Кіріспе

Солтүстік герман тілі

Ежелгі норвегиялық, ескі нордикалық немесе ескі скандинавиялық – Солтүстік герман диалекттерінің жеке солтүстік тілдеріне ажырамас бұрынғы даму кезеңі. Ежелгі скандинавия тілінде Скандинавия тұрғындары мен олардың теңіз арқылы жасаған қоныстарында сөйлеген, және оның тарихи кезеңі викингтер дәуірімен, Скандинавияның христиан қабылдауымен және 8-15 ғасырлар аралығында скандинавиялық мемлекеттердің бірігуімен сәйкес келеді. Протонорси тілі 8 ғасырда Ежелгі норси тіліне айналды, ал Ежелгі норси тілі 14 ғасырдың ортасынан соңына қарай қазіргі Солтүстік герман тілдеріне даму бағыттарын алды, осымен Ежелгі норси тілі деп аталатын тілдік кезең аяқталды. Дегенмен, бұл мерзімдер абсолютті емес, себебі Ежелгі норвегия тілінің жазбалары 15 ғасырда да кездеседі. Ежелгі скандинавия тілі үш диалектіге бөлінді: Ежелгі батыс скандинавиялық немесе ескі батыс скандинавиялық (көбінесе Ежелгі скандинавия тілі деп аталады), Ежелгі шығыс скандинавиялық немесе ескі шығыс скандинавиялық және Ежелгі гутниш тілі. Ежелгі батыс норвегиялық және Ежелгі шығыс норвегиялық диалектілері арасында нақты географиялық шекара болған жоқ, олар диалектілік континуумды құрады. Мысалы, Ежелгі шығыс норвегиялық ерекшеліктері Шығыс Норвегияда табылды, бірақ Ежелгі норвегиялық тілі Ежелгі батыс норвегиялық тіліне жатқызылады, ал Ежелгі батыс норвегиялық ерекшеліктері Батыс Швецияда кездеседі. Көптеген адамдар қазіргі Дания және Швеция аумақтарында Ежелгі шығыс скандинавиялық тілінде сөйлеген. Ежелгі гутниш тілі географиялық байланыстарға байланысты кейде Ежелгі шығыс норвегиялық диалектісіне қосылады. Ол өзінің ерекше ерекшеліктерін дамытып, басқа екі тармақтағы өзгерістерге де қатысты. 12 ғасырға жататын Исландияның Сұр қаз заңдарында шведтер, норвегтер, исландтар және даниялықтар бір тілде сөйлейтіндігі айтылады, dǫnsk tunga ("дания тілі"; Ежелгі шығыс норвегиялық тілінде сөйлейтіндер оны dansk tunga деп атаған болар еді). Тағы бір атау – norrœnt mál ("солтүстік тілі"). Бүгінде Ежелгі норвегия тілі қазіргі Солтүстік герман тілдеріне – исланд, фарео, норвег, дания, швед және басқа Солтүстік герман тілдеріне айналды. Олардың ішінде норвег, дания және швед тілдері бір-бірімен өте жақсы түсіністікке ие, ал исланд тілі Ежелгі норвегия тіліне ең жақын болып саналады.

Географиялық таралуы

Ежелгі исланд тілі ескі норвег тіліне өте жақын болған, және олар бірге ескі батыс норвег тілін құрады, ол сондай-ақ Гренландия, Фарер аралдары, Ирландия, Шотландия, Мэн аралы, Англияның солтүстік-батысы және Нормандиядағы викингтердің қоныстарында қолданылған. Ежелгі шығыс норвег тілі Дания, Швеция, Киев Русі, Шығыс Англия және Нормандиядағы даниялық қоныстарда сөйленген. Ежелгі гутния диалектісі Готландта және шығыстағы әртүрлі елді мекендерде қолданылған. 11 ғасырда ескі норвег тілі Еуропадағы ең көп таралған тіл болды, ол батыста Винландтан шығыста Волга өзеніне дейін созылды. Киев Русінде ол ең ұзақ сақталды, әсіресе Великий Новгородта, онда 13 ғасырға дейін қолданылған болуы мүмкін.

