Кіріспе

Псевдоархеология кітабы

"Алдамшылықтар, мифтер және құпиялар: Археологиядағы ғылым және псевдонаука" – Кеннет Л. Федердің псевдоархеология тақырыбындағы кітабы. Федер – Коннектикут штатының орталық университетінде археология профессоры. "Алдамшылықтар, мифтер және құпиялар" археология саласындағы көптеген жалған мәлімдемелерге сын көзбен қарап, мұндай мәлімдемелерді бағалау үшін ғылыми әдісті қолдануды жақтайды. Бұл кітап Мартин Гарднердің "Ғылым атынан айтылған әдеттер мен жаңылыстар" еңбегінің дәстүрін жалғастырады. Автор оқырмандарды әзіл-қалжың мен жеке оқиғалар арқылы қызықтыруға тырысады. Кітап жалпы оқушыларға арналған, сонымен қатар археология курстары үшін оқулық ретінде де пайдаланылуы мүмкін. Алғаш рет 1990 жылы жарық көрген, ал 2019 жылы 10-шы басылымы жарыққа шықты.

Алдынғы сөз

Алғы сөзінде автор 10 басылымның қалай пайда болғанын, осы басылымдағы жаңалықтарды, кітаптың ерекше ерекшеліктерін, алғыс айтады және мұқаба суреті туралы ақпарат береді.

Менің псевдонаукалық шынайылығым

Бұл археологиялық мәлімдемелерді бағалауға көмектесетін айқын скептикалық құрылым.

1-тарау, Ғылым және жалған ғылым

Паранормальды және жалған ғылыми идеяларға, сондай-ақ арбақтар, жоғалған Атлантида материгі, ежелгі өткенде шетелдіктердің келгені, телекинез, йети, Айға қону туралы қастандық теориялары сияқты түрлі қастандық теорияларға сену кең таралған. Федер бір кезде осы идеялардың кейбіреуі рас болуы мүмкін деп ойлағанын мойындайды және тәжірибе жүргізу арқылы, сондай-ақ осы идеяларды қолдаушылардың айтқандарындағы қателіктерді анықтау арқылы ойлау қалай өзгергенін баяндайды. Кітап жазу себебін түсіндіре келгенде, ол: "Мен адамзаттың ежелгі тарихына қатты қызығушылық танытамын және осы құштарлығымды оқыту және жарияланым арқылы, оның ішінде осы кітап арқылы бөлісуге ерекше қуанамын. Өткен шақ туралы біз білетін нәрсенің дұрыс емес бейнеленуі мені қатты мазалайды және осы кітапта осы мәселенің ең айқын мысалдарына жауап беруге тырысамын" дейді.

2-тарау, Эпистемология: Сіз не білетініңізді қалай білесіз

Ғылыми әдіс – ғылымның қалай жұмыс істейтінін көрсетеді, ал осы тарауда ғылымның үнемі дамып, жақсарып, кейде ескі нәтижелерді жоққа шығаруы арқылы осы мәселеге назар аударылады. Федер растауға бейімділік мәселесін талқылайды, ол – дәлелдеуге тырысып жатқан гипотезаны қолдайтын деректерді ғана көруге және оған қарсы келетін деректерді назардан тыс қалдыруға немесе елемеуге табиғи бейімділік. Ол «дәлелдің болмауы – дәлелдің жоқтығы емес» деген ескі қағидамен байланысты мәселені де қарастырады. Қазіргі уақытта түсініксіз нәрселерге мүмкін болатын түсіндірмелер табу үшін ғылыми процестің маңызды бөлігі ретінде шығармашылық пен қиялдың қызметін баса көрсетеді. Жаңа гипотезалар қатаң түрде тексерілуі керек, ал сәтсіздікке ұшыраса, қабылданылмауы тиіс. Скептицизмнің ғылыми әдістің қажетті бөлігі екенін атап көрсетеді. Ол кең таралған жалған ғылыми идеяларға күмәнмен қарауды ұсынатын кітаптардың тізімін береді.

3-тарау, АЙҒАНДАР! Археологиялық алдаудың анатомиясы

Кейбіреулер жер бетінде бұрын Ғолият сияқты алыптар өмір сүргенін айтады. Федер 1869 жылы тасқа айналған алыптың "табылуына" байланысты болған "Кардифф алпысы" деген алаяқтық жағдайын егжей-тегжейлі сипаттайды. Бұл алаяқтық біраз уақыт бойы табыс әкелді, бірақ кейіннен оның тастан қашалғандығы және кейіннен "табылған" жерге көмілгені анықталды.

