völkerpsychologie – cultural psychology – not ethnology. Apperception – not just an increase in attention, but a central and multimodal synthesis. Voluntaristic tendency, voluntarism – not an absolute metaphysical postulate, but a primary empirically psychologically based accentuation of motivated action against the intellectualism and cognitivism of other psychologists. A representation of Wundt's psychology as 'natural science', 'element psychology' or 'dualistic' conceptions is evidence of enduring misunderstandings. It is therefore necessary to remember Wundt's expressly stated desire for uniformity and lack of contradiction, for the mutual supplementation of psychological perspectives. Wundt's more demanding, sometimes more complicated and relativizing, then again very precise style can also be difficult – even for today's German readers; a high level of linguistic competence is required. There are only English translations for very few of Wundt's work. In particular, the Grundzüge der physiologischen Psychologie expanded into three volumes and the ten volumes of Völkerpsychologie, all the books on philosophy and important essays on the theory of science remain untranslated. Such shortcomings may explain many of the fundamental deficits and lasting misunderstandings in the Anglo American reception of Wundt's work. Massive misconceptions about Wundt's work have been demonstrated by William James, Granville Stanley Hall, Edward Boring and Edward Titchener as well as among many later authors. Titchener, a two year resident of Wundt's lab and one of Wundt's most vocal advocates in the United States, is responsible for several English translations and mistranslations of Wundt's works that supported his own views and approach, which he termed "structuralism" and claimed was wholly consistent with Wundt's position. As Wundt's three volume Logik und Wissenschaftslehre, i. e. his theory of science, also remains untranslated the close interrelationships between Wundt's empirical psychology and his epistemology and methodology, philosophy and ethics are also regularly missing, even if later collections describe individual facets of them. Blumenthal's assessment that "American textbook accounts of Wundt now present highly inaccurate and mythological caricatures of the man and his work" still appears to be true of most publications about Wundt. A highly contradictory picture emerges from any systematic research on his reception. On the one hand, the pioneer of experimental psychology and founder of modern psychology as a discipline is praised, on the other hand, his work is insufficiently tapped and appears to have had little influence. Misunderstandings and stereotypical evaluations continue into the present, even in some representations of the history of psychology and in textbooks. Wundt's entire work is investigated in a more focused manner in more recent assessments regarding the reception of Wundt, and his theory of science and his philosophy is included (Araujo, 2016; Danziger, 1983, 1990, 2001; Fahrenberg, 2011, 2015, 2016; Jüttemann, 2006; Kim, 2016; van Rappard, 1980).

Вундт мырзаның

Вундт психология ғылымының тұңғыш толық және бірыңғай теориясын жасады. Психологияның ерекше эпистемологиялық және әдістемелік мәртебесі оның нейрофизиологиялық, психологиялық және философиялық еңбегімен сипатталатын осы кең ауқымды тұжырымдамасында негізделген. Адамды ойлайтын және қозғаушы субъект ретінде табиғат ғылымдарының терминдерімен шектеуге болмайды. Психологияға арнайы категориялар мен автономды эпистемологиялық принциптер қажет. Бір жағынан, ол эмпирикалық гуманитарлық ғылым, бірақ екінші жағынан, оның физиологиялық негізін және философиялық алғышарттарын елемеуге болмайды. Сондықтан, түрлі әдістерді қолдану қажет: өзіне бақылау, эксперимент, жалпы салыстыру және интерпретация. Вундт перспективалар мен анықтамалық жүйелерді ажырату қабілеті мен дайындығын, сондай-ақ перспектива өзгергенде осы анықтамалық жүйелерді толықтыру қажеттігін түсінуді талап етті. Ол психология саласын өте кең және пәнаралық деп анықтады, сонымен қатар психологиялық теориялардың эпистемологиялық-философиялық сынға және олардың философиялық алғышарттарына қаншалықты мұқтаж екенін түсіндірді. Психология, психологтар арасында кең таралған метафизикалық көзқарастарды сынға тарту үшін философиямен байланысты болуы керек. Онжылдықтар бойы жасалып, үнемі қайта өңделетін толық еңбектердегі тұжырымдамалық қатынастар жүйелі түрде зерттелмеген. Ең маңызды теориялық негіз – Лейбництің философиялық ұстанымына негізделген апперцепцияның эмпирикалық психологиялық теориясы. Вундт оны бір жағынан эксперименталды психологияға және оның нейропсихологиялық модельдеуіне, екінші жағынан мәдениеттің даму теориясына экстраполяциялады. Вундттың негізгі идеяларын толыққанды қайта құру бүгінгі таңда ешбір адамға қол жеткізе алмайтын міндет, себебі толық еңбектердің күрделілігі өте жоғары. Ол зерттеу бағыттарының негізгі дауларын эпистемологиялық және әдістемелік тұрғыдан үйлестірілген түсінік арқылы, өзара байланысты қарастырудың әртүрлі тәсілдерін сенімді түрде басқаруға тырысты. Университет психологиясының негізін қалау кезеңінде ол жоғары талапты метағылымды, метағылыми ойлануды жақтады, және бұл пәнаралық байланыс пен перспективизмді (қосымша тәсілдер) ынталандыру әлеуеті әлі толыққанды пайдаланылмаған.

