Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Фенноскандияның жергілікті саами халқының тарихы
History pertaining to the Indigenous Sámi people of Fennoscandia
Саами халқы (сонымен қатар саамилер) – Солтүстік Еуропаның Сапмиде қоныстанған жергілікті халық, қазіргі уақытта Швецияның, Норвегияның, Финляндияның солтүстік бөліктері мен Ресейдің Кола түбегін қамтиды. Саамилердің дәстүрлі өмір салты – аң аулау, балық аулау және сауда-саттықпен айналысу – Солтүстік елдердің қазіргі құрылымы қалыптасқанға дейін сақталды. Саамилер ғасырлар бойы көршілерімен бірге өмір сүрді, бірақ соңғы екі жүз жылда, әсіресе 20 ғасырдың екінші жартысында, саами мәдениетінде, саясатында, экономикасында және көршілес қоғамдармен қарым-қатынастарында көптеген күрт өзгерістер болды. 20 ғасырдың соңында табиғи ресурстарды пайдалану мәселесіне байланысты қақтығыстар туды, бұл саами мәдениетінің қайта жандануына және қорғалуына себеп болды. Тарихи тұрғыдан куәландырылған саами тілдерінің он бір түрі (дәстүрлі түрде "диалекттер" деп аталады) арасынан қазірге дейін тоғызы ғана жетіп келді, бірақ олардың көпшілігі де жойылу қаупінде. Саами халқының өмір сүргенін Тацит сияқты жазушылар жазған болуы мүмкін. Олар ұзақ жылдар бойы, белгісіз негіздермен Феннимен байланыстырылып келді. Дегенмен, алғашқы скандинавиялық дереккөздер руналардың пайда болуымен байланысты, соның ішінде Викинг Отеренің Англия королі Альфредке жолдаған хаты бар.
The Sámi people (also Saami) are a Native people of northern Europe inhabiting Sápmi, which today encompasses northern parts of Sweden, Norway, Finland, and the Kola Peninsula of Russia. The traditional Sámi lifestyle, dominated by hunting, fishing and trading, was preserved until the Late Middle Ages, when the modern structures of the Nordic countries were established. The Sámi have co existed with their neighbors for centuries, but for the last two hundred years, especially during the second half of the 20th century, there have been many dramatic changes in Sámi culture, politics, economics and their relations with their neighboring societies. During the late 20th century, conflicts broke out over the use of natural resources, the reaction to which created a reawakening and defense of Sámi culture in recent years. Of the eleven different historically attested Sámi languages (traditionally known as "dialects"), only nine have survived to the present day but with most in danger of disappearing too. It is possible that the Sámi people's existence was documented by such writers as Tacitus. They have on uncertain grounds, but for a very long time, been associated with the Fenni. However, the first Nordic sources date from the introductions of runes and include specifically the Account of the Viking Othere to King Alfred of England.
Тарихқа дейінгі дәуір
Сами халқы дәстүрлі түрде қоныстанған аймақ Солтүстік сами тілінде Сапми деп аталады және әдетте Фенносканияның солтүстік бөліктерін қамтиды. Бұрын саамдар Фенносканияның оңтүстігіндегі аумақтарда да қоныстанған болуы мүмкін. Аймақтағы бірнеше тас дәуірі мәдениеттері, әсіресе 18 және 19 ғасырдың басында, саамдардың арғы тегімен байланысты деп есептелген, бірақ қазіргі ғалымдар мен кең ауқымды ДНК сынақтары осы пікірді жоққа шығарды.
The area traditionally inhabited by the Sámi people is known in Northern Sámi as Sápmi, and typically includes the northern parts of Fennoscandia. Previously, the Sámi have probably inhabited areas further south in Fennoscandia. A few Stone Age cultures in the area had been speculated, especially in the 18th and early 19th centuries, to be associated with the ancestors of the Sámi, though this has been dismissed by modern scholars and extensive DNA testing.