Басқа да тілдер

Ежелгі скандинав тіліне қатысы жоқ және оған тым жақын болмаған көптеген тілдерге скандинав тілі, әсіресе норман тілі күшті әсер еткен. Фин және эстон тілдеріне де аз дәрежеде әсер тиген. Орыс, украин, белорус, литва және латыш тілдерінде де скандинав тілінен алынған бірнеше сөз бар. Бір теория бойынша, "Русь" және "Ресей" атаулары қазіргі Швецияның шығыс-орталық бөлігінен шыққан, рустар деп аталатын скандинав тайпасының атымен байланысты болуы мүмкін. Қазіргі фин тілінде Швецияны білдіретін сөз – Ruotsi, ал эстон тілінде – Rootsi. Ирланд тіліне де көптеген сөздер енген, олардың көпшілігі балық аулау және теңіз саяхатымен байланысты. Шотланд гаэлінде де ұқсас әсер байқалады, тілде жүзден астам қарыз сөз бар деп есептеледі, олардың көпшілігі балық аулау және желкендеумен байланысты.

Акцент

Ежелгі скандинав тілінде басыс әдетте сөз түбіріне түседі, сондықтан hyrjar сөзі осылай айтылады. Құрама сөздерде екіншілік басыс екінші түбірге түседі (мысалы, lærisveinn).

Орфографиялық

Протонорвег тілі Үлкен футаркпен жазылғаннан өзгеше, рундық Көне норвег тілі бастапқыда тек 16 әріптен тұратын Кіші футаркпен жазылған. Руна әріптерінің саны шектеулі болғандықтан, бірнеше руна әртүрлі дыбыстарды білдірді, ал жазуда ұзын және қысқа дауыстылар ерекшеленбеді. Ортағасырлық руналар кейінірек қолданысқа енді. Латын әліпбиіне келсек, Орта ғасырларда бірыңғай орфография болған жоқ. "Wynn" әріпінің "Vend" деп аталатын өңделген түрі қысқа мерзімге , , және дыбыстарын белгілеу үшін қолданылды, ал ұзын дауыстылар кейде акуттармен белгіленсе, кейде белгіленбей немесе екі еселенген (geminated) күйде қалдырылды. Көне норвег тілінің стандартталған орфографиясы 19 ғасырда жасалды және көбінесе фонемалық болып табылады. Ең айқын ерекшелік – дауысты және дауыссыз тіс ұсқыншақтарының (dental fricatives) фонемалық емес айырмашылығы нақты көрсетіледі. Ең көне мәтіндер мен руна жазуларында тек þ әрпі қолданылды. Ұзын дауыстылар акуттармен белгіленеді. Басқа әріптердің көпшілігі төмендегі кестеде көрсетілгеннен басқа, IPA фонемасымен бірдей символмен жазылады.

Аблаут

Аблаут үлгілері – сөздің түйірінде ауыстырылған немесе аблаутталған дауыстылар тобы. Күшті етістіктер лемманың түйірін өзгертпей, етістіктің өткен шақ формаларын тудырады. Бұл ағылшын тіліндегі жіктелуге ұқсас, мысалы, 'sing' етістігінің түйірі өткен шақта 'sang', ал есімше түрі 'sung' болады. Кейбір етістіктер аблаут арқылы жасалады, себебі өткен шақта қолданылатын етістіктер күшті етістіктердің өткен шақ формаларынан туындайды.