Wundt developed the first comprehensive and uniform theory of the science of psychology. The special epistemological and methodological status of psychology is postulated in this wide ranging conceptualization, characterized by his neurophysiological, psychological and philosophical work. The human as a thinking and motivated subject is not to be captured in the terms of the natural sciences. Psychology requires special categories and autonomous epistemological principles. It is, on the one hand, an empirical humanity but should not, on the other hand, ignore its physiological basis and philosophical assumptions. Thus a varied, multi method approach is necessary: self observation, experimentation, generic comparison and interpretation. Wundt demanded the ability and readiness to distinguish between perspectives and reference systems, and to understand the necessary supplementation of these reference systems in changes of perspective. He defined the field of psychology very widely and as interdisciplinary, and also explained just how indispensable is the epistemological philosophical criticism of psychological theories and their philosophical prerequisites. Psychology should remain connected with philosophy in order to promote this critique of knowledge of the metaphysical presuppositions so widespread among psychologists. The conceptual relationships within the complete works created over decades and continuously reworked have hardly been systematically investigated. The most important theoretical basis is the empirical psychological theory of apperception, based on Leibniz's philosophical position, that Wundt, on the one hand, based on experimental psychology and his neuropsychological modelling and, on the other hand, extrapolated into a development theory for culture. The fundamental reconstruction of Wundt's main ideas is a task that cannot be achieved by any one person today due to the complexity of the complete works. He tried to connect the fundamental controversies of the research directions epistemologically and methodologically by means of a co ordinated concept – in a confident handling of the categorically basically different ways of considering the interrelations. Here, during the founding phase of university psychology, he already argued for a highly demanding meta science meta scientific reflection – and this potential to stimulate interdisciplinarity und perspectivism (complementary approaches) has by no means been exhausted.

Кітаптар мен мақалалар

Lehre von der Muskelbewegung (Мүше қозғалысының үлгілері), (Vieweg, Braunschweig 1858). Die Geschwindigkeit des Gedankens (Ойдың жылдамдығы), (Die Gartenlaube 1862, 17-том, 263-бет). Beiträge zur Theorie der Sinneswahrnehmung (Сенсорлық қабылдау теориясына үлес), (Winter, Leipzig 1862). Vorlesungen über die Menschen und Tierseele (Адам және жануарлар психологиясы туралы лекциялар), (Voss, Leipzig 1- және 2-бөлімдер, 1863/1864; 4-ші қайта қаралып жаңартылған басылым, 1906). Lehrbuch der Physiologie des Menschen (Адам физиологиясы оқулығы), (Enke, Erlangen 1864/1865, 4-ші басылым, 1878). Die physikalischen Axiome und ihre Beziehung zum Causalprincip (Физикалық аксиомалар және олардың себеп-салдар қағидасына қатысы), (Enke, Erlangen 1866). Handbuch der medicinischen Physik (Медициналық физика нұсқаулығы), (Enke, Erlangen 1867). (Digitalisat und Volltext im Deutschen Textarchiv) Untersuchungen zur Mechanik der Nerven und Nervenzentren (Жүйкелер мен жүйке орталықтарының механикасын зерттеу), (Enke, Erlangen 1871–1876). Grundzüge der physiologischen Psychologie (Физиологиялық психологияның негіздері), (Engelmann, Leipzig 1874; 5-ші басылым, 1902–1903; 6-шы басылым, 1908–1911, 3 том). Über die Aufgabe der Philosophie in der Gegenwart (Қазіргі замандағы философияның міндеті), (Philosophische Monatshefte. 1874, 11-том, 65–68 беттер). Über den Einfluss der Philosophie auf die Erfahrungswissenschaften (Тәжірибелік ғылымдарға философияның ықпалы), (Engelmann, Leipzig 1876). Der Spiritismus – eine sogenannte wissenschaftliche Frage (Спиритизм – деп аталатын ғылыми мәселе), (Engelmann: Leipzig 1879). Logik. Eine Untersuchung der Principien der Erkenntnis und der Methoden wissenschaftlicher Forschung (Логика. Білім принциптері мен ғылыми зерттеу әдістерін зерттеу), (Enke, Stuttgart 1880–1883; 4-ші басылым, 1919–1921, 3 том). Ueber die Messung psychischer Vorgänge (Психикалық процестерді өлшеу туралы), (Philosophische Studien. 1883, 1-том, 251–260, 463–471 беттер). Ueber psychologische Methoden (Психологиялық әдістер туралы), (Philosophische Studien. 1883, 1-том, 1–38 беттер). Essays (Эсселер), (Engelmann, Leipzig 1885). Ethik. Eine Untersuchung der Tatsachen und Gesetze des sittlichen Lebens (Этика. Әдептік өмірдің фактілері мен заңдарын зерттеу), (Enke, Stuttgart 1886; 3-ші басылым, 1903, 2 том). Über Ziele und Wege der Völkerpsychologie (Халық психологиясының мақсаттары мен жолдары), (Philosophische Studien. 1888, 4-том, 1–27 беттер). System der Philosophie (Философия жүйесі), (Engelmann, Leipzig 1889; 4-ші басылым, 1919, 2 том). Grundriss der Psychologie (Психологияның жоспары), (Engelmann, Leipzig 1896; 14-ші басылым, 1920). Über den Zusammenhang der Philosophie mit der Zeitgeschichte (Философияның қазіргі заман тарихымен байланысы), (Rektor және Senat der Universität Leipzig басылған Festschrift, 1909, 118–133 беттер). Hypnotismus und Suggestion (Гипнотизм және ұсыныс), (Engelmann: Leipzig 1892). Ueber psychische Causalität und das Princip des psycho-physischen Parallelismus (Психикалық себеп және психофизикалық параллелизм қағидасы), (Philosophische Studien. 1894, 10-том, 1–124 беттер). Ueber die Definition der Psychologie (Психологияның анықтамасы туралы), (Philosophische Studien. 1896, 12-том, 9–66 беттер). Über naiven und kritischen Realismus I–III (Наивті және сыншыл реализм туралы), (Philosophische Studien. 1896–1898, 12-том, 307–408 беттер; 13-том, 1–105, 323–433 беттер). Völkerpsychologie (Халық психологиясы), 10 том, 1-том. Die Sprache (Тіл); 3-том. Die Kunst (Өнер); 4, 5, 6-томдар. Mythos und Religion (Миф және дін); 7, 8-томдар. Die Gesellschaft (Қоғам); 9-том. Das Recht (Құқық); 10-том. Kultur und Geschichte (Мәдениет және тарих), (Engelmann, Leipzig 1900–1920; кейбір томдар қайта қаралып немесе қайта басылған, 3-ші басылым, 1919 ж. және одан кейін; 4-ші басылым, 1926). Einleitung in die Philosophie (Философияға кіріспе), (Engelmann, Leipzig 1909; 8-ші басылым, 1920). Gustav Theodor Fechner (Густав Теодор Фехнер), (Engelmann, Leipzig 1901). Über empirische und metaphysische Psychologie (Эмпирикалық және метафизикалық психология туралы), (Archiv für die gesamte Psychologie. 1904, 2-том, 333–361 беттер). Über Ausfrageexperimente und über die Methoden zur Psychologie des Denkens (Сұрақ-жауап эксперименттері және ойлау психологиясының әдістері туралы), (Psychologische Studien. 1907, 3-том, 301–360 беттер). Kritische Nachlese zur Ausfragemethode (Сұрақ-жауап әдісі бойынша сындық шолу), (Archiv für die gesamte Psychologie. 1908, 11-том, 445–459 беттер). Über reine und angewandte Psychologie (Таза және қолданбалы психология туралы), (Psychologische Studien. 1909, 5-том, 1–47 беттер). Das Institut für experimentelle Psychologie (Эксперименттік психология институты), (Festschrift zur Feier des 500 jährigen Bestehens der Universität Leipzig, 1909, 118–133 беттер). Psychologismus und Logizismus (Психологизм және логицизм), (Engelmann, Leipzig 1910). Kleine Schriften (Қысқа жазбалар), 3 том, (Engelmann, Leipzig 1910–1911). Einführung in die Psychologie (Психологияға кіріспе), (Dürr, Leipzig 1911). Probleme der Völkerpsychologie (Халық психологиясының мәселелері), (Wiegandt, Leipzig 1911). Elemente der Völkerpsychologie (Халық психологиясының элементтері), (Kröner, Leipzig 1912). Die Psychologie im Kampf ums Dasein (Күрес психологиясы), (Kröner, Leipzig 1913). Reden und Aufsätze (Сөздер мен мақалалар), (Kröner, Leipzig 1913). Sinnliche und übersinnliche Welt (Сезімдік және трансценденттік әлем), (Kröner, Leipzig 1914). Über den wahrhaften Krieg (Нағыз соғыс туралы), (Kröner, Leipzig 1914). Die Nationen und ihre Philosophie (Ұлттар және олардың философиясы), (Kröner, Leipzig 1915). Völkerpsychologie und Entwicklungspsychologie (Халық психологиясы және даму психологиясы), (Psychologische Studien. 1916, 10, 189–238). Leibniz (Лейбниц), (Kröner Verlag, Leipzig 1917). Die Weltkatastrophe und die deutsche Philosophie (Әлемдік апат және неміс философиясы), (Keysersche Buchhandlung, Erfurt 1920). Erlebtes und Erkanntes (Басып өткен және білген), (Kröner, Stuttgart 1920). Kleine Schriften (Қысқа жазбалар), 3 том, (Kröner, Stuttgart 1921).