Тас дәуірі
Қазіргі кезде кең таралған пікір бойынша, Норвегия жағалауының ең алғашқы қонысы бір мәдени жалғастыққа жатады, ол Оңтүстік және Орталық Норвегиядағы Фосна мәдениеті мен солтүстікте бұрын Комса мәдениеті деп аталған нәрседен тұрады. Солтүстік-батыс Еуропаның соңғы палеолиттік Ахренсбург мәдениетінен туындаған мәдени кешен алдымен Оңтүстік Норвегияға тарады, содан кейін соңғы мұз дәуірінің соңында мұздықтардың шегінуі кезінде Норвегия жағалауы бойымен өте жылдам кеңейіп, қоныстану үшін жаңа аймақтар ашты. Бұл кеңеюдің жылдамдығын радиокөміртектік жас анықтаулардың нәтижелеріндегі ең ертегі үлгілердің солтүстіктен табылуы куәландырады. "Фосна" термині Норвегия жағалауындағы ең көне елді мекендерді білдіреді, ол Хордаландтан Нордландқа дейін созылады. Солтүстік поляр шеңберінен солтүстікке қарай "Комса" типті тас құралдар мәдениетінің ерекшелігі 1970 жылдары ескірді. "Комса" термині бастапқыда Солтүстік Норвегияның мезолиттік дәуірінің барлығын қамтыды, бірақ қазір Норвегия археологтары бұл терминді қолданбайды, олар солтүстік мезолитті үш кезеңге бөліп, оларды 1, 2 және 3 фазалар деп атайды. Шығыс Норвегиядағы ең көне Фосна қоныстары Øстфоллдағы Høgnipen-де табылды. Штайгеннен және басқа скандинавиялық адамдардан алынған неолиттік үлгілер Шығыс аңшы-жинаушылар мен Батыс аңшы-жинаушылардың араласуын көрсетті, бұл екі топтың да негізгі аймақтарынан Солтүстік Норвегияға және жалпы Скандинавияға көші-қон болғанын көрсетеді. Бұл аралас тектілік Тромсёден алынған үлгіде де байқалып, Соңғы неолит дәуіріне дейін сақталды.
The commonly held view today is that the earliest settlement of the Norwegian coast belongs to one cultural continuum comprising the Fosna culture in southern and central Norway and what used to be called the Komsa culture in the north. The cultural complex derived from the final Palaeolithic Ahrensburg culture of northwestern Europe, spreading first to southern Norway and then very rapidly following the Norwegian coastline when receding glaciation at the end of the last ice age opened up new areas for settlement. The rapidity of this expansion is underlined by the fact that some of the earliest radiocarbon dates are actually from the north. The term "Fosna" is an umbrella term for the oldest settlements along the Norwegian coast, from Hordaland to Nordland. The distinction made with the "Komsa" type of stone tool culture north of the Arctic Circle was rendered obsolete in the 1970s. "Komsa" itself originally referred to the whole North Norwegian Mesolithic, but the term has since been abandoned by Norwegian archaeologists who now divide the northern Mesolithic into three parts, referred to simply as phases 1, 2, and 3. The oldest Fosna settlements in Eastern Norway are found at Høgnipen in Østfold. A Neolithic individual from Steigen and other Scandinavian individuals revealed admixture from Eastern Hunter Gatherers and Western Hunter Gatherers, suggesting migrations from the core regions of both populations into Northern Norway and Scandinavia as a whole. This mixed ancestry prevailed all the way to the Late Neolithic as evidenced by an individual from Tromsø.
Шығу тегі
Самилердің генетикалық тегі әлі толық анықталған жоқ, бірақ соңғы генетикалық зерттеулер белгілі бір нұсқаулар бере алады. Ламидис және авторлар (2018) Нганасанмен байланысты Сібірлік тектің және Y хромосомалық ДНК гаплогруппасы N1c-нің Солтүстік-Шығыс Еуропаға ең ерте енуін анықтады. Саами халқының Сібірлік тегі 20%-дан 25%-ға дейін ауытқиды, ал Кола түбегіндегі Большой Олени аралынан табылған қола дәуіріндегі адамдардың шамамен 40% ұқсас текті, ал қалған 50% -ы мезолиттік Шығыс аңшы-жинаушылардың тегінен құралған. Бұл араласу шамамен б.з.д. 2000 жылы болған деп есептеледі (ALDER әдісімен). Саркисян және авторлар (2013) Большой Олени аралынан алынған үлкен үлгілерді зерттеуде, сол кездегі мезолиттік аңшы-жинаушыларға тән mtDNA гаплогруппасы U5a1 және U мен C гаплогруппаларының басқа тармақтарының көп таралуын көрсетті, сонымен қатар D, T және Z сияқты ерекше түрлер де кездесті.