Инфлекциялық ʀ-дің ассимиляциясы немесе элизиясы

Есім, сын есім, есімдік немесе етістіктің буынды әріпінде ұзын дауыс немесе дифтонг болғанда және оның түбірі бір ғана l, n немесе s әріпімен аяқталса, қосымшадағы r (немесе үлкен r немесе z нұсқасы ʀ) әрпі ассимиляцияланады. Буынды әріп қысқа болса, қосымша алынып тасталады. Күшті еркек сөздердің атау септігінде және кейбір i түбірлі әйел есімдерінде осындай r (ʀ) қолданылады. Óðin r (Óðin ʀ) Óðinr (Óðinʀ) емес, Óðinn болады. ‘Соғу’ мағынасындағы blása етістігінде үшінші жақта (blæsʀ) емес, blæss (‘соғады’) түрі қолданылады. Сол сияқты, ‘шағылысу’ мағынасындағы skína етістігінің үшінші жақтағы қазіргі заман түрі skínn (skínr, skínʀ емес) болып келеді; ал ‘салқындау’ мағынасындағы kala етістігі үшінші жақта kell (kelr емес, kelʀ) түрінде қолданылады. Бұл ереже абсолютті емес, кейбір қарсы мысалдар бар, мысалы, ‘дос’ мағынасындағы vinr сөзі, оның vin синонимі бар, бірақ сіңірілмеген түрін сақтайды, және ‘алп’ мағынасындағы jǫtunn сөзі, онда түбір дауысы ǫ қысқа болғанымен ассимиляция орын алады. Әріптердің тіркесі сәйкесінше пайда бола алмайды, оның орнына бұл қысқарту салдарынан есімнің кейбір формалары арасында айырмашылық жоғалуы мүмкін. ‘Қыс’ мағынасындағы vetr сөзінде жай және көпше түріндегі атау және айыптау септіктер бірдей болады. Батыс Норд тілінде (OWN) vetrr, Шығыс Норд тілінде (OEN) wintrʀ болар еді. Бұл формалар мүмкін емес, себебі әріптердің тіркесін , не , не түрінде іске асыруға болмайды. Vetr сөзіндегідей қысқарту lax = laks (‘бөлек’) (laxs, laksʀ-қа қарама-қарсы), botn (‘түбі’) (botnn, botnʀ-ға қарама-қарсы) және jarl (jarll, jarlʀ-ға қарама-қарсы) сөздерінде де кездеседі. Сонымен қатар, әріптердің тіркесінің болуы күтілетін жерлерде, мысалы, Ragnarr, Steinarr (деген болжам бойынша Ragnarʀ, Steinarʀ) еркек есімдерінде, нәтиже әрқашан болады, емес немесе . Бұл руналық мәтіндерде байқалады.

ii, uu-ның бұғатталуы

Ежелгі скандинав тілінде i/j әрпі i, e және олардың u умляуты, сондай-ақ æ әрпімен қатар келе алмайтын. Сол сияқты, u/v әрпі u, o және олардың i умляуты, сонымен қатар ǫ әрпімен қатар келе алмайтын. Протогерман тіліндегі jj және ww әрпі ескі норвег тілінде сәйкесінше ggj және ggv әрпіне айналды, бұл өзгеріс Холцман заңы деп аталады. Диалектіге қарай өзгеретін, басылмаған дауыстылар қолданылды. Ежелгі норвег тілінде үш түрі де кездеседі: Батыс норвег тілінде Бергеннен оңтүстікке қарай aftur, aftor (ескіше aptr) түрі қолданылған; Бергеннің солтүстігінде aftir, after түрі қолданылған; ал Шығыс норвег тілінде aftær, after түрі қолданылған.

Грамматика

Ежелгі скандинав тілі – жоғары деңгейдегі атау және етістік жалғауларымен орташа иілгіш тіл. Көптеген біріккен морфемалар қазіргі исланд тілінде сақталған, әсіресе есімдердің септелуіне қатысты, ал қазіргі норвег тілі салыстырмалы түрде көбірек талдамалық сөз құрылымдарына қарай жылжуда.

