Кіріспе
Музыканы бейнелеу түрі. Графикалық нотация (немесе графикалық партитура) – дәстүрлі музыка жазудан тыс визуальды символдарды қолдану арқылы музыканы бейнелеу тәсілі. Графикалық нотация 1950-ші жылдары кең таралды және оны дәстүрлі музыка жазумен бірге немесе оның орнына пайдалануға болады. Бұл тәсілдің қалыптасуына заманауи көркем өнер бағыттары ықпал етті, соның арқасында заманауи өнердің стильдік элементтері музыкаға енді. Композиторлар көбінесе эксперименттік музыкада графикалық нотацияны қолданады, мұнда стандартты музыка жазу тиімсіз болуы мүмкін. Басқа қолданыс түрлеріне – кездейсоқ немесе белгісіз эффектіге қол жеткізуді көздейтін шығармалар жатады. Бұл техниканың алғашқы дамушыларының бірі Эрл Браун болды, ол Джон Кейджпен бірге орындаушыларды нотация шектеулерінен босатып, музыканы жасау процесіне белсенді қатысушыларға айналдыруға ұмтылды.
Graphic notation (or graphic score) is the representation of music through the use of visual symbols outside the realm of traditional music notation. Graphic notation became popular in the 1950s, and can be used either in combination with or instead of traditional music notation. Graphic notation was influenced by contemporary visual art trends in its conception, bringing stylistic components from modern art into music. Composers often rely on graphic notation in experimental music, where standard musical notation can be ineffective. Other uses include pieces where an aleatoric or undetermined effect is desired. One of the earliest pioneers of this technique was Earle Brown, who, along with John Cage, sought to liberate performers from the constraints of notation and make them active participants in the creation of the music.
Сипаттамалары
Графикалық жазудың ерекшелігі – оның өзгергіштігі мен стандартталмауы. Бейкердің студенттік музыка энциклопедиясы, 1-том, "Графикалық жазу өте нақты (немесе қасақана нақты емес) биіктікті көрсету үшін немесе орындау кезінде музыкалық мінез-құлықты немесе әрекеттерді ынталандыру үшін қолданылады". Қазіргі заманғы графикалық жазу композитордың бейнелік мазмұнын түсіндіру үшін әр орындаушының қиялы мен шабытына қатты сүйенеді. Осы салыстырмалы еркіндікке байланысты, графикалық түрде жазылған шығармалардың орындалуы әдетте әр орындаудан әрқалай болады. Мысалы, Джон Кейдж өзінің фортепиано мен оркестрге арналған концертінде "E" белгісіне былай деп жазады: "Көрсетілген қолдармен ойнаңыз. Кездері әртүрлі болса, нота бас немесе дискіге дейін болады", – бұл Кейдж шығармаларында сирек емес, және орындаушыға шешім қабылдауды қалдырады. Кейбір графикалық партитуралар іс-қимылға негізделген деп сипатталуы мүмкін, онда музыкалық жесттер дәстүрлі музыкалық идеялардың орнына пішіндер түрінде жазылады. Графикалық жазуды нақты сипаттау қиын, өйткені жазу жүйесі композитордың қиялы мен қабілетімен ғана шектеледі. Кейбір композиторлар, мысалы Джон Кейдж, "Ars subtilior-дың ерекшелігі" сияқты, "менсуралық белгілермен және графикалық пішіндермен, түстермен тәжірибелер көбінесе музыкалық дизайнның ерекшелігі болды – бұл міндетті түрде естілетін әсер үшін емес, көру әсері үшін". Ars subtilior-дан алынған көз музыкасының тағы бір мысалы – Якоб Сенлехестің "La harpe de melodie" шығармасы, онда дауыстар арфаның ішегі сияқты көрінетін таяққа жазылған. Көз музыкасының танымалдылығы 16 ғасырдың ортасындағы гуманистік қозғалыстан кейін азайды, бірақ 20 ғасырда графикалық партитуралардың қолданылуы қайта жанданған кезде қайта тірілді. 19 ғасырдың музыка педагогы Пьер Галин музыканы жазудың әдісін жасады, ол Галин Париж Шеве жүйесі деп аталды, бұл 18 ғасырда Жан Жак Руссо жасаған жазу жүйесіне негізделген. Бұл жүйе шкала дәрежесін көрсету үшін сандарды қолданды және нотаның төменгі немесе жоғары октавада екенін көрсету үшін нотаның үстіне немесе астына нүктелер қойды. Мысалға қарағанда, ортаңғы октавада нүктелер болмады. Флаттар мен диездер кері және тура сызықтармен белгіленді. Нотаның ұзартылуы нүктелермен, ал үнсіздік нөл санымен белгіленді. Бұл әдіс көбінесе көру арқылы оқуды үйрету үшін қолданылды. Музыкалық бағытты көрсету үшін символдарды қолдану графикалық жазудың ерте нұсқасымен салыстырылды. J. Y. Bosseur "XX ғасыр музыкасы" еңбегінде атап өткендей, партитура кеңістікті басқаруды бейнелеуге қарай дамыды, бұл графикалық кеңістік оның ішіндегі көптеген байланыстарды білуге мүмкіндік береді. Қазіргі заманғы графикалық жазу алғаш рет 1950 жылдары Джон Кейдж бастаған белгісіздік қозғалысының эволюциясы ретінде пайда болды. Бұл техника бастапқыда авангард музыканттары қолданды және оны дәстүрлі жазумен көрсетуге болмайтын ақпаратты жеткізу үшін символдарды қолдану ретінде танытты, мысалы, кеңейтілген техникалар. Графикалық партитуралар, олардың пайда болуынан бастап, екі кеңінен анықталған санатқа бөлінді: біреуі белгілі бір музыкалық техникаларды жеткізу үшін қолданылатын жаңа жазу жүйелерін ойлап табу, ал екіншісі – орындаушыдан импровизацияны шақыруға арналған пішіндер, суреттер және басқа да көркемдік техникалар сияқты тұжырымдамалық жазуды қолдану. Бұрынғылардың мысалы – Мортон Фельдманның "Projection 1", ол Фельдманның графикалық қағазға абстрактілі пішіндерді салу нәтижесі болды. Графикалық жазудың басқа да көрнекті пионерлері – Роман Хаубенсток Рамати, Маурицио Кагель, Дьердь Лигети ("Артикуляция"), Кшиштоф Пендерецки, Карлхайнц Штокхаузен және Яннис Ксенакис, Мортон Фельдман, Констанс Кохновер Вирту және Кристиан Вольф.