The genetic origin of the Sámi is still unknown, though recent genetic research may be providing some clues. Lamnidis et al. 2018 discovered the earliest recorded introgression of Nganasan related Siberian ancestry and Y chromosome DNA haplogroup N1c into northeastern Europe. Saami people's Siberian ancestry varies between 20% 25%, while the bronze age individuals from Bolshoy Oleny Island by the Kola peninsula had around 40% of similar ancestry, accompanied with roughly 50% Mesolithic Eastern Hunter Gatherer ancestry. This admixture event was estimated to have occurred around 2000 BCE by ALDER dating. Sarkissian et al. 2013 reporting on a larger array of individuals from Bolshoy Oleny Island showed the prevalence of the mtDNA haplogroup U5a1 and other subclades of U and C typical to the Mesolithic hunter gatherers of the time, but also atypical D, T and Z.
Археологиялық мәліметтерге сәйкес, Онега көлінің оңтүстік жағалауында және Ладога көлінің маңындағы адамдар б.з.д. 8100 жылға дейін Солтүстік Финляндиядағы Утсйоки өзеніне жеткен. Алайда, саами тілдерінің осы деңгейде ескі болуы екі күмәнді. Салыстырмалы тіл білімі маманы Анте Айкионың пікірінше, саами тілінің бастапқы түрі 2000-2500 жыл бұрын Оңтүстік Финляндияда немесе Карелияда қалыптасып, кейін Солтүстік Фенносканияға тараған. Самилердің генетикалық тегі бірегей және географиялық оқшауланудың, генетикалық дрейфтің және генетикалық тартылудың ерте тарихын көрсетеді. Сами гендерінің ерекшелігі оны әлемдегі ең көп зерттелген генетикалық популяциялардың біріне айналдырды. Самилердің ең көп кездесетін mtDNA (әйел) гаплотипі U5b1b1 болып табылады, ол барлық гаплотиптердің шамамен жартысын құрайды, ал V типі шамамен бірдей мөлшерде кездеседі, сонымен қатар аз мөлшерде D, H және Z түрлері де бар.
Archeological evidence suggests that people along the southern shores of Lake Onega and around Lake Ladoga reached the River Utsjoki in Northern Finnish Lapland before 8100 BC. However, it is not likely that Sami languages are so old. According to the comparative linguist Ante Aikio, the Sami proto language developed in South Finland or in Karelia around 2000–2500 years ago, spreading then to northern Fennoscandia. The genetic lineage of the Sami is unique, and may reflect an early history of geographic isolation, genetic drift, and genetic bottle necking. The uniqueness of the Sami gene pool has made it one of the most extensively studied genetic populations in the world. The most frequent Sami MtDNA (female) haplotype is U5b1b1 comprising nearly half of all haplotypes, with type V in around the same quantities, with some minor D, H and Z.
15 ғасырдан бұрын
Тарихи тұрғыдан алғанда, саамдар Финляндия мен Шығыс Карелияның барлық жерінде ұзақ уақыт бойы өмір сүрді, бірақ Шығыс саамдары Хаме, Саво және Карелиядан келген қоныс аударушылардың көшіп келуінен кейін фин және карелиялық халықтарына ассимиляцияланды. Финляндияның оңтүстік жағалауындағы Нууксио сияқты жер аттары бұрынғы саамдық қоныстарды дәлелдейді. Дегенмен, саамдар фин және скандинавиялық қоныс аударушылармен араласып, мәдениеті мен тілін жоғалтты. Солтүстік-батыс Ресейде (Архангельск облысы мен Вологда облысы) саамдардың бұрынғы болғанын көрсететін жер аттарының дәлелдері де табылды. Алайда, бұл бұрынғы халықтың саам тіліне жақын, бірақ саам тілінен өзгеше тілде сөйлегенін көрсетеді. Норвегиядағы саам халқының аймағы бұрын қаншалықты оңтүстікке дейін жеткені әлі де белгісіз және қазіргі тарихшылар мен археологтар арасында талқыланып жатыр. 