Lehre von der Muskelbewegung (The Patterns of Muscular Movement), (Vieweg, Braunschweig 1858). Die Geschwindigkeit des Gedankens (The Velocity of Thought), (Die Gartenlaube 1862, Vol 17, p. 263). Beiträge zur Theorie der Sinneswahrnehmung (Contributions on the Theory of Sensory Perception), (Winter, Leipzig 1862). Vorlesungen über die Menschen und Tierseele (Lectures about Human and Animal Psychology), (Voss, Leipzig Part 1 and 2, 1863/1864; 4th revised ed. 1906). Lehrbuch der Physiologie des Menschen (Textbook of Human Physiology), (Enke, Erlangen 1864/1865, 4th ed. 1878). Die physikalischen Axiome und ihre Beziehung zum Causalprincip (Physical Axioms and their Bearing upon Causality Principles), (Enke, Erlangen 1866). Handbuch der medicinischen Physik (Handbook of Medical Physics), (Enke, Erlangen 1867). (Digitalisat und Volltext im Deutschen Textarchiv)
Untersuchungen zur Mechanik der Nerven und Nervenzentren (Investigations upon the Mechanisms of Nerves and Nerve Centres), (Enke, Erlangen 1871–1876). Grundzüge der physiologischen Psychologie (Principles of physiological Psychology), (Engelmann, Leipzig 1874; 5th ed. 1902–1903; 6th ed. 1908–1911, 3 Vols). Über die Aufgabe der Philosophie in der Gegenwart. Rede gehalten zum Antritt des öffentlichen Lehramts der Philosophie an der Hochschule in Zürich am 31. Oktober 1874. (On the Task of Philosophy in the present), (Philosophische Monatshefte. 1874, Vol 11, pp. 65–68). Über den Einfluss der Philosophie auf die Erfahrungswissenschaften. Akademische Antrittsrede gehalten in Leipzig am 20. November 1875. (On the Impact of Philosophy on the empirical Sciences), (Engelmann, Leipzig 1876). Der Spiritismus – eine sogenannte wissenschaftliche Frage. (Spiritism – a so called scientific Issue), (Engelmann: Leipzig 1879). Logik. Eine Untersuchung der Principien der Erkenntnis und der Methoden wissenschaftlicher Forschung. (Logic. An investigation into the principles of knowledge and the methods of scientific research), (Enke, Stuttgart 1880–1883; 4th ed. 1919–1921, 3 Vols.). Ueber die Messung psychischer Vorgänge. (On the measurement of mental events). (Philosophische Studien. 1883, Vol 1, pp. 251–260, pp. 463–471). Ueber psychologische Methoden. (On psychological Methods). (Philosophische Studien. 1883, Vol 1, pp. 1–38). Essays (Engelmann, Leipzig 1885). Ethik. Eine Untersuchung der Tatsachen und Gesetze des sittlichen Lebens. (Ethics), (Enke, Stuttgart 1886; 3rd ed. 1903, 2 Vols.). Über Ziele und Wege der Völkerpsychologie. (On Aims and Methods of Cultural Psychology). (Philosophische Studien. 1888, Vol 4, pp. 1–27). System der Philosophie (System of Philosophy), (Engelmann, Leipzig 1889: 4th ed. 1919, 2 Vols.). Grundriss der Psychologie (Outline of Psychology), (Engelmann, Leipzig 1896; 14th ed. 1920). Über den Zusammenhang der Philosophie mit der Zeitgeschichte. Eine Centenarbetrachtung. (On the Relation between Philosophy and contemporary History). Rede des antretenden Rectors Dr. phil., jur. et med. Wilhelm Wundt. F. Häuser (Hrsg. ): Die Leipziger Rektoratsreden 1871–1933. Vol I: Die Jahre 1871–1905 (pp. 479–498). Berlin: (de Gruyter (1889/2009). Hypnotismus und Suggestion. (Hypnotism and Suggestion). (Engelmann: Leipzig 1892). Ueber psychische Causalität und das Princip des psycho physischen Parallelismus. (On mental Causality and the Principle of psycho physical Parallelism). (Philosophische Studien. 1894, Vol 10, pp. 1–124). Ueber die Definition der Psychologie (On the Definition of Psychology). (Philosophische Studien. 1896, Vol 12, pp. 9–66). Über naiven und kritischen Realismus I–III. (On naive and critical Realism). (Philosophische Studien. 1896–1898, Vol 12, pp. 307–408; Vol 13, pp. 1–105, pp. 323–433). Völkerpsychologie (Cultural Psychology), 10 Volumes, Vol. 1, 2. Die Sprache (Language); Vol. 3. Die Kunst (Art); Vol 4, 5, 6. Mythos und Religion (Myth and Religion); Vol 7, 8. Die Gesellschaft (Society); Vol 9. Das Recht (Right); Vol 10. Kultur und Geschichte (Culture and History). (Engelmann, Leipzig 1900 to 1920; some vol. revised or reprinted, 3rd ed.1919 ff; 4th ed. 1926). Einleitung in die Philosophie (Introduction to Philosophy), (Engelmann, Leipzig 1909; 8th ed. 1920). Gustav Theodor Fechner. Rede zur Feier seines hundertjährigen Geburtstags. (Engelmann, Leipzig 1901). Über empirische und metaphysische Psychologie (On empirical and metaphysical Psychology). (Archiv für die gesamte Psychologie. 1904, Vol 2, pp. 333–361). Über Ausfrageexperimente und über die Methoden zur Psychologie des Denkens. (Psychologische Studien. 1907, Vol 3, pp. 301–360). Kritische Nachlese zur Ausfragemethode. (Archiv für die gesamte Psychologie. 1908, Vol 11, pp. 445–459). Über reine und angewandte Psychologie (On pure and applied Psychology). (Psychologische Studien. 1909, Vol 5, pp. 1–47). Das Institut für experimentelle Psychologie. In: Festschrift zur Feier des 500 jährigen Bestehens der Universität Leipzig, ed. by Rektor und Senat der Universität Leipzig, 1909, 118–133. (S. Hirzel, Leipzig 1909). Psychologismus und Logizismus (Psychologism and Logizism). Kleine Schriften. Vol 1 (pp. 511–634). (Engelmann, Leipzig 1910). Kleine Schriften (Shorter Writings), 3 Volumes, (Engelmann, Leipzig 1910–1911). Einführung in die Psychologie. (Dürr, Leipzig 1911). Probleme der Völkerpsychologie (Problems in Cultural Psychology). (Wiegandt, Leipzig 1911). Elemente der Völkerpsychologie. Grundlinien einer psychologischen Entwicklungsgeschichte der Menschheit. (Elements of Cultural Psychology), (Kröner, Leipzig 1912). Die Psychologie im Kampf ums Dasein (Psychology's Struggle for Existence). (Kröner, Leipzig 1913). Reden und Aufsätze. (Addresses and Extracts). (Kröner, Leipzig 1913). Sinnliche und übersinnliche Welt (The Sensory and Supersensory World), (Kröner, Leipzig 1914). Über den wahrhaften Krieg (About the Real War), (Kröner, Leipzig 1914). Die Nationen und ihre Philosophie (Nations and Their Philosophies), (Kröner, Leipzig 1915). Völkerpsychologie und Entwicklungspsychologie (Cultural Psychology and Developmental Psychology). (Psychologische Studien. 1916, 10, 189–238). Leibniz. Zu seinem zweihundertjährigen Todestag. 14. November 1916. (Kröner Verlag, Leipzig 1917). Die Weltkatastrophe und die deutsche Philosophie (Keysersche Buchhandlung, Erfurt 1920). Erlebtes und Erkanntes. (Experience and Realization). (Kröner, Stuttgart 1920). Kleine Schriften. Vol 3. (Kröner, Stuttgart 1921).

