Кіріспе

Америкалық әлеуметтік психолог Милграм Холокост оқиғаларының, әсіресе Адольф Эйхманның сот процесінің ықпалымен эксперимент жасады. Гарвард университетінен әлеуметтік психология ғылымдарының докторы болғаннан кейін, ол Йель, Гарвард университеттерінде оқытты, содан кейін Нью-Йорк қалалық университетінің аспирантурасында профессор болып, 1984 жылы қайтыс болғанға дейін мансабының көп бөлігін өткізді. Милграм 1961 жылы Йель университетінің Линсли Читтенден залының жертөлесінде неміс нацистік соғыс қылмыскері Адольф Эйхманның Иерусалимдегі сот процесі басталғанына үш ай өткен соң өткізген мойынсұну экспериментімен әйгілі болды. Эксперимент күтпегендей, субъектілердің өте көп бөлігі нұсқауларды толық орындауға дайын екенін көрсетті, бірақ олардың көпшілігі көңілсіздікпен жасады. Милграм алғаш рет 1963 жылы «Жабық және әлеуметтік психология» журналында зерттеулерін сипаттады, ал 1974 жылғы «Билікке мойынсұну: Эксперименттік көзқарас» кітабында осы тақырыпты тереңірек талқылады. Гарвардта оқып жүрген кезінде оның жүргізген тағы бір «кішкентай әлем» эксперименті зерттеушілерді байланыстың деңгейін, соның ішінде «алты қолдықтық» концепциясын талдауға итермеледі. Мансабының кейінгі кезеңінде Милграм интерактивті гибридтік әлеуметтік агенттерді (цираноидтар деп аталады) жасау әдісін әзірледі, ол әлеуметтік және жеке қабылдау салаларын зерттеу үшін пайдаланылды. Ол әлеуметтік психология тарихындағы ең маңызды тұлғалардың бірі деп есептеледі. 2002 жылы жарияланған «Жалпы психология шолуы» зерттеуінде Милграм 20 ғасырдың ең көп сілтемеленген 46-шы психологы деп танылды.

Ерте және жеке өмір

Милграм 1933 жылы Нью-Йорк қаласында (Бронкста) еврей ата-анасының отбасында дүниеге келген. Оның ата-анасы Адель (қызметтік аты Израиль) және Сэмюэл Милграм (1898–1953) болды, олар Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Румыниядан және Венгриядан АҚШ-қа көшіп келген. Ол үш баланың екіншісі еді. 1946 жылы оның Бар-мицва сөзі Еуропалық яһудилердің қиын жағдайы мен Екінші дүниежүзілік соғыстың яһуди халқына тигізген әсеріне арналды. Яһуди заңы бойынша еркек болған соң ол былай деді: «Мен Израиль қатарына қосылып қуанышқа толымын, ал яһуди бауырларымның қайғылы тағдыры мені халқымның мұрасын ойлауға шақырады – енді ол менікі. Мен халқымды түсінуге тырысамын және тарихтың бәрімізге жүктеген жауапкершілікті бөлісу үшін бар күшімді саламын». Оның өмірбаяуын жазған профессор Томас Бласс Милграмның «өмірі бойы яһуди халқымен байланыста болғанын» айтты. Автор Кирстен Фермаглих Милграмның ересек шағында «нацистік қырып-жоюдың құрбаны және ғалым ретінде өзін сырттан қараушы сезінген еврей ретінде жеке қайшылығы болғанын» жазды. Александра Милграмның еврей тегінің Холокостқа назар аударуына және билікке бағыну зерттеулеріне себеп болғанын мәлімдеді. Ол қайтыс болған кезде Нью-Рошельде (Нью-Йорк) тұрды. Колледж жасына келген кезде оның отбасы жақын орналасқан Куинске көшіп келді. 1967 жылы ол Нью-Йорк қалалық университетінің аспирантурасында тұрақты профессорлық қызметке ұсыныс қабылдады және 1984 жылы қайтыс болғанға дейін қалалық университетте сабақ берді. Милграмға психологтар Соломон Аш және Гордон Оллпорт сияқты көптеген маңызды тұлғалар әсер еткен.

Өлім

Милграм 1984 жылдың 20 желтоқсанында Нью-Йорк қаласында 51 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды. Ол бесінші рет жүрек талмасын басынан өткізді.