1889 жылы норвегиялық тарихшы Ингвар Нильсенге Норвегия үкіметі саам жерлеріне қатысты қазіргі мәселені шешу үшін осы мәселені анықтау тапсырылды. Ол саамдардың 1500 жылға дейін Солтүстік Тронделаг округінің Лиернеден оңтүстікке қарай өмір сүрмегенін, содан кейін оңтүстікке қарай жылжуды бастап, 18 ғасырда Фемунден көлінің маңына жеткенін мәлімдеді. Бұл гипотеза әлі де көптеген тарихшылар тарапынан қабылданып келеді, бірақ 21 ғасырда ғылыми пікірталас тудырды. Нильсеннің көзқарасын қолдай отырып, орта ғасырларда Лиернен оңтүстікке қарай саамдық қоныстардың жазбаша көздерде ешқандай із қалдырмағаны айтылады. Бұл аргументке қарсы, саам мәдениетінің көшпелі және жазбаша емес болғанын, сондықтан жазбаша көздерді қалдыруы күмәнді екені атап өтіледі. Соңғы жылдары Орта ғасырларда Оңтүстік Норвегияда саамдардың болғанын көрсететін археологиялық жаңалықтардың саны артты. Олардың ішінде Лесядағы, Вангтағы (Вальдерс) және Хол мен Альдағы (Халлингдал) негіздері бар. 1500 жылға дейін саамдар негізінен балықшылар мен аң аулаушылар болды, көбінесе осы екеуін біріктіріп, бұғылардың қозғалысымен анықталатын көшпелі өмір салтын ұстанды. 1500 жылға қарай, шамадан тыс аң аулау, саамдардың Норвегияға, Швецияға және Ресейге салық төлеуіне байланысты, бұғылардың саны азая бастады. Көптеген саамдар фьордтардың бойында, жағалауда және ішкі су жолдарының бойында мал шаруашылығы, аң аулау және балық аулаумен айналысу үшін қоныстанды. Саамдардың аз бөлігі бұғыларды үйретуді бастады, бұғы шаруаларына айналды, олар көбінесе сырттан қарағанда саамдық өмір салтын ұстанатын болып көрінеді, бірақ саам халқының шамамен 10% ғана құрайды. Викингтер дәуірінен бері саам мәдениеті солтүстікке қарай ығысып, көбінесе ассимиляция арқылы ығысқандығына сенеді, себебі әзірге ешқандай археологиялық жазбалар шайқастарды қолдамайды. Алайда, қатыгез жауынгерлермен сауда жасамайтын қарым-қатынастар туралы "стело" немесе "әңгімелер" деп аталатын халық ауыз әдебиеті бар, оларды Лестадиус викингтердің өзара әрекеттесуінің тарихы деп түсіндірді. Бұл мәселелерден басқа, сыртқы сауда қатынастары да болды. Жануар терілері мен түк ең көп таралған тауарлар болып табылды және олар тұз, металл пышақтар мен әртүрлі монеталарға айырбасталды (соңғылары әшекей ретінде қолданылды). Солтүстік Норвегия жағалауында саам мәдениеті темір дәуірінде кеңейген норвегиялық қоныстар мен күшті норвегиялық басшылардан алынатын салықтардың салдарынан қысымға ұшырады. Солтүстік Норвегия жағалауындағы норвегиялық-саамдық қарым-қатынастардың сипаты темір дәуірінде әлі де қызу талқыланып жатыр, бірақ саамдар норвегиялық басшылармен одақтасуға дайын болған болуы мүмкін, өйткені олар Ақ теңіз аймағындағы финно-угриялық жаулардан қорғануды қамтамасыз ете алатын. Алайда, ерте орта ғасырларда бұл жағдай ішінара өзгерді, өйткені орталықтандырылған норвегиялық мемлекет басшылардың билігін жойды. 14 ғасырда балық саудасының нәтижесінде Финнмарк провинциясының жағалауында норвегиялықтардың қоныстануының тағы бір толқыны басталды. Алайда, бұл жоғары мамандандырылған балық аулау қауымдастықтары саамдық өмір салтына көп әсер етпеді, ал орта ғасырдың соңында екі қауымдастық көбінесе тек кездейсоқ сауда жасағанда ғана бір-бірімен аз байланыста болды.