Өмірбаяндары

Рибер, Р., ред., 2013. Вильгельм Вундт және ғылыми психологияның қалыптасуы. Springer Science & Business Media. Альфред Арнольд: Вильгельм Вундт – Оның философиялық жүйесі. Akademie Verlag, Берлин 1980. Эдвин Г. Боринг: Эксперименталды психология тарихы (2-басылым). The Century Company, Нью-Йорк 1950. Артур Л. Блюментал: Вундт, Вильгельм. Ғылыми биографиялық сөздік. 25. Charles, Нью-Йорк (1970–1980). Рудольф Эйслер: В. Вундттың философиясы және психологиясы. Оның негізгі қағидаларында баяндалған. Barth, Лейпциг 1902. Гранвилл Стэнли Холл: Қазіргі психологияның негізін қалаушылар. Appleton, Нью-Йорк 1912 (Вильгельм Вундт. Қазіргі психологияның негізін қалаушы. Макс Брайннің алды сөзі. Meiner, Лейпциг 1914). Алан Ким: "Вильгельм Максимилиан Вундт". Стэнфорд философия энциклопедиясы (2016 жылғы күзгі басылымы), Эдвард Н. Зальта (ред.). Вильгельм Максимилиан Вундт. Эдмунд Кёниг: Вильгельм Вундт – психолог және философ ретінде. Fromman, Штутгарт 1901. Георг Ламберти: Вильгельм Максимилиан Вундт (1832–1920). Өмір, еңбек және тұлға суреттер мен мәтіндерде. Deutscher Psychologen Verlag, Берлин 1995. Вольфрам Мейшнер, Эрхард Эшлер: Вильгельм Вундт. Pahl Rugenstein, Кёльн 1979. Вилли Неф: Вильгельм Вундттың философиясы. Meiner, Лейпциг 1923. Трауготт К. Остеррейх: (1923/1951). Философия тарихының негіздері. IV. XIX ғасыр мен қазіргі заман неміс философиясы (15-басылым, 1951, өзгертілмеген. 12-басылымның қайта басылымы). Mittler & Sohn, Тюбинген 1923, 343–360, 483–485 беттер. Петер Петерсен: Вильгельм Вундт және оның заманы. Frommanns Verlag, Штутгарт 1925. Лотар Спрунг: Вильгельм Вундт – Оның өмірлік еңбегінен ойлар мен алаңдаулар. Георг Экардт (ред.): Психология тарихы. Deutscher Verlag der Wissenschaften, Берлин 1979, 73–82 беттер. Элеонора Вундт: Вильгельм Вундт. Немец тіліндегі биографиялық жылдық (Неміс академияларының қауымдастығы басып шығарған). Deutsche Verlagsanstalt, Берлин 1928. Көшпелі том II, 1917–1920, 626–636 беттер.