Жынысы

Ежелгі скандинав тілінде үш грамматикалық жыныс болған: еркек, әйел және бейтарап. Есімдікке қатысты сын есімдер немесе есімдіктер сол есімдіктің жынысына сәйкес келуі керек, сондықтан "heill maðr!" (еркекке қатысты), ал "heilt barn!" (бейтарапқа қатысты) делінеді. Басқа тілдердегідей, тұлғасыз есімнің грамматикалық жынысы, әдетте, сол есімнің күтілетін табиғи жынысымен байланысты емес. Мысалы, "karl" ("адам") еркек, "kona" ("әйел") әйел, ал "hús" ("үй") бейтарап болса, "hrafn" ("қараға") және "kráka" ("қарақа") да сәйкесінше еркек және әйел жынысына жатады, тіпті әйел қараға немесе еркек қарақа туралы айтылғанда да. Барлық бейтарап сөздердің атау және айыптау формалары бірдей, ал барлық әйел сөздердің атау және айыптау көпшелік формалары бірдей. Кейбір сөздердің көпшелігінің жынысы жекеше түрімен сәйкес келмейді, мысалы, "lim" және "mund". "Hungr" сияқты кейбір сөздердің бірнеше жынысы болуы мүмкін, бұл сол сөйлемде олардың анықтауыштары әртүрлі жыныстарда жіктелуінен көрінеді.

Диалектілері

Ежелгі скандинав тілінде пайда болған жаңалықтардың көпшілігі ескі скандинав аймағына біркелкі тарады. Нәтижесінде диалекттер өте ұқсас болды және олар кейде дания тілі (Dǫnsk tunga), кейде скандинав тілі (Norrœnt mál) деп аталатын тіл болды, бұл Snorri Sturluson-ның Heimskringla-дан келесі екі цитатасында көрінеді:

Дегенмен, кейбір өзгерістер географиялық жағынан шектеулі болды, сондықтан Ежелгі Батыс скандинав және Ежелгі Шығыс скандинав арасында диалектілік айырмашылық туды. VIII ғасырда протонорвег тілі ескі норвег тіліне айналғанда, омыртқыштардың (umlauts) әсері бүкіл ескі норвег аймағында бірдей болған сияқты. Бірақ тілдің кейінгі диалектілерінде, негізінен батыс пен шығыс арасында, омыртқыштарды қолдану өзгеріске ұшыраған кезде, бөліну орын алды. Типтік омыртқыштар (мысалы, *fullijan* сөзінен *fylla*) батыста жақсы сақталды, себебі шығыста көптеген омыртқыштар алынып тасталды (көптеген көне шығыс мәтіндері, сондай-ақ шығыс рун жазулары, бірақ батыс ескі скандинав тіліндегідей омыртқылардың бірдей көлемін бейнелейді). Осы уақыт ішінде бұзылудан (breaking) туындаған өзгерістер (мысалы, *hertō* сөзінен *hiarta*) шығыста көбірек әсер етті, мүмкін инфлекциялық жүйедегі жалпыландыруларға байланысты. Бұл айырмашылық 9-шы және 10-шы ғасырларда болған диалектизацияның ең үлкен себептерінің бірі болды, ол Норвегияда және Атлантика қоныстарында ескі батыс норвегиялық диалектті және Дания мен Швецияда ескі шығыс норвегиялық диалектті қалыптастырды. Ескі Батыс скандинав және ескі гутния тілдері *æi* (*ei*) дыбысын *ē*, *øy* (*ey*) және *au* дыбысын *ø̄* дыбысына өзгерткен монофтонгизацияға қатыспады, сондай-ақ қазіргі заманғы Остроботния диалектілерінде көрініп тұрғандай, швед тілінің кейбір шеткі диалектілері де қатыспады. Тағы бір айырмашылық - ескі батыс скандинав тілінде белгілі бір дауыссыз дыбыстардың комбинациясы жоғалды. *mp*, *nt* және *nk* комбинациялары ескі батыс скандинав тілінде *pp*, *tt* және *kk* болып ассимиляцияланды, бірақ бұл құбылыс ескі шығыс скандинав тілінде шектеулі болды. Мұнда екі диалект пен ескі гутния тілдерін салыстыру келтірілген. Бұл Швециядағы Фунбо рун тастарының (U 990) біріне 11-ғасырдан бері көшірілген:

Жоғарыда келтірілген OEN түпнұсқа мәтіні дәстүрлі ғылыми әдістерге сәйкес транслитерацияланды, мұнда рундық ескі шығыс норвег тілінде u омыртқышы (umlaut) қарастырылмайды. Қазіргі зерттеулер оның қолданылатын орындары рундық ескі батыс скандинав тіліндегідей екенін көрсетті. Сондықтан, альтернативті және, мүмкін, толығырақ транслитерация OEN мәтінін былайша береді: *Weðr ok Þegn ok Gunnarr ræistu stæin þenna at Haursa, fǫður sinn. Guð hialpi ǫnd hans* (OEN)

Кейбір өткен уақыт қатысы мен басқа да сөздер ескі батыс скандинав тілінде i омыртқышына (umlaut) ұшырады, бірақ ескі шығыс скандинав диалектілерінде жоқ. Бұған мысал ретінде исланд тілінде *slegið/sleginn* және *tekið/tekinn*, ал швед тілінде *slagit/slagen* және *tagit/tagen*. Бұл исланд және норвег тілдеріндегі *sterkur* және *sterk* ("күшті") сөздерімен де байқалады, бұл швед тілінде ескі швед тіліндей *stark*. Бұл айырмашылықтарды норвег және швед тілдерін салыстыру арқылы да байқауға болады.

Ежелгі батыс скандинав тілі

Ежелгі батыс норвеж тілі – ескі норвеж тілінің ең жақсы куәландырылған түрі. «Ескі норвеж тілі» термині көбінесе нақты Ежелгі батыс норвеж тіліне қатысты қолданылады, онда кең тақырып басқа атаумен белгіленеді, мысалы, Ежелгі скандинавия тілі.

Ежелгі исланд тілінде

Исландияда, алғашқыдағы жоғалып кетті: исландтық rangur-ды даттық vrang, OEN wrangʀ-мен салыстырыңыз. Бұл өзгеріс көне Гутниш тілімен де ортақ. Осылайша, 13 ғасырға дейін grœnn (with) 'жасыл' сөзі қазіргі исланд тіліндегі grænn (with) сөзі сияқты жазылатын болды. 12 ғасырға жататын "Ақ қаз заңдары" қолжазбалары дауыстыларды ажыратады, сондай-ақ "Кодекс Региус" көшірмесі де. 13 ғасырдың соңына қарай Ę әрпі E әрпімен бірікті.

Ежелгі норвег тілінде

Шамамен 11 ғасырда, Ескі Норвегия тіліндегі , , және дауыстары , , және болып өзгерген. Бұл тіркесімдер дауыссыз шоғыр немесе дыбыстың жоғалуын білдіретіні әлі де даулы. Орфографиялық деректер Ескі Норвегия тілінің шектеулі диалектісінде , дауысы , алдында дөңгелектелмеген болуы мүмкін екенін, ал u умляуты u жойылмаса кері қайтарылғанын көрсетеді: ǫll, ǫllum > ǫll, allum.

Гренландиялық норвегтер

Бұл көне батыс скандинавия диалектісі Гренландиядағы исландтық колониялар тарапынан қолданылған. Колониялар шамамен 15 ғасырда құлдырағанда, бұл диалект те жоғалып кетті. /θ/ фонемасы және оның кейбір мысалдары /t/ фонемасымен бірігіп, сондықтан ескі исланд тіліндегі Þórðr аты Tortr болып өзгерді.

Жалпы көздер

"Менота нұсқаулығы 2.0"

Сөздіктер

Бұл мәтін "Герман лексиконы" жобасы (germanic lexicon project.org) арқылы ұсынылған. Бұл мәтін мобильді құрылғылармен жақсы жұмыс істеуі және іздеу мүмкіндігі жақсартылған "Герман лексиконы" жобасының нұсқасынан бейімделген (old norse.net). "Germanic Lexicon Project" (lexicon.ff.cuni.cz) арқылы сканерленген құжат (мәтін) жинақталды. Norroen.info арқылы мәтін ұсынылған. Бірінші және екінші басылымдар www.septentrionalia.net сайтынан алынған.