Historically, the Sámi inhabited all of Finland and Eastern Karelia for a long time, though the Eastern Sámi became assimilated into the Finnish and Karelian populations after settlers from Häme, Savo, and Karelia migrated into the region. Place names, such as Nuuksio on the south coast of Finland, have been claimed to prove former Sámi settlement. However, the Sámi people increasingly mixed with Finnish and Scandinavian settlers, losing their culture and language. Placename evidence suggesting a former Sámi presence in northwestern Russia (Arkhangelsk Region and the Vologda Region) has also been identified. However, this may alternatively indicate a former population speaking a language related to but distinct from Sami proper. How far south the area of Sámi population in Norway extended in the past is an uncertain topic, and is currently debated among historians and archeologists. The Norwegian historian Yngvar Nielsen was commissioned by the Norwegian government in 1889 to determine this question in order to settle the contemporary question of Sámi land rights. He concluded that the Sámi had lived no further south than Lierne in Nord Trøndelag county until around 1500, when they had started moving south, reaching the area around Lake Femunden in the 18th century. This hypothesis is still accepted among many historians, but has been the subject of scholarly debate in the 21st century. In favour of Nielsen's view, it is pointed out that no Sámi settlement to the south of Lierne in medieval times has left any traces in written sources. This argument is countered by pointing out that the Sámi culture was nomadic and non literary, and as such would not be expected to leave written sources. In recent years, the number of archaeological finds that are interpreted as indicating a Sámi presence in Southern Norway in the Middle Ages has increased. These include foundations in Lesja, in Vang in Valdres and in Hol and Ål in Hallingdal. Up to around 1500 the Sámi were mainly fishermen and trappers, usually in a combination, leading a nomadic lifestyle decided by the migrations of the reindeer. Around 1500, due to excessive hunting, again provoked by the Sámi needing to pay taxes to Norway, Sweden and Russia, the number of reindeer started to decrease. Most Sámi then settled along the fjords, on the coast and along the inland waterways to pursue a combination of cattle raising, trapping and fishing. A small minority of the Sámi then started to tame the reindeer, becoming the well known reindeer nomads, who, although often portrayed by outsiders as following the archetypical Sami lifestyle, only represent around 10% of the Sami people. It is believed that since the Viking Age, Sámi culture has been driven further and further north, perhaps mostly by assimilation since no findings yet support battles. However, there is some folklore called stalo or 'tales', about non trading relations with a cruel warrior people, interpreted by Læstadius to be histories of Vikings interactions. Besides these considerations, there were also foreign trading relations. Animal hides and furs were the most common commodities and exchanged with salt, metal blades and different kinds of coins. (The latter were used as ornaments). Along the Northern Norwegian coast, the Sámi culture came under pressure during the Iron Age by expanding Norse settlements and taxation from powerful Norse chieftains. The nature of the Norse Sami relationship along the North Norwegian coast in the Iron Age is still hotly debated, but possibly the Sámi were quite happy to ally themselves with the Norse chieftains, as they could provide protection against Finno Ugric enemies from the area around the White Sea. However, in the early Middle Ages, this is partly reversed, as the power of the chieftains is broken by the centralized Norwegian state. Another wave of Norse settlement along the coast of Finnmark province is triggered by the fish trade in the 14th century. However, these highly specialized fishing communities made little impact on the Sámi lifestyle, and in the late Middle Ages, the two communities could exist alongside each other with little contact except occasional trading.
Сами өнерінің
Саами өнері дәстүрлі түрде функционалдық қажеттілік пен жарқын, сәндік әдеміліктің үйлесімімен ерекшеленеді. Екі қасиет те табиғатқа деген терең құрметтен туындаған, ол саамилердің анимизмінде бейнеленген. Саами діні шаманизмде толыққанды көрініс тапты, олардың сейтеге табынуларында көрінеді – бұл ерекше пішінді тас немесе ағаш түбірі, ол құдайдың мекені деп есептелген. Батыс түсінігіндегі бейнелеу және мүсін өнері – саами мәдениетіндегі 20 ғасырдың жаңашылдығы, ол маусымдардың ырғағына байланысты пантеистік мәдениеттің маңызды аспектілерін сақтау және дамыту үшін қолданылады.
Traditionally, Sámi art has been distinguished by its combination of functional appropriateness and vibrant, decorative beauty. Both qualities grew out of a deep respect for nature, embodied in the Sámi's animism. Sámi religion found its most complete expression in Shamanism, evident in their worship of the seite, an unusually shaped rock or tree stump that was assumed to be the home of a deity. Pictorial and sculptural art in the Western sense is a 20th century innovation in Sámi culture used to preserve and develop key aspects of a pantheistic culture, dependent on the rhythms of the seasons.