Билікке мойынсұну

1963 жылы Милграм өзінің бағыныштылық эксперименттерінің нәтижелерін «Бағыныштылықтың мінез-құлқына қатысты зерттеу» деген мақаласында ұсынды. Осыдан туындаған дау-дамай кезінде Америкалық Психологиялық Ассоциация оның жұмысының этикалық тұрғысынан дұрыс емес екендігіне байланысты мүшелікке қабылдауын бір жылға кейінге шегерді, бірақ ақырында толық мүшелік берді. Он жыл өткен соң, 1974 жылы Милграм «Билікке бағыну» атты кітабын жариялады. Ол 1964 жылы мінез-құлқы ғылымы саласындағы зерттеулер үшін AAAS сыйлығын алды, көбінесе бағыныштылықтың әлеуметтік аспектілеріне қатысты жұмысы үшін. 1961 жылы Адольф Эйхманның сот процесінен шабыттанған оның модельдері кейіннен 1968 жылғы Май Лай трагедиясын түсіндіру үшін де қолданылды (әскерилерде билікке бағынуды оқыту, нәсілдік және мәдени айырмашылықтар арқылы «жауды» бейсіздендіру және т.б.). Ол өзінің эксперименттерін бейнелейтін фильм жасады, ол әлеуметтік психологияның классикасы саналады. «Американ Психолог» журналындағы мақала Милграмның бағыныштылық эксперименттерін былай қорытындылайды: Милграмның негізгі парадигмасында, зертханаға кірген адам есте сақтау және оқуды зерттеуге қатысамын деп ойлайды. Оған мұғалім рөлін бергеннен кейін, одан басқа қатысушыға (іс жүзінде эксперимент жүргізушінің серігі) сөздерді қатыстыруды үйретуі сұралады. Алайда, оқыту әдісі дәстүрлі емес – оқушыға күшейе түсетін электр тогының соққысын беру. Соққы деңгейі белгілі бір шекке жеткенде, қатысушы жанжалға түседі. Бір жағынан, бекітілген оқушы босатуды талап етеді, ол ауырсынуды сезінеді және одан әрі жалғастыру оның денсаулығына қауіп төндіруі мүмкін. Екінші жағынан, эксперимент жүргізуші сұраған жағдайда, эксперимент көрінетіндей зиянды емес екенін және мұғалім жалғастыруы керек екенін мәлімдейді. Кәсіби мамандар мен қарапайым адамдардың күтіміне қайшы келетіндей, барлық қатысушылардың шамамен 65% соққыны ең жоғары деңгейге дейін беруді жалғастырады. Эксперименттің кейінгі сынақтары оның тек белгілі жағдайларда ғана жұмыс істейтінін көрсетті; әсіресе, қатысушылар нәтижелерді «ғылымның игілігі үшін» қажет деп есептегенде. Милграмның айтуынша, «бағыныштылықтың мәні адамның өзін басқа адамның тілегін орындау құралы ретінде қарастыра бастауында, сондықтан ол өзінің іс-әрекеттеріне жауапкершілік сезінбейді. Адамның көзқарасы өзгергеннен кейін, бағыныштылықтың барлық маңызды ерекшеліктері туындайды». Осылайша, «қатысушының басты мәселесі – тәжірибе жүргізушінің мақсатына бағынғаннан кейін өзінің үнемі іс-әрекет ететін процестерін қайтадан бақылауға алу». Бұл гипотетикалық агенттік күйден басқа, Милграм қатысушының бағынуын түсіндіретін басқа факторлардың бар екенін ұсынды: сыпайылық, кері қайтудың қиындығы, тапсырманың техникалық аспектілеріне ден қою, негізінен адамдардан шығатын күштерге бейтарап сипат беруге бейімділік, эксперимент қажетті мақсатқа қызмет етеді деген сенім, әрекеттің реттілігі және алаңдаушылық. Бұл эксперименттерге қарсы пікірлер де болды. Кейбір сыншылар қатысушылар жағдайдың нақты еместігін сезді ме деп күмәнданды. Басқалары зертханалық ортаның нақты әлеммен байланысы бар ма деген сауал қойды. Ең ауыр сынға негізгі эксперименттік жобаның этикасы тартылды. Профессор Милграм мұндай күмәндіктердің нәтижелерінің жағымсыздығына байланысты деп есептеді: «Экспериментке қатысты сынның түбінде адам табиғатының баламалы моделі жатыр, ол басқаларға зиян келтіру мен билікке бағыну арасындағы таңдау алдында тұрғанда, қалыпты адамдар билікті қабылдамайды», – деді Милграм. Дэниел Равер еске алады: Милграмның жеке қызығушылықтары әртүрлі болғанымен, оның психология ғылымына қосқан ең үлкен үлесі бірнеше эксперименттерде көрінді, және осы эксперименттер арқылы ол зор үлес қосты. Ол кейбір адамдардың маңызды емес деп есептейтін ғылымды ақтауға көмектесті, адамзатты түсінуге үлес қосты және тіпті оған қарсы шабуылдар арқылы зерттеуге қатысушыларды қалай қарау керектігін қарастыруға ықпал етті.