Rieber, R. ed., 2013. Wilhelm Wundt and the making of a scientific psychology. Springer Science & Business Media. Alfred Arnold: Wilhelm Wundt – Sein philosophisches System. Akademie Verlag, Berlin 1980. Edwin G. Boring: A history of experimental psychology (2nd ed.) The Century Company, New York 1950. Arthur L. Blumenthal: Wundt, Wilhelm. Dictionary of Scientific Biography. 25. Charles, New York (1970–1980). Rudolf Eisler: W. Wundts Philosophie und Psychologie. In ihren Grundlehren dargestellt. Barth, Leipzig 1902. Granville Stanley Hall: Founders of modern psychology. Appleton, New York 1912 (Wilhelm Wundt. Der Begründer der modernen Psychologie. Vorwort von Max Brahn. Meiner, Leipzig 1914). Alan Kim: "Wilhelm Maximilian Wundt". The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2016 Edition), Edward N. Zalta (ed.). Wilhelm Maximilian Wundt
Edmund König: Wilhelm Wundt als Psycholog und als Philosoph. Fromman, Stuttgart 1901. Georg Lamberti: Wilhelm Maximilian Wundt (1832–1920). Leben, Werk und Persönlichkeit in Bildern und Texten. Deutscher Psychologen Verlag, Berlin 1995, Wolfram Meischner, Erhard Eschler: Wilhelm Wundt. Pahl Rugenstein, Köln 1979, Willi Nef: Die Philosophie Wilhelm Wundts. Meiner, Leipzig 1923. Traugott K. Oesterreich: (1923/1951). Grundriss der Geschichte der Philosophie. IV. Die Deutsche Philosophie des Neunzehnten Jahrhunderts und der Gegenwart (15. Aufl., 1951, unveränd. Nachdr. der völlig neubearb. 12. Aufl.). Mittler & Sohn, Tübingen 1923, pp. 343–360, 483–485. Peter Petersen: Wilhelm Wundt und seine Zeit. Frommanns Verlag, Stuttgart 1925. Lothar Sprung: Wilhelm Wundt – Bedenkenswertes und Bedenkliches aus seinem Lebenswerk. In: Georg Eckardt (Hrsg. ): Zur Geschichte der Psychologie. Deutscher Verlag der Wissenschaften, Berlin 1979, pp. 73–82. Eleonore Wundt: Wilhelm Wundt. Deutsches Biographisches Jahrbuch (hrsg. vom Verband der Deutschen Akademien). Deutsche Verlagsanstalt, Berlin 1928. Überleitungsband II, 1917–1920, pp. 626–636.

Қазіргі заманғы көздер

Эдуард фон Хартманн: Заманауи психология. Тоғызыншы ғасырдың екінші жартысындағы неміс психологиясының сын тарихы. Хаакке, Лейпциг, 1901 жыл. Артур Хоффман Эрфурт (Hrsg.): Вильгельм Вундт. Құрмет көрсету (Eine Würdigung). (1-басылым, 1922, 2-түзетілген басылым, 1924). Стенгер, Эрфурт, 1924 жыл. Эдмунд Кёниг: В. Вундт. Оның философиясы және психологиясы. Ф. Фромман, Штутгарт, 1901 жыл. Торжестволық жинақ. Вильгельм Вундттың жеті жүзділік туған күніне арналған. Оның шәкірттері ұсынған. 1-том. (= Философиялық зерттеулер. 19-том), Вильгельм Энгельман, Лейпциг, 1902 жыл. Торжестволық жинақ. Вильгельм Вундттың жеті жүзділік туған күніне арналған. Оның шәкірттері ұсынған. 2-том. (= Философиялық зерттеулер. 20-том), Вильгельм Энгельман, Лейпциг, 1902 жыл. Вулф Коэн: Вильгельм Макс Вундттың философиясындағы білім және шындық. Корнелл университетінде, Итака, Нью-Йорк, 1923 ж. қорғалған Ph.D. диссертациясы. Отто Клемм: Лейпциг психологиялық институты тарихынан. А. Хоффман Эрфурт (Hrsg.): Вильгельм Вундт. Құрмет көрсету (Eine Würdigung). 2-басылым. Стенгер, Эрфурт, 1924, 93–101-беттер. Феликс Крюгер: XIII конгрестің ашылуы. Неміс қазіргі заманындағы жан ғылымының жағдайы. Отто Клемм (Hrsg.): XIII неміс психология қоғамының конгресінің (Лейпциг, 16–19 қазан 1933 ж.) баяндамасы. Фишер, Йена, 1934, 6–36-беттер. Леоноре Вундт: Вильгельм Вундттың еңбектері. Оның барлық жазбаларының тізімі. Бек, Мюнхен, 1927 жыл.

