Кіріспе
Капампанган, Капампанган немесе Пампанган – Филиппинде сөйленетін австронезиялық тіл және Филиппиннің сегіз ірі тілінің бірі. Бұл Лусонның орталық жазығының оңтүстік бөлігіндегі Пампанга провинциясының және оңтүстік Тарлақтың негізгі және басым тілі болып табылады, осы аймақта капампанган этносы қоныстанған. Капампанган тілі сонымен қатар Батанның солтүстік-шығысында, сондай-ақ Пампангамен шектесетін Булакан, Нуэва-Эсиха және Замбалес провинцияларында да қолданылады. Орталық Лусонның оңтүстік бөлігіндегі кейбір аэта тайпалары үшін ол екінші тіл ретінде де қолданылады. Бұл тіл құрметпен "Аманунг Сисуан" ("ана сүтімен тамақтандырылған немесе өсірілген тіл") деп аталады. Капампанганға ISO 639-2 үш әріпті коды – pam, ал ISO 639-1 екі әріпті коды жоқ.
Kapampangan, Capampáñgan, or Pampangan is an Austronesian language, and one of the eight major languages of the Philippines. It is the primary and predominant language of the entire province of Pampanga and southern Tarlac, on the southern part of Luzon's central plains geographic region, where the Kapampangan ethnic group resides. Kapampangan is also spoken in northeastern Bataan, as well as in the provinces of Bulacan, Nueva Ecija, and Zambales that border Pampanga. It is further spoken as a second language by a few Aeta groups in the southern part of Central Luzon. The language is known honorifically as Amánung Sísuan ('breastfed, or nurtured, language'). Kapampangan is assigned the ISO 639 2 three letter code pam, but not a ISO 639 1 two letter code.
Жіктеу
Капампанган тілі – австронезиялық тілдер отбасының Орталық Лусон тілдерінің бірі. Оның ең жақын туыстары – Замбалес провинциясының самбали тілдері және Пангасинан провинциясының Болинао және Анда қалаларында қолданылатын болинао тілі. Бұл тілдер прото-малайя-полинезия тілінің *R дыбысының бірдей өзгерісін бөліседі.
Тарих
Капаманган тілі "pampáng" ("өзен жағалауы") түбір сөзінен шыққан. Бұл тіл тарихи тұрғыдан Лакандар билеген Тондо патшалығында қолданылған. Испан отарлау дәуірінде Капаманган тілінде бірнеше сөздіктер мен грамматикалық оқулықтар жазылды. XVIII ғасырда бұл тіл туралы екі кітап жарық көрді: "Arte de la lengua Pampanga" (алғаш рет 1729 жылы басылды) және "Vocabulario de la lengua Pampanga" (алғаш рет 1732 жылы басылды). Капаманган тілі 19 ғасырда екі көрнекті әдебиет өкілін дүниеге әкелді; олардың бірі Гонсало де Кордова және "Comedia Heróica de la Conquista de Granada" еңбектерімен танымал болды, ал драматург 1901 жылы "Alang Dios" пьесасын жазды. Амадо Юзон, Сотоның 1950 жылдардағы замандасы және бейбітшілік пен әдебиет саласындағы Нобель сыйлығына үміткері, "Крисотан" шығармасын Капаманган әдебиетіне оның қосқан үлесін мәңгі есте қалдыру үшін жазды.
Географиялық таралуы
Капампанг тілі негізінен Пампанга провинциясында және Оңтүстік Тарлак аймағында (Бамбан, Капас, Консепсьон, Сан-Хосе, Герона, Ла-Паз, Виктория және Тарлак қаласы) қолданылады. Сонымен қатар, Батан (Диналупихан, Гермоса және Орани), Булакан (Балиуаг, Сан-Мигель, Сан-Ильдефонсо, Хагоной, Пларидель, Пулилан және Калумпит), Нуэва-Эсия (Кабиао, Сан-Антонио, Сан-Исидро, Гапан және Кабанатуан) және Замбалес (Олонгапо қаласы және Субик) провинцияларының шекаралық аймақтарында да сөйленеді. Минданаода Капампанг тілін қолданатын елеулі азшылық Кагаян-де-Оро, Давао қаласы және Оңтүстік Котабатода, атап айтқанда Генерал-Сантос қаласында және Поломолок және Тупи муниципалитеттерінде кездеседі. 2000 жылғы Филиппин халық санауы бойынша, 2 312 870 адам (барлық 76 332 470 халқының арасында) Капампанг тілін ана тілі ретінде қолданды.
Фоналогия
Стандартты капамбан тілінде 21 фонема бар: 15 дауыссыз дыбыс және бес дауысты; кейбір батыс диалектілерінде алты дауысты бар. Буын құрылымы салыстырмалы түрде қарапайым; әр буында кем дегенде бір дауыссыз дыбыс және дауысты дыбыс болады.
Дыбыс өзгерістері
Капамбанган тілінде протофилиппин шва дауыстысы көптеген Капамбанган диалектілерінде бірікті, бірақ кейбір батыс диалектілерінде сақталды. Протофилиппин *tanum ("өсіру") Капамбанган тілінде, ал Тагалог тілінде *tanim, Себуан тілінде *tanom және Илокан тілінде *tanem ("құрым қабір") сөздерімен салыстырылады. Капамбанган тілінде "жаңа" деген сөз – баю, Тагалог тілінде bago, Илокан тілінде baro, ал Индонезия тілінде baru.
Грамматика
Капаманган – VSO немесе Verb Subject Object тілі. Дегенмен, сөздердің реті өте икемді болып, VOS (Verb Object Subject) және SVO (Subject Verb Object) ретінде өзгеріп отыруы мүмкін. Басқа австронезиялық тілдер сияқты, Капаманган да агглютинативті тіл, онда жаңа сөздер түбір сөзге қосымшалар (аффикстер) қосу арқылы (аффикстеу) және сөздердің немесе сөздердің бөліктерін қайталау арқылы (редупликация) жасалады (мысалы: anak ("бала") – ának ának ("балалар")). Түбір сөздер көбінесе префикстер, инфикстер, суффикстер және циркумфикстер арқылы басқа сөздерден туындайды. (Мысалы: kan ("тағам") – kanan ("жеу") – kakanan ("жеу іс-әрекеті") – kakananan ("желінетін")). Капаманган қосымшаларды кеңінен пайдалану арқылы ұзын сөздер құра алады, мысалы: Mikakapapagbabalabalangingiananangananan, "бір уақытта мұрыннан қан ағып жатқан адамдар тобы", Mikakapapagsisiluguranan, "барлығы бір-бірін жақсы көреді", Makapagkapampangan, "Капаманган тілінде сөйлей алатын", және Mengapangaibuganan, "сүйгенше дейін". Ұзын сөздер Капаманган тілінде жиі кездеседі.
Арнайы нысандар
"Я" және "ла" есімдіктерінің ерекше формалары "ати" ("бар") және "ала" ("жоқ") сөздерімен қолданылғанда пайда болады. Ати ю патша Пампанга ("Ол Пампангада"). Ala lu ring doktor keni, Ala lu ding doktor keni ("Дәрігерлер енді мұнда жоқ"). "Ати ю" және "ати я" екеуі де дұрыс. Көпше түрі ("олар") – atilu және atila. "Ала ла" мен "ала лу" екеуі де көпше санда дұрыс. Жекеше формалары – "ала я" және "ала ю".