Кіші әлем құбылысы

Алты деңгейлі ажырау тұжырымы Милграмның 1967 жылғы "кіші әлем эксперименті" кезінде зерттелді, ол АҚШ-тағы таныстар тізбегін қадағалаған. Экспериментте Милграм Небраска штатының Омаха қаласында тұратын 160 адамға бірнеше жұмсақ пакет жіберіп, оларды пакетті Бостон, Массачусетс штатының биржалық брокеріне, белгілі бір соңғы тұлғаға жақындатады деп ойлаған досына немесе танысына жіберуді сұрады. Әрбір "бастаушы" АҚШ поштасы арқылы папканы алушыға жіберу туралы нұсқауларды алды, бірақ бірнеше ережелермен. Бастаушылар папканы тек жеке есімдерімен таныс адамға ғана жібере алатын болды. Осылай істегенде, әр бастаушы өз алушысына сол алушының бірінші атымен танысқандардың біріне бірдей нұсқаулармен папканы жіберуге нұсқау берді, олардың таныстары мақсатты алушыны білуі мүмкін деген үмітпен. Бастаушылар тек мақсатты алушының аты мен мекенжайын ғана білгендіктен, олардың алдында көрінетін мүмкін емес міндет тұрды. Милграм әр тізбектің қадамдарын қайтарылған "із кестесі" пошта карточкалары арқылы бақылады, бұл оған әр хаттың қадамдарын қадағалауға мүмкіндік берді. Кереметі, алғашқы папка мақсатқа тек төрт күнде жетіп, тек екі аралық таныс арқылы жеткен. Жалпы алғанда, Милграм хабарлағандай, тізбектердің ұзындығы екіден онға дейін аралық таныстардан тұрды, бастапқы жіберуші мен мақсатты алушы арасында бес аралық таныс (яғни алты деңгей) болды. Милграмның "алты деңгей" теориясы қатты сынға ұшырады. Ол жіберілген көптеген пакеттерді тексермеді, сондықтан ғалымдар тек "алты деңгей" арақашықтық бар екеніне көз жеткізбеді. Элизабет ДеВита–Раебу Милграмның экспериментімен байланысты болуы мүмкін мәселелерді талқылады. 2008 жылы Microsoft компаниясының жүргізген зерттеуі көрсеткендей, оның пайдаланушылары арасындағы байланыс тізбегінің орташа ұзындығы ".NET Messenger қызметі" (кейіннен Microsoft Messenger қызметі деп аталды) бойынша 6,6 адамды құрады.

Жоғалған хаттар эксперименті

Милграм "жоғалған хат" эксперименті деп аталатын әдіс жасады, оның көмегімен адамдардың қатыспаған бейтаныс адамдарға қаншалықты көмектесетіні және түрлі топтарға деген көзқарастары өлшенді. Көптеген мөрленген, мөр басылған хаттар қоғамдық жерлерге жасырылды, олар жеке тұлғаларға, медициналық зерттеу институттары сияқты жағымды ұйымдарға және "Нацистік партия достары" сияқты жамандалған ұйымдарға адрестелген болатын. Милграм жеке тұлғаларға және жағымды ұйымдарға жіберілген хаттардың көпшілігі поштамен жіберілгенін, ал жамандалған ұйымдарға жіберілгендердің көпшілігі жіберілмегенін анықтады.