Жақында шыққан деректер

Сауло де Ф. Араухо: Вундт және психологияның философиялық негіздері. Қайта қарастыру. Springer, Нью-Йорк 2016, Артур Л. Блюменталь: Лейпциг, Вильгельм Вундт және психологияның алтын ғасыры. Г. А. Кимбл, М. Вертхаймер, М. (ред.). Психологияның ізашарларының портреттері. Т. III. Американдық психологиялық қауымдастық, Вашингтон, 1998 ж. Вольфганг Г. Брингман, Н. Дж. Брингман, В. Д. Баланс: Вильгельм Максимилиан Вундт 1832 – 1874: қалыптасу жылдары. В. Г. Брингман, Р. Д. Твеней (ред.). Вундт зерттеулері. Жүз жылдық жинақ. Hogrefe, Торонто 1980, 12–32 бб. Вольфганг Г. Брингман, Райан Д. Твеней (ред.): Вундт зерттеулері. Hogrefe, Торонто 1980, Вольфганг Г. Брингман, Н. Дж. Брингман, Г. А. Унгер: Вундт зертханасының құрылуы: архивтік және құжаттамалық зерттеу. В: Вольфганг Брингман, Райан Д. Твеней (ред.): Вундт зерттеулері. Hogrefe, Торонто 1980, 123–157 бб. Курт Данцигер: Жаңа психологияның табалдырығында: Вундт пен Джеймстің орналасуы. В. Г. Брингман, Э. Д. Твеней (ред.). Вундт зерттеулері. Жүз жылдық жинақ. Hogrefe, Торонто, 1980, 362–379 бб. Георг Эккардт (ред.): Халықтық психология. Psychologie Verlags Union, Вайнхайм 1997. Йохен Фахренберг: Вильгельм Вундт – психологияның ізашары және шеттен келген ба? Ғылымның тұжырымдамасы және оның қабылдану тарихы туралы ойлар. (Wilhelm Wundt – pioneer in psychology and outsider? Basic concepts and their reception) электрондық кітап, 2011. PsyDok ZPID Вильгельм Вундт – психологияның ізашары және шеттен келген ба? Ғылымның тұжырымдамасы және оның қабылдану тарихы.

Saulo de F. Araujo: Wundt and the Philosophical Foundations of Psychology. A Reappraisal. Springer, New York 2016, Arthur L. Blumenthal: Leipzig, Wilhelm Wundt, and psychology's gilded age. In: G. A. Kimble, M. Wertheimer, M. (Eds.). Portraits of pioneers in psychology. Vol. III. American Psychological Association, Washington, D. C. 1998. Wolfgang G. Bringmann, N. J. Bringmann, W. D. Balance: Wilhelm Maximilian Wundt 1832 – 1874: The formative years. In: W. G. Bringmann, R. D. Tweney (Eds.). Wundt studies. A centennial Collection. Hogrefe, Toronto 1980, pp. 12–32. Wolfgang G. Bringmann, Ryan D. Tweney (Eds. ): Wundt studies. Hogrefe, Toronto 1980, Wolfgang G. Bringmann, N. J. Bringmann, G. A. Ungerer: The establishment of Wundt's laboratory: An archival and documentary study. In: Wolfgang Bringmann, Ryan D. Tweney (Eds. ): Wundt Studies. Hogrefe, Toronto 1980, , pp. 123–157. Kurt Danziger: On the threshold of the New Psychology: Situating Wundt and James. In: W. G. Bringmann, E. D. Tweney (Eds.). Wundt Studies. A Centennial Collection. Hogrefe, Toronto, 1980, pp. 362–379. Georg Eckardt (Ed. ): Völkerpsychologie Versuch einer Neuentdeckung. Psychologie Verlags Union, Weinheim 1997. Jochen Fahrenberg: Wilhelm Wundt Pionier der Psychologie und Außenseiter? Leitgedanken der Wissenschaftskonzeption und deren Rezeptionsgeschichte. (Wilhelm Wundt – pioneer in psychology and outsider? Basic concepts and their reception) e book, 2011. PsyDok ZPID Wilhelm Wundt — Pionier der Psychologie und Außenseiter? Leitgedanken der Wissenschaftskonzeption und deren Rezeptionsgeschichte

