Кіріспе

Майлы балықтар – тіндерінде және ішек қуысында май (майлы заттар) жинақтайтын балық түрлері. Олардың филесінде 30%-ға дейін май болуы мүмкін, бірақ бұл көрсеткіш түрлер арасында және түрлер ішінде де өзгереді. Майлы балықтарға сардина, сельдь және анчоустар сияқты шағын жемдік балықтар, сондай-ақ лосось, форель, тунец, қылыш балық және скумбрия сияқты ірі пелагикалық балықтар жатады. Майлы балықтарды ақ балықтардан ажыратуға болады, олар майды тек бауырында және майлы балықтарға қарағанда әлдеқайда аз мөлшерде сақтайды. Ақ балықтардың мысалдары – треска, минтай және тік балықтар. Ақ балықтар көбінесе теңіз түбінде немесе оның жанында тіршілік ететін демерсалдық балықтар, ал майлы балықтар – су қабатында, түбінен алыс тіршілік ететін пелагикалық балықтар. Майлы балықтың еті А және D витаминдері сияқты майда еритін маңызды витаминдердің жақсы көзі және омега-3 май қышқылдарына бай (ақ балықтарда да осы заттар бар, бірақ концентрациясы төмен). Осы себепті, ақ балыққа қарағанда майлы балықты тұтыну адамдар үшін пайдалы болуы мүмкін, әсіресе инсульт және ишемиялық жүрек аурулары сияқты жүрек ауруларына қатысты; алайда, майлы балық ақ балыққа қарағанда сынап, диоксин немесе тұрақты органикалық ластаушы заттар сияқты зиянды заттардың жоғары деңгейін қамтиды. Басқа да артықшылықтары бар, зерттеулер майлы балықтағы омега-3 май қышқылдары артрит сияқты қабыну ауруларын жеңілдетуге көмектеседі деген жорамал жасады.

Деменция

1997 жылы «Annals of Neurology» журналында жарияланған зерттеуде Роттердам қаласындағы 5386 қарт адамға қатысты. Зерттеу балық жеудің деменция қаупін азайтатынын көрсетті. Алайда, орташа бақылау мерзімі 2,1 жылды құрады, бұл деменцияның диагноз қойылғанға дейін әдетте адамдарды әсер ететін үш жылдан кем. Сондықтан зерттеу балық жеу деменциядан қорғай ма, әлде деменция адамдардың балық жеуге деген ынтасын азайта ма, деген мәселеде нақтылықты қамтамасыз етпеді. Білім деңгейі жоғары адамдарда деменцияға шалдығу қаупі төмен, сонымен қатар балық тұтыну деңгейі де жоғары болуы мүмкін, бұл осы зерттеуде шатасу тудырушы фактор болып табылады.

Жүрек- қан тамырлары денсаулығы

Аптасына екі рет 200–400 грамм майлы балық тұтыну, жүрек аритмиясын болдырмау арқылы миокард инфарктісінен болатын кенеттен өлімді де тоқтатуға көмектеседі. Балық майындағы эйкозапентаеной қышқылы дене ішінде резлювинге айналып, қабынуды күрт төмендетіп, жүрек-қан тамыр жүйесі мен артритке жағымды әсер етеді.

Ұсынылған тұтыну

1994 жылы Ұлыбританияның тамақ және тамақтану саясатының медициналық аспектілері жөніндегі комитеті адамдарға аптасына кем дегенде екі рет балық жеуді ұсынды, оның бірі майлы балық болуы керек. 2004 жылы Ұлыбританияның азық-түлік стандарттары агенттігі аптасына жеуге ұсынылатын майлы балықтың ең аз және ең көп мөлшерлері туралы кеңес жариялады, омега-3 май қышқылдарының пайдалы қасиеттерін полихлорлы бифенилдер мен диоксиндерді қабылдаудың ықтимал қауіптерімен теңестіру үшін. Ол 1994 жылғы аптасына екі порция балық, оның ішінде бір порция майлы балық та жеуге қатысты нұсқаулықты қайталады, бірақ аптасына төрт порциядан аспайтын тамақ жеуге кеңес береді, ал жүкті, жүкті болуы мүмкін немесе емізуші аналарға екі порциядан аспайды. АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің (EPA) метилртүті (MeHg) үшін тәуліктік экспозициялық референттік дозасы (RfI) дене салмағының 1 кг-на 0,1 микрограммды құрайды. Қандағы сынаптың шекті мөлшері литрге 5,8 микрограмм. Бұл шектеулер нақты майлы балықтарға – «марлин, семсер балығы, акула және, аздаған дәрежеде, тунец» – қатысты. Майлы балықты ең көп тұтыну бойынша ұсыныстар ерлерге, ұлдарға және бала тудыру жасын өткен әйелдерге аптасына төрт порцияға дейін (1 порция = 140 г немесе шамамен 4,9 унция), ал бала тудыру жасындағы әйелдерге, жүкті және бала емізетін әйелдерге, сондай-ақ қыздарға аптасына екі порцияға дейін белгіленді. Ақ балықты тұтынуға шектеулер жоқ. EPA және АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің 2007 жылғы нұсқаулықтары метилртүтінің концентрациясы миллионға бір бөліктен жоғары болатын майлы балықтарды – атап айтқанда, плитка балықты, король макрельді, акуланы және семсер балығын – тұтынуға шектеулер қояды. Дегенмен, бала емізетін/жүкті әйелдерге және алты жасқа дейінгі балаларға да шектеулер бар. Бұл топ жоғары сынаппен ластану қаупі бар балықтардан (жоғарыда аталғандар) толығымен бас тартуы керек және орташа және аз сынаппен ластанған балықтарды аптасына 12 унциядан немесе одан аз мөлшерде тұтынуды шектеуі керек. Тунецті аптасына 6 унциядан кем тұтыну ұсынылады.

Омега-3 құрамының мөлшері

Ластану, диета немесе жабдықтау туралы алаңдаушылықтар омега-3 май қышқылдарының өсімдік көздерін зерттеуге алып келді, атап айтқанда зығыр, қанап майы және перилла майлары. Бала емізетін және диетасын зығыр майымен толықтырған әйелдерде альфа-линолен қышқылы мен эйкозапентаеной қышқылының қан мен ана сүтіндегі концентрациясы артқан, бірақ докозагексаеной қышқылының концентрациясы өзгермеген.