Экономикалық ауытқу
XV ғасырдан бастап саамдар күшейтілген қысымға ұшырады. Саами аймақтарына Дания, Норвегия, Швеция және Ресей секілді көршілес мемлекеттер үлкен қызығушылық танытты. Швеция сол кезде Дания-Норвегия территориясымен Солтүстік теңізге шығу мүмкіндігінен тоқталғандықтан, Атлант мұхитының жағалауында портқа мүкімдік танытты, ал Ресейдің экспансиясы да Баренц теңізінің жағалауына жетті. Барлығы саам халқынан салық алу құқығын талап етті. Ботния шығанағының солтүстік жағалауындағы фин тілінде сөйлейтін салық жинаушылар солтүстік жағалауларға жетті, ал орыс әріптестері Норвегияның Гарстад аймағына дейін батысқа қарай салық жинады, ал норвегиялық салық жинаушылар Кола түбегінің ішкі аймақтарынан байлық жинады. Осының салдарынан аң ауру белсенділігі күшейді және жабайы бұғылардың саны азайды. Саамдар басқаша әрекет етуге мәжбүр болды. Бұғы шаруашылығы шектеулі көлемде басталды. Осы үйретілген бұғылар жабайы бұғыларды тік жардан немесе аң аулау орларына айдап түсіру үшін жаттықтырылды. Бұғы шаруашылығы қарқынды дамыды. Саамдардың көп бөлігі ішкі өзендер, фьордтар немесе жағалау бойында қоныстанды. Олар балық аулау (теңіз немесе тұщы су), басқа аң аулау, сиыр, қой және ешкі өсіру арқылы өмір сүрулерін және табыстарын арттыра бастады. Бұғылар және басқа да жануарлар саам мәдениетінде орталық орын алады, бірақ бүгінде бұғы шаруашылығы саам халқы үшін экономикалық маңызы азайып барады. Қазіргі уақытта (2004) бұғы шаруашылығының қашан басталғаны туралы нақты мәлімет жоқ, шамамен 500 жылдары басталған болуы мүмкін, бірақ салықтар 16 ғасырда жинала бастады. 16 ғасырдан бері саамдар әрқашан салықты ақшалай төлеп келеді, ал кейбір тарихшылар ірі көлемдегі мал шаруашылығы осы кезеңнен бұрын пайда болмаған деп санайды. Риторик Йоханнес Шефферус жазған «Лаппония» (1673) саам мәдениеті туралы ең толық мәліметтердің ең көне көзі болып табылады. Ол «жаман» шетелдік, әсіресе Германиядан келген, Швецияның саам сиқыры арқылы шайқаста жеңіске жеткені туралы тараған қаңқуларға жауап ретінде жазылды. Еуропалықтар арасында саам мәдениеті туралы дұрыс түсінік қалыптастыру мақсатында Магнус де ла Гарди саамдық топтарды зерттеуге арналған алғашқы «этнологиялық» жобаны бастады, оны Шефферус жүзеге асырды. Кітап 1673 жылдың соңында жарық көрді және тез арада француз, неміс, ағылшын және басқа тілдерге аударылды (бірақ 1956 жылға дейін швед тіліне аударылмады). Дегенмен, Нидерланды мен Германияда олардың қиын өмірлік жағдайлары, топографиясы және қоршаған орта туралы тараулар сиқыр, жын-сынық, барабандар және жазық сынықтар туралы ойдан шығарылған әңгімелермен алмастырылды. Бірақ этнографияға қарсы сын да болды, саамдардың мінезі Шефферус бейнелегендей емес, соғысқа бейім екенін мәлімдеді.
From the 15th century on, the Sámi came under increased pressure. The surrounding states, Denmark Norway, Sweden and Russia showed increased interest in the Sámi areas. Sweden, at the time blocked from the North Sea by Dano Norwegian territory, was interested in a port at the Atlantic coast, and Russian expansion also reached the coasts of the Barents Sea. All claimed the right to tax the Sámi people, and Finnish speaking tax collectors from the northern coast of the Gulf of Bothnia reached the northern coasts, their Russian colleagues collected taxes as far west as the Harstad area of Norway and the Norwegian tax collectors collected riches from the inland of the Kola peninsula. Hence the hunting intensified, and the number of wild reindeer declined. The Sámi were forced to do something else. Reindeer husbandry started in a limited way. These tamed reindeer were trained to divert wild reindeer over a cliff or into hunting ditches. Reindeer husbandry intensified. The majority of Sámi settled along the inland rivers, fjords or coast. They started augmenting their diet and income by fishing, either sea or freshwater, hunting other game and keeping cows, sheep and goats. Reindeer and other animals play a central part in Sami culture, though today reindeer husbandry is of dwindling economic relevance for the Sámi people. There is currently (2004) no clear indication when reindeer raising started, perhaps about 500 AD, but tax tributes were raised in the 16th century. Since the 16th century, Samis have always paid taxes in monetary currency, and some historians have proposed that large scale husbandry is not older than from this period. Lapponia (1673), written by the rhetorician Johannes Schefferus, is the oldest source of detailed information on Sámi culture. It was written due to "ill natured" foreign propaganda (in particular from Germany) claiming that Sweden had won victories on the battlefield by means of Sámi magic. In attempts to correct the picture of Sámi culture amongst the Europeans, Magnus de la Gardie started an early 'ethnological' research project to document Sámi groups, conducted by Schefferus. The book was published in late 1673 and quickly translated to French, German, English, and other languages (though not to Swedish until 1956). However, an adapted and abridged version was quickly published in the Netherlands and Germany, where chapters on their difficult living conditions, topography, and the environment had been replaced by made up stories of magic, sorcery, drums and heathenry. But there was also criticism against the ethnography, claiming Sámi to be more warlike in character, rather than the image Schefferus presented.