Jochen Fahrenberg: Zur Kategorienlehre der Psychologie. Komplementaritätsprinzip. Perspektiven und Perspektiven Wechsel. (On categories in psychology. Complementarity principle, perspectives, and perspective taking). Pabst Science Publishers, Lengerich 2013, PsyDok ZPID Wilhelm Wundt — Pionier der Psychologie und Außenseiter? Leitgedanken der Wissenschaftskonzeption und deren Rezeptionsgeschichte
Jochen Fahrenberg: Theoretische Psychologie – Eine Systematik der Kontroversen (Theoretical psychology – A system of controversies). Lengerich: Pabst Science Publishers, Lengerich 2015a. PsyDok ZPID Theoretische Psychologie – Eine Systematik der Kontroversen
Jochen Fahrenberg: Wilhelm Wundts Neuropsychologie (Wilhelm Wundt's neuropsychology). D. Emmans & A. Laihinen (Eds.). Comparative Neuropsychology and Brain Imaging: Commemorative publication in honour of Prof. Dr. Ulrike Halsband. LIT Verlag, Vienna 2015b, pp. 348–373. Jochen Fahrenberg: Wilhelm Wundts Kulturpsychologie (Völkerpsychologie): Eine Psychologische Entwicklungstheorie des Geistes (Wilhelm Wundt's cultural psychology: A psychological theory on the development of mind). (2016b) PsyDok Wilhelm Wundts Kulturpsychologie (Völkerpsychologie): Eine Psychologische Entwicklungstheorie des Geistes
Jochen Fahrenberg: Wundt Nachlass (2016c). PsyDok ZPID Wilhelm Wundts Nachlass. Eine Übersicht. Jochen Fahrenberg: Wilhelm Wundt (1832–1920). Gesamtwerk: Einführung, Zitate, Rezeption, Kommentare, Rekonstruktionsversuche. Pabst Science Publishers, Lengerich 2018. PsyDok ZPID Wilhelm Wundt (1832–1920). Gesamtwerk: Einführung, Zitate, Kommentare, Rezeption, Rekonstruktionsversuche. Jochen Fahrenberg: Wilhelm Wundt (1832–1920). Introduction, Quotations, Reception, Commentaries, Attempts at Reconstruction. Pabst Science Publishers, Lengerich 2020. PsyDok ZPID Wilhelm Wundt (1832–1920). Introduction, Quotations, Reception, Commentaries, Attempts at Reconstruction. Jochen Fahrenberg: Wilhelm Wundt (1832–1920). Eine Centenarbetrachtung (Ein Rückblick auf das Werk von Wilhelm Wundt und dessen Rezeption und Aktualität.) https://doi. org/10.23668/psycharchives.5580 (PDF; 1,09 MB). 2022. Carl F. Graumann: Die Verbindung und Wechselwirkung der Individuen im Gemeinschaftsleben. In: Gerd Jüttemann (Ed. ): Wilhelm Wundts anderes Erbe. Ein Missverständnis löst sich auf. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 2006, pp. 52–68. Hildebrandt, H. (1989). Psychophysischer Parallelismus. In: J. Ritte, K. Gründer (Hrsg.). Historisches Wörterbuch der Philosophie. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1989, Volume 7, pp. 101–107. Willem Van Hoorn, T. Verhave: Wilhelm Wundts"s conception of his multiple foundations of scientific psychology. In W. Meischner, A. Metge (Hrsg.). Wilhelm Wundt – progressives Erbe, Wissenschaftsentwicklung und Gegenwart. Protokoll des internationalen Symposiums. Karl Marx Universität Leipzig, 1979. Pahl Rugenstein, Köln 1980, pp. 107–117. Jürgen Jahnke: Wilhelm Wundts akademische Psychologie 1886/87. Die Vorlesungsnachschriften von Albert Thumb Freiburg. In: Jürgen Jahnke, Jochen Fahrenberg, Reiner Stegie, Eberhard Bauer (Hrsg. ): Psychologiegeschichte – Beziehungen zu Philosophie und Grenzgebieten. Profil, München 1998, , pp. 151–168. Gerd Jüttemann (Ed. ): Wilhelm Wundts anderes Erbe. Ein Missverständnis löst sich auf. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen, 2006, Alan Kim: "Wilhelm Maximilian Wundt". The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2016 Edition), Edward N. Zalta (ed. )Wilhelm Maximilian Wundt
Friedrich A. Lange: Geschichte des Materialismus und Kritik seiner Bedeutung in der Gegenwart. (8. erw. Aufl. 1908, hrsg. und bearbeitet von Hermann Cohen). Baedeker, Iserlohn 1866. Wolfram Meischner, Anneros Metge: Wilhelm Wundt – progressives Erbe, Wissenschaftsentwicklung und Gegenwart. Protokoll des internationalen Symposiums. Karl Marx Universität, Leipzig 1979. Pahl Rugenstein, Köln 1980. Anneros Meischner Metge: Wilhelm Wundt und seine Schüler. In: Horst Peter Brauns (Ed. ): Zentenarbetrachtungen. Historische Entwicklungen in der neueren Psychologie bis zum Ende des 20. Jahrhunderts. Peter Lang, Frankfurt a. M. 2003, pp. 156–166. Anneros Meischner Metge: Die Methode der Forschung. In: G. Jüttemann (Hrsg. ): Wilhelm Wundts anderes Erbe. Ein Missverständnis löst sich auf. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 2006, pp. 131–143. Till Meyer: Das DFG Projekt "Erschließung und Digitalisierung des Nachlasses von Wilhelm Wundt" an der Universitätsbibliothek Leipzig. In: Leipziger Jahrbuch für Buchgeschichte, 2015, Volume 23, pp. 347–357. Robert W. Rieber, David K. Robinson (Eds. ): Wilhelm Wundt in history: The making of a scientific psychology. Kluwer Academic, New York 1980 (2nd ed. 2001). Eckhard Scheerer: Psychologie. In: J. Ritter, K. Gründer (Hrsg.). Historisches Wörterbuch der Philosophie. Schwabe & Co., Basel 1989, Volume 7 (pp. 1599–1654). Gustav A. Ungerer: Forschungen zur Biographie Wilhelm Wundts und zur Regionalgeschichte. Gesammelte Aufsätze 1978–1997. Ein Logbuch. Verlag Regionalkultur, Ubstadt Weiher 2016. Maximilian Wontorra: Frühe apparative Psychologie. Der Andere Verlag, Leipzig 2009. Maximilian Wontorra, Ingrid Kästner, Erich Schröger (Hrsg. ): Wilhelm Wundts Briefwechsel. Institut für Psychologie. Leipzig 2011. Maximilian Wontorra, Anneros Meischner Metge, Erich Schröger (Hrsg. ): Wilhelm Wundt (1832–1920) und die Anfänge der experimentellen Psychologie. Institut für Psychologie. Leipzig 2004. . Paul Ziche: Wissenschaftslandschaften um 1900: Philosophie, die Wissenschaften und der nichtreduktive Szientismus. Chronos, Zürich 2008.