Әлеуметтік емес мінез-құлық эксперименті

1970–71 жылдары Милграм медиа тұтыну (осы жағдайда, теледидар көру) мен антиәлеуметтік мінез-құлық арасындағы байланысты табуға бағытталған тәжірибелер жүргізді. Эксперимент ақша ұрлау, қайырымдылыққа ақша беру немесе ешқайсысын жасамау мүмкіндігін ұсынды және «Medical Center» атты танымал телесериалының арнайы дайындалған эпизодының соңында ұқсас әрекеттерді көрудің әрбір таңдаудың жиілігіне қалай әсер ететінін тексерді. Сираноға деген құрмет ретінде, ол бір адамның сөздерімен екінші адамның денесін біріктіру арқылы пайда болатын гибридтік агентті «кираноид» деп атады. Оның зерттеулерінде қатысушылар өздерінің әңгімелесінің үшінші тарап үшін ғана сөзді қайталайтынын (shadowing) байқамады, тіпті оларға коммуникативтік тәуелсіздік атрибуциялады. Милграм осы құбылысты «цираникалық иллюзия» деп атады. Бұл иллюзия көлеңке беруші мен бастапқы көз арасындағы айырмашылық жоғары болған жағдайларда да сақталды, мысалы, ол мұғалімдер алқасымен (алдау туралы хабарсыз) балалардан сұхбат алғанда, балалар көлеңке берушілердің рөлін атқарды және мұғалімдер әр баланың зиякерлік қабілеттерін бағалауға міндеттелді. Милграм цираноид әдісі әлеуметтік мінез-құлық және өзіндік санаға қатысты құбылыстарды интерактивті зерттеудің пайдалы құралына айналады деп үміттенді (мысалы, нәсілдік, гендерлік және жасқа негізделген стереотиптер және мінез-құлықтың расталуы). Ол 1984 жылға дейін (өлген жылына дейін) әдістемені дамытуды жалғастырды, бірақ өзінің цираноидтық тәжірибелерін егжей-тегжейлі сипаттаған ресми жарияланым дайындамады. 2014 жылы Лондон экономика мектебінің әлеуметтік психологтары Милграмның алғашқы пилоттық зерттеулерінің нәтижелерін қайталады. Робб Митчелл цираноидтарды сыныпта тәжірибелік оқыту құралы ретінде зерттеді (оқу сабақтары кезінде балалар мұғалімдерге көлеңке берушілер ретінде қатысты). Кираноидтар сонымен қатар инсталляциялық өнерде де қолданылды, бұл адамдардың бейтаныс адамдардың денелері арқылы таныс адамдармен кездесетін әлеуметтік тәжірибелерді зерттеуге мүмкіндік берді.

БАҚ-тағы сілтемелер

1975 жылы CBS телеарнасы бағыну эксперименттері туралы «Оныншы деңгей» атты фильмді ұсынды, онда Уильям Шатнер Милграм сияқты ғалым Стивен Хантер рөлінде ойнады. Милграм фильмнің консультанты болды, бірақ фильмнің дұрыстығына Милграм өзі де күмәнділік білдірді. 1980 жылы музыкант Питер Габриэль «Бізге айтылғанды жасаймыз (Милграмның 37)» деген ән жазды, бұл эксперименттердің бірінде 40 қатысушының 37-сі ең жоғары деңгейдегі соққыны бергенін көрсетеді. Габриэль 1980 жылғы гастрольдік турда әнді тікелей эфирде орындағанмен, әннің студиялық жазбасын 1986 жылға дейін, өзінің 5-ші альбомы «So»-да шығарған жоқ. Милграмның 18-ші эксперименті 2008 жылы «The Heist» телешоуында қатысушыларды сынау үшін қайта жаңғыртылды. Channel 4 британдық телеарнасы үшін Деррен Браун мен Энди Найман жасаған Милграм эксперименті (жалған) броньды банк фургонын тонау мүмкіндігін кімге беру керектігін анықтауға көмектесті. 2010 жылдың наурыз айында француз телеарнасы France 2 «Jusqu'où va la télé» бағдарламасын көрсетті, онда олар 80 рет өткізген жалған ойын-шоудың нәтижелерін сипаттады (әр рет жеке және жаңа қатысушы мен көрермендермен). Қатысушылар басқа «қатысушыға» (әдетте актерге) жатталған сөздерді дұрыс емес қолданғанда, оларға өлімге әкелуі мүмкін электр тогының соққысын беру туралы нұсқаулар берілді. Көпшілігі тіпті «жәбірленуші» айқайлағанда да бұл нұсқауларды орындады. 2015 жылы Майкл Альмерида режиссерлік еткен «Экспериментатор» атты эксперименттік биофильм шықты, онда Стенли Милграм рөлін Питер Сарсгард ойнады. 2020 жылы MILGRAM жобасы деп аталатын онлайн жобада адамның 10 түрлі кісі өлтірушінің түрме күзетшісі болу туралы шешім қабылдағанда қалай әрекет ететіні бейнеленеді. Жоба әлі де жалғасуда және оның бастауы әлі расталған жоқ.