4-тарау, Доусонның таңғы адамы: Пилтдаундағы қалжың

1912 жылы адам эволюциясындағы жоғалған буын деп есептелген, Пилтдаун адамы немесе Доусонның таңғы адамы деп аталған нәрсе "табылды". Бұл танымал алаялық туралы Федер, оның қазіргі заманғы адам сияқты шакал және примитивті маймыл сияқты жақтан тұратындығын айтады. Адамның ата-бабалары, шын мәнінде, керісінше болды – қазіргі адамдар сияқты тік жүретін тік денелі жаратылыстың дене сүйегінің үстінде маймыл сияқты шакал орналасқан. Бірақ жалған, адамдар қалай дамыды деген қате пікірлермен сәйкес келді. Жалғанды кім жасағаны әлі де ашық мәселе, бірақ бұл оқиғаның ортасында осы атаумен аталған Чарльз Доусон тұр.

5-тарау, Американы кім ашқан?

Американы Христофор Колумб "жаңадан ашқан" жоқ. Ол жер 20-30 мың жыл бұрын-ақ ашылған еді, ал ол келген кезде ондаған миллион адам тұрған. Федер Колумбтың саяхаттары мен ол келген жерлердің Азия емес екеніне сенгісі келмегенін баяндайды. Сол кездегі қоғамдық пікір, Нұхтың ұлдарының жерді мекендеуі және Израильдің жоғалған тайпалары туралы Киелі кітаптағы аяттармен бұрмаланған болатын. Федер соңғы мұз дәуірінде Азияға құрлық көпірінің табысты болжамы және американдық үндістердің, шын мәнінде, азиялықтардың ұрпағы екенін көрсететін дәлелдерді талқылайды.

6-тарау, Келесі кім? Үндістерден кейін, Колумбтан бұрын

Америкаға жасалған алғашқы сапарлар туралы түрлі жалған мәлімдемелер болған, оның ішінде яһудилер, африкалықтар және ирланд монахтары туралы да. Федер атап көрсетеді, кейбір жағдайларда бұл талаптарды жасау үшін, жазулары немесе тиісті мәдениеттің басқа да ерекшеліктерін көрсететін жалған артефакттар пайдаланылған. Басқа жағдайларда нағыз артефакттар сол мәдениетке тән ерекшеліктерді көрсетеді деп қате айтылған. Одан кейін ол бір ғана дәлелденген талапты талқылайды: викингтер Гренландияға сапар жасап, содан 10-ғасырдың соңында Винландқа (қазіргі Ньюфаундленд, Канада) жеткен. Сондай-ақ, викингтер оңтүстікке қарай, қазіргі АҚШ-тың бір бөлігіне дейін барған деген күмәнді пікірлер де бар. Федер талаптарды тексеру үшін жақсы және көптеген дәлелдер табудың маңыздылығын баса көрсетеді: сүйектер, тұрғын үйлердің қалдықтары, өнер туындылары және құралдар сияқты артефакттар. Ол, белгілі бір мәдениеттің болғандығын күшті көрсететін кез келген артефактты "археологиялық контекстпен" растаудың маңыздылығын талқылайды. Федердің айтуынша: "әр мәдениеттің материалдық қалдықтары танылады және сонымен бірге, басқа мәдениеттердің материалдық қалдықтарынан аңғарылады". Әдетте, ұсынылған жерде көптеген материалдар табылады және олар сол артефактқа сәйкес болуы керек. Мұндай материалдың жоқтығы – ұсынылған мәдениеттің сол жерде болмағанын күшті көрсетеді.

7-тарау, Құрлық салушылар туралы аңыз

Америкада Христофор Колумб келгенге дейін "Қорған салушылар" деп аталатын халық өмір сүрген. Олар дамыған қоғам болған, көрнекті өнер мен ауыл шаруашылығына ие болған және олар салған алып топырақ қорғандар мөлшері жағынан кейбір Египет пирамидаларымен салыстыруға болады. Федер оларды "Америка тарихындағы ең жақсы сақталған құпиялардың бірі" деп атайды. Археологтардың оларды түсінуге жасаған алғашқы тыңайлаулары, қорған салушылардың американдықтармен туыс болуы мүмкін емес деген қате және нәсілшілдік идеяға байланысты қиындықтарға тап болды, себебі олардың өте дамығандығы туралы пікір болған. Сондай-ақ, осы халықтың Колумбтан жүздеген жылдар бұрын Еуропадан немесе Таяу Шығыстан келгенін көрсету үшін көптеген "артефакттар" пайдаланылды. Алайда, бұл артефакттар жалған екені анықталды, және соңында қорған салушылардың американдықтар екені дәлелденді.