Швеция Сапмиге қарай алға жылжиды
15 ғасырдан бері саам халқы Швеция, Норвегия, Ресей және біраз уақыт Данияның бағынысында болды. 16 ғасырда Швеция королі Густав I барлық саамдар Швеция билігіне бағыну керек деп ресми түрде жариялады. Алайда, аймақ елдер арасында бөлісті (яғни, тек Швеция және Норвегия – сол кезде қазіргі Финляндия аумағындағы балтық фин тілдес тайпалары да Швецияның бағынысында болды) және шекара Фенноскандиядағы суайдынының сызығы бойынша белгіленді. Осы «біріктіруден» кейін, билік құрған және бай азаматтардан тұратын, бірқатар адамдармен құрылған әлеуметтік құрылым жойылды, әсіресе 1607 жылы «Нордланд пен Лапперлер, Кайянерлер» патшасы болуға ант берген жаңа король Карл IX тұсында. Саам халқының христиан дініне мәжбүрлеп көшуі кезінде йоикинг, барабан тарту және құрбан шалу тоқтатылып, (заң терминдерімен) «сиқыр» немесе «құмарлық» деп қарастырылды, бұл, мүмкін, тәжге қарсы оппозицияны жоюға бағытталған. Саам халқының қатаң бақылауда ұсталуы саам мәдениетінің зор үлесінің жоғалуына әкелді. 1630 жылдары швед билігі Наса күміс кеніші маңындағы саам қауымдастықтарына корвежүесін енгізді. Наса күміс кенішіндегі кен өндіру тиімсіз болып шықты және 1659 жылы тоқтатылды, бірақ осыған байланысты көптеген саамдар 1640 және 1650 жылдары мәжбүрлі еңбекке ұшырамас үшін Торне-Лаппмаркқа көшіп кетті.
Since the 15th century, the Sámi people have traditionally been subjects of Sweden, Norway, Russia and for some time Denmark. In the 16th century Gustav I of Sweden officially claimed that all Sámi should be under Swedish realm. However, the area was shared between the countries (i. e. only Sweden and Norway—at that time the Baltic Finnic tribes of the region that is now Finland were also subjects of Sweden) and the border was set up to be the water flux line in Fennoscandia. After this "unification", the society, a structure with a few ruling and wealthy citizens called birkarls, ceased to exist, especially with the new king Charles IX who swore by his crown to be the " Lappers j Nordlanden, the Caijaners" king 1607. During the enforced Christianization of the Sámi people, yoiking, drumming and sacrifices were now abandoned and seen as (juridical terms) "magic" or "sorcery", something that was probably aimed at removing opposition against the crown. The hard custody of Sámi peoples resulted in a great loss of Sámi culture. In the 1630s Swedish authorities imposed a corveé system on Sámi communities near the Nasa silver mine. Mining at the Nasa silver mine proved unprofitable and ended in 1659 it nevertheless caused many Sámi to move to Torne lappmark in the 1640s and 1650s to avoid forced labour.
Ресей
Ресейде саам халқының ғасырлар бойғы өмір салты елік шаруашылығы мен жалпы ауыл шаруашылығының ұжымдастырылуымен қатыгездікпен тоқтатылды. Саамдардың көп бөлігі бір колхозда біріктірілді, ол Ямал түбегінің орталық бөлігінде, Ловозеро (саам: Ложаври) ауылында орналасқан еді. Кеңес үкіметі бұл стратегиялық маңызды аймақты дамытуға зор күш жұмсады, ал саам халқы өз жерлерінің этникалық орыстар және басқа кеңестік ұлттармен, оның ішінде ненецтер мен басқа Арктика халықтарымен толып кетуіне куә болды.
In Russia, the age old ways of life of the Sámi were brutally interrupted by the collectivization of the reindeer husbandry and agriculture in general. Most Sámi were organized in a single kolkhoz, located in the central part of the Peninsula, at Lovozero (Sámi: Lojavri). The Soviet state made an enormous effort to develop this strategically important region, and the Sámi people witnessed their land being overrun by ethnic Russians and other Soviet nationalities, including Nenets and other Arctic peoples.