Other notable pioneers of graphic notation include composers such as Roman Haubenstock Ramati, Mauricio Kagel, György Ligeti (Artikulation), Krzysztof Penderecki, Karlheinz Stockhausen, and Iannis Xenakis, Morton Feldman, Constance Cochnower Virtue, and Christian Wolff.
ХХІ ғасырдың жетістіктері
2008 жылы Тереза Сауэр елуден астам ел композиторларының графикалық ноталарын қамтитын жинақ құрастырды, бұл практиканың қаншалықты кең таралғанын көрсетеді. Графикалық нотацияның кеңінен танылуымен қатар, жаңа технологиялар оның мүмкіндіктерін арттырды. Крейг Вир өзінің "Цифрлық нота: Музыкалық шеберлік, шығармашылық және инновация" кітабында жасанды интеллект пен анимацияны графикалық нота тәжірибесін жетілдіру үшін қалай пайдалануға болатынын сипаттайды. Оның пікірінше, бұл технологиялар "ХХ ғасырдың соңындағы графикалық ноталармен жасалған тәжірибелердің логикалық жалғасы. Олардың ерекшелігі – оларды оқу үшін қозғалыс керек; қозғалмаса, түсіну мүмкін емес".
Ноттық жүйе ретінде
Джон Кейдждің Waterwalk сияқты уақытқа негізделген пиктографиялық партитуралар, белгілі бір әрекеттерді қалай және қашан орындау туралы нұсқау ретінде пиктографиялық белгілеуді уақытпен байланыстырып қолданады. Кэти Берберианның "Стрипсодия" сияқты пиктографиялық партитуралары, уақытқа сілтеме жасамай, тек суреттер мен мәтінді пайдаланады. Бұл орындаушыға шығарманы өз қалауынша түсіндіруге мүмкіндік береді. Сызықтық ноталар шамамен дыбыс биіктігін көрсетеді, ал нақты дыбыс биіктігі орындау кезінде анықталады. Джордж Крамбтың шығармаларында өзгертілген нотацияны көруге болады, ол дәстүрлі нотацияны қолданады, бірақ музыканы парақта спиральдар немесе шеңберлер сияқты графикалық немесе дәстүрлі емес түрде ұсынады. Өзгертілген нотацияның бір мысалы – Крамбтың "Макрокосмос" (Amplified Piano) шығармасы. Крамбтың партитурасында үш толық беттік нұсқаулық бар, онда Primeval Sounds, Crucifixus және Spiral Galaxy сияқты бөлімдер қамтылған. Ксенакистің "Псаффа" сияқты музыкалық әрекеттерді нақты және графикалық түрде белгілейтін жаңа, арнайы нотация жүйесі.
Абстрактілік визуалды сілтеме ретінде
Уақытқа негізделген абстрактілік бейнелеуді Ханс Кристоф Штайнердің "Жалғыздық" шығармасы үшін жасаған ноталарында, музыканы символдар мен иллюстрациялар арқылы көруге болады. Бұл жерде уақыт әлі де солдан оңға қарай горизонталь түрде көрсетілгенін ескеріңіз, бұл шығарманың нақты пішіні бар екенін білдіреді. Уақытқа негізделген абстрактілік нотация, мысалы Рудольф Коморустың "Шансон" шығармасы, уақытты көрсетумен немесе кем дегенде шығарманың оқылатын бағытымен абстрактілік нотацияны пайдаланады, демек, ол форманы білдіреді. Кездейсоқ сызықтар сияқты көрінгенімен, әр сызық әртүрлі ән айту стилін көрсетеді, он түрлі түстегі толқынды сызықтармен белгіленеді, ал қара түсті шаршылар нақты көрсетілмеген «музыкалық емес» дыбыстарды білдіреді. Марк Аппельбаумның «Нотацияның метафизикасы» сияқты еркін абстрактілік нотацияда дәстүрлі музыкалық нотация элементтері абстрактілік дизайнмен үйлестірілген. Тағы бір мысал – Том Филлипстің «Алтын гүл» шығармасы, онда ноталарды бас регистрде ойнау үшін үлкен әріптер, ал жоғары регистрде ойнау үшін кіші әріптер қолданылады. Қалауыңызша, бемоль мен диездерді қосуға болады. Ал ноталардың маңындағы нүктелер нотаның қанша дауыспен және қанша уақыт бойы ойнатылуын анықтауға көмектеседі.