8-тарау, Жоғалған: Бір құрлық

Атлантида туралы классикалық аңыз 2000 жылдан астам бұрын грек философы Платонның диалогтарында басталып, Атлантиданы әлдеқайда әлсіз, бірақ моральдық тұрғыдан жоғары Афинамен соғыста жеңілген ұлы және күшті мемлекет ретінде сипаттайды. Осыдан кейін Атлантида үлкен апаттың салдарынан толығымен жойылды және із-түзсіз жоғалып кетті. Федер Атлантиданың қайда орналасқаны туралы онға жуық гипотезаны келтіреді, бірақ олардың ешқайсысын нақты дәлелдермен растауға болмайды. Федер Платонның әңгімесінің философиялық аргументтерді жеткізу үшін қолданылған әңгіме ғана екенін нақты көрсетеді. Ол осы күнге дейін жоғалған деп есептелетін өркениеттің бар екеніне нақты дәлелдің жоқтығын талқылайды және жылдар бойы айтылып келген көптеген танымал идеяларды егжей-тегжейлі қарастырады. Олардың ішінде Атлантиданың алғашқы нағыз өркениет болғаны және әлемдегі барлық басқа өркениеттер Атлантидадан таралып пайда болғаны, Атлантида халқының ерекше паранормальдық қабілеттері болғаны, оның ішінде заттарды қашықтықтан жылжыту мүмкіндігі, және көптеген адамдардың Атлантида туралы білімі бар екендігі, себебі олар бұрынғы өмірінде онда өмір сүргендігі туралы таластар бар.

9-тарау: Тарихқа дейінгі ғарышкерлер: ежелгі ғарышкерлердің қиялы

Ғаламнан келген шетелдіктер бірнеше мың жыл бұрын жерге келіп, адамдарға ежелгі ескерткіштерді, мысалы, Мысыр пирамидаларын салуға көмектескен деген болжам бар. Сондай-ақ, шетелдіктер адамдарға егін шаруашылығы, керамика, металлургия, жазу және өркениет үшін маңызды басқа да салаларды үйреткен деседі. Басты аргумент – адамдар мұның бәрін өздері ойлап табуға тым нашар болған. Федер 1970 жылы «Құдайлардың күймелері?» деген кітабынан бастап, бірқатар кітаптар жазған Эрих фон Деникенді талқылайды. Фон Деникеннің «дәлеліне» ежелгі тас суреттеріндегі (петроглифтердегі) бейнелердің шетелдіктерді, астронавттарды және ғарыш кемелерін көрсететінін түсіндіру кіреді. Федер бұл суреттерді шетелдіктерді қатыстырмай түсіндіруге болатынын айтады. Фон Деникен сондай-ақ, шетелдіктер адам әйелдерімен қарым-қатынасқа түсіп, нәтижесінде шетелдік гендері бар зиялы ұрпақ дүниеге келгенін де мәлімдейді. Содан кейін Джорджио Цукалос қатысқан «Ежелгі шетелдіктер» телесериалы ұзақ жылдар бойы көрсетілді. Қайта-қайта көптеген талаптар айтылды, бірақ оларды растайтын нақты дәлелдер жоқ.

10-тарау Ежелгі өркениеттердің құпиясы: Адамдар қалайша ақылды болды?

Ежелгі қоғамдар салған ірі құрылыс жобалары болған, олардың кейбіреулерін аяқтауға ондаған жылдар кеткен және мыңдаған жұмысшылар жұмылдырылған. Шамамен 11 600 жыл бұрын Түркияның оңтүстік-шығысындағы Гөбекли-Тепедегі жануарлардың күрделі бейнелері бар алып тас тіреулер монументалды сәулеттің алғашқы дәлелдерінің бірі болып табылады. Федер бұл адам ақылы мен шеберлігінің куәлігі екенін, ал емес дамыған өркениеттен келген көмектің дәлелі емес екенін атап көрсетеді. Федер Пасха аралындағы Моаи деп аталатын алып тас мүсіндері мен Мезоамерика және Египет пирамидаларын да талқылайды. Ол осы мәдениеттердің жүздеген жылдар бойы құрылыс шеберлігін жетілдіргенін және көп жағдайда қазіргі археологтар бұл құрылыс жұмыстарын қазіргі заманғы техникасыз қалай орындауға болатынын көрсеткенін айтады.