Йохен Фахренберг: Психологиядағы санаттар туралы. Қосымшалық принцип, перспективалар және перспективаны қабылдау. Pabst Science Publishers, Ленгерих 2013, PsyDok ZPID Вильгельм Вундт – психологияның ізашары және шеттен келген ба? Ғылымның тұжырымдамасы және оның қабылдану тарихы.
Йохен Фахренберг: Теориялық психология – даулы мәселелердің жүйесі. Ленгерих: Pabst Science Publishers, Ленгерих 2015a. PsyDok ZPID Теориялық психология – даулы мәселелердің жүйесі.
Йохен Фахренберг: Вильгельм Вундттың нейропсихологиясы. Д. Эмманс және А. Лайхинен (ред.). Салыстырмалы нейропсихология және мидың бейнелеуі: профессор доктор Ульрике Хальсбанд құрметіне арналған естелік жинақ. LIT Verlag, Вена 2015b, 348–373 бб. Йохен Фахренберг: Вильгельм Вундттың мәдени психологиясы (Völkerpsychologie): рухтың психологиялық даму теориясы. (2016b) PsyDok Вильгельм Вундттың мәдени психологиясы (Völkerpsychologie): рухтың психологиялық даму теориясы.
Йохен Фахренберг: Вундт мұрасы (2016c). PsyDok ZPID Вильгельм Вундт мұрасы. Шолу. Йохен Фахренберг: Вильгельм Вундт (1832–1920). Толық жинақ: кіріспе, цитаталар, қабылдану, түсіндірмелер, қайта құруға тырысулар. Pabst Science Publishers, Ленгерих 2018. PsyDok ZPID Вильгельм Вундт (1832–1920). Толық жинақ: кіріспе, цитаталар, түсіндірмелер, қабылдану, қайта құруға тырысулар. Йохен Фахренберг: Вильгельм Вундт (1832–1920). Кіріспе, цитаталар, қабылдану, түсіндірмелер, қайта құруға тырысулар. Pabst Science Publishers, Ленгерих 2020. PsyDok ZPID Вильгельм Вундт (1832–1920). Кіріспе, цитаталар, қабылдану, түсіндірмелер, қайта құруға тырысулар. Йохен Фахренберг: Вильгельм Вундт (1832–1920). Жүз жылдық қарастыру (Вильгельм Вундттың шығармашылығына көзқарас және оның қабылдануы мен өзектілігі). https://doi. org/10.23668/psycharchives.5580 (PDF; 1,09 МБ). 2022. Карл Ф. Грауманн: Қоғамдық өмірде жеке тұлғалардың байланысы мен өзара әрекеті. Герт Юттеманн (ред.): Вильгельм Вундттың басқа мұрасы. Түсініксіздік шешілді. Vandenhoeck & Ruprecht, Геттинген 2006, 52–68 бб. Хилдебрандт, Х. (1989). Психофизикалық параллелизм. Ж. Ритте, К. Грундер (ред.). Философияның тарихи сөздігі. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Дармштадт 1989, 7-том, 101–107 бб. Виллем Ван Хорн, Т. Верхаве: Вильгельм Вундттың ғылыми психологияның көптеген негіздері туралы түсінігі. В. Мейшнер, А. Метге (ред.). Вильгельм Вундт – прогрессивті мұра, ғылымның дамуы және қазіргі заман. Халықаралық симпозиумның хаттамасы. Карл Маркс университеті, Лейпциг 1979. Pahl Rugenstein, Кёльн 1980, 107–117 бб. Юрген Яхнке: Вильгельм Вундттың академиялық психологиясы 1886/87 жж. Альберт Фрайбургтің лекциялық жазбалары. Жүрген Яхнке, Йохен Фахренберг, Райнер Штеги, Эберхард Бауэр (ред.): Психология тарихы – философиямен және шекаралық салалармен байланысы. Профиль, Мюнхен 1998, 151–168 бб. Герт Юттеманн (ред.): Вильгельм Вундттың басқа мұрасы. Түсініксіздік шешілді. Vandenhoeck & Ruprecht, Геттинген, 2006. Алан Ким: "Вильгельм Максимилиан Вундт". The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2016 Edition), Edward N. Zalta (ред.) Вильгельм Максимилиан Вундт.

Фридрих А. Ланге: Материализм тарихы және қазіргі замандағы оның маңыздылығына сын. (8-шы қайта қарастырылған басылым 1908, Герман Коэн редакциясымен және өңделген). Baedeker, Изерлон 1866. Вольфрам Мейшнер, Аннерос Метге: Вильгельм Вундт – прогрессивті мұра, ғылымның дамуы және қазіргі заман. Халықаралық симпозиумның хаттамасы. Карл Маркс университеті, Лейпциг 1979. Pahl Rugenstein, Кёльн 1980. Аннерос Мейшнер Метге: Вильгельм Вундт және оның шәкірттері. Horst Peter Brauns (ред.): Жүз жылдық қарастырулар. Жаңа психологияның жаңа дамуы 20 ғасырдың соңына дейін. Peter Lang, Франкфурт-на-Майне 2003, 156–166 бб. Аннерос Мейшнер Метге: Зерттеу әдісі. Г. Юттеманн (ред.): Вильгельм Вундттың басқа мұрасы. Түсініксіздік шешілді. Vandenhoeck & Ruprecht, Геттинген 2006, 131–143 бб. Тилл Мейер: Лейпциг университеті кітапханасында Вильгельм Вундт мұрасын ашу және цифрландыру жөніндегі DFG жобасы. Лейпциг кітап тарихы журналы, 2015, 23-том, 347–357 бб. Роберт В. Рибер, Дэвид К. Робинсон (ред.): Вильгельм Вундт тарихы: ғылыми психологияның қалыптасуы. Kluwer Academic, Нью-Йорк 1980 (2-ші басылым 2001). Экхард Шеерер: Психология. Ж. Риттер, К. Грундер (ред.). Философияның тарихи сөздігі. Schwabe & Co., Базель 1989, 7-том (1599–1654 бб.). Густав А. Унгер: Вильгельм Вундттың өмірбаянына және аймақтық тарихқа зерттеулер. Жиналған мақалалар 1978–1997. Журнал. Verlag Regionalkultur, Убштадт Вайер 2016. Максимилиан Вонторра: Ерте аппараттық психология. Der Andere Verlag, Лейпциг 2009. Максимилиан Вонторра, Ингрид Кестнер, Эрих Шрёгер (ред.): Вильгельм Вундттың хат алмасы. Психология институты. Лейпциг 2011. Максимилиан Вонторра, Аннерос Мейшнер Метге, Эрих Шрёгер (ред.): Вильгельм Вундт (1832–1920) және тәжірибелік психологияның бастауы. Психология институты. Лейпциг 2004. Пауль Цихе: 1900 жылдар шамасындағы ғылым ландшафтары: философия, ғылымдар және редукционизм емес. Chronos, Цюрих 2008.