Қысқы соғыс (1939-1940 жж.)
Саамилердің алғашқы қатысқан шайқасы 1939 жылы Финляндия мен Кеңес Одағы арасындағы Қысқы соғыс кезінде болды. Кеңес Одағы Финляндияға әскери базалар салуға рұқсат берілмегеннен кейін, елге басып кірді. Қызыл Армия Финляндия арқылы Ботния шығанағына оңай жете алады деп ойлап, ерекше суық қыста шабуыл жасады және 27 000 қаза тапты, ал фин жағынан 2 700 адам ғана қаза болды. Бірақ 1940 жылдың наурыз айында ауа райы жылығанда, фин қорғаныс шебі бұзылып, әлдеқайда көп санды Кеңес әскерлеріне қарсы тұруға мәжбүр болды және 12 наурызда бейбітшілік туралы келісім сұрады.
The first fighting Saami became entangled in was between Finland and the Soviet Union during the Winter War in 1939 when the Soviet Union invaded Finland after the Soviets were denied the ability to construct military bases there. The Red Army, believing that they could easily march across Finland to the Gulf of Bothnia, made the mistake of invading Finland during an unusually cold winter and suffered 27,000 casualties compared to the Finnish mere 2,700. However, as the weather warmed in March 1940, the Finnish line was breached and facing the far larger Soviet forces, was forced to sue for peace on March 12.
Германияның Норвегияға басып кіруі мен оны басып алуы
1940 жылы 9 сәуірде Гитлер «Везерюбунг» операциясын бастап, Норвегияны басып алды. Норвегияның бұрынғы қорғаныс министрі және нацистік көзқарасты қолдаушы Видкун Квислингтің көмегімен немістер тез арада елде бекініп алды. Нацистер этникалық «солтүстік норвегиялықтарды» – германдық текті, көбінесе сары шашты және көк көзді халықты – немістер сияқты арийлер деп санады. Квислинг олардың пікірін бөлісіп, саам халқын, оларды этникалық тұрғыдан төмен санағандықтан, толық құртуды ұсынды. Уинстон Черчилльтің шақыруына қарамастан, британдықтардың норвегиялықтарға көрсеткен қолдауы өте баяу болды, бұл оның премьер-министр болуына себепкер болды. Осының салдарынан нацистер солтүстік порты – Нарвикті оңай басып алды. Британдық Корольдік теңіз күштерінің блокадасына қарамастан, неміс Вермахты жергілікті саамдарды жол көрсетушілер ретінде пайдаланып, тауларда жасырына алды. 1941 жылы 1 маусымда финдер СС «Норд» бригадасының көмегімен Колаға шабуыл жасады. Фин саамдарының көпшілігі шаңғы тебу шеберлігі мен жергілікті жерді білуіне байланысты «Ұзақ қашықтыққа барған жасақ» құрамында қызмет етті.
On April 9, 1940, Hitler began Operation Weserübung and invaded Norway. With assistance from former Norwegian Defense Minister and Nazi sympathizer Vidkun Quisling, the Germans were quickly able to gain a foothold. The Nazis viewed ethnic “Nordic Norwegians”, who are Germanic and oftentimes blonde haired and blue eyed, as Aryans just like Germans. Quisling shared their view and proposed the complete eradication of the Sámi people, who he viewed as ethnically inferior. Despite the urging of Winston Churchill, British support for the Norwegians was appallingly slow, an action that was responsible for making him prime minister. As a result, the Nazis easily captured the northern port of Narvik. Despite a blockade by the British Royal Navy, the German Wehrmacht were able to hide in the mountains by forcing local Sámi to serve as guides. The Finns with assistance from the SS Nord invaded Kola on June 1, 1941. Most Finnish Saami served as part of the “Long Distance Patrol” because of their abilities on skis and familiarity with the terrain.
Лапландия соғысы 1944-1945 жылдары Екінші дүниежүзілік соғыста
Waffen SS (6. SS Gebirgs Division Nord) Лапландия соғысында шайқасты. Сами халқы мен немістер арасында қақтығыстар болды. Қабылданып, сіңірілген саамдар фин армиясында күрескен болуы мүмкін.
Waffen SS (6. SS Gebirgs Division Nord) were fighting in the Lapland War. There were encounters between the Sámi people and the Germans. The assimilated Sámi would have been fighting in the Finnish army.