11-тарау Жақсы тербелістер: экстрасенстер мен археология

Кейбір адамдар археологиялық жаңалықтар жасауға мүмкіндік беретін паранормальдық қабілеттері бар деп мәлімдейді. Бірлері көмілген артефакттарды табу үшін қос таяқтарды (дәлдеу таяқтарын) пайдалана алатындарын айтады. Тағы біреулері жай ғана қайда іздеу керектігін біледі, ал кейбіреулері осы орның бұрынғы тұрғындарымен байланыса алатынын немесе бір кезде артефактқа ие болған адамды сипаттай алатынын айтады. Федер археологиялық заттарды іздеуге ықтимал орындардың бар екенін атап көрсетеді, себебі адамдар су көзіне жақын, тамақ пен баспанасы бар жерлерде тұруды ұнатады, сондықтан қазуға болатын жерлерді табу үшін ешқандай паранормальдық қабілет қажет емес. Ол өзін-өзі экстрасенс деп жариялаған адамдармен жеке тәжірибесін және олардың айтқандарын тексеруін сипаттайды. Сонымен қатар, ол археологиялық орындар мен жер астындағы құрылымдарды қазусыз табуға көмектесетін нақты технологиялар туралы да сөз етеді, мысалы, Лидар, жерді тесіп өтетін радар және флюксгейт градиометрін қолданатын магнитометрия.

12-тарау Ескі заманның діні, Жаңа дәуірдің көріністері және паранормальды болжаулар

Креационизм – бұл Киелі кітаптағы жаратылыс туралы әңгімелердің шындық екенін қатал түрде талап ету, сондықтан адамдар мен жануарлар миллиондаған жылдар бойы бірте-бірте эволюциялағанның орнына, бірнеше мың жыл бұрын қазіргі түрінде жаратылған. Федер ғылыми креационизм (кейіннен «ақылды дизайн» деп аталған) деп аталатын жалған ғылымның эволюцияға балама ретінде мектептерде оқыту мақсатымен қалай пайда болғанын талқылайды. Федер сонымен қатар Нұхтың кемесі туралы, әсіресе оның табылғаны туралы көптеген негізсіз талаптарды және үлкен су тасқынының болжамдық дәлелдерін қарастырады. Ол сондай-ақ ғылым заңдарына сәйкес, кемені салу мүмкін емес екенін, сондай-ақ ол қажетті міндетті орындай алмайтынын атап көрсетеді. Бұл тарауда Федер сонымен қатар кейбір археологиялық орындардан шығатын сиқырлы күш туралы «жаңа дәуір» идеологиясының талаптарын талқылайды. Ол сондай-ақ, сиқырлы қасиеттері бар деп есептелетін, бірақ жалған екені дәлелденген кристалл бас сүйектері туралы да айтады. Олар «Индиана Джонс» фильмінің сюжетіне алынған, онда олардың шетелден келгендігі айтылған.

13-тарау Эпилог: Біз лайық өткен

Федер өткен мен қазіргі заманнан алынған мысалдар арқылы археологиялық орындардың "қорқынышты" екендігі туралы халықтың пікірлерінің кітаптар мен фильмдер арқылы қалай күшейтіліп, таратылатынын көрсетеді. Бұл кітаптар мен фильмдер көбінесе жұртшылықтың бұрыннан сеніп келе жатқан жалған ғылымға ден қояды, себебі көркем әдебиет шындықтан көбінесе қызықтырақ болады.

Қабылдау

Кітап көбінесе жағымды пікірлер алды. Вандербильт университетінің жақындағы бір шолуында Джейкоб Дж. Сауэр: "Археологиялық мифтер мен құпияларды танып білуге қызығушылық танытқан әріптестеріме немесе кез келген адамға осы кітапты ұсынудан гөрі артық ештеңе ұсына алмаймын" деді.