Кіріспе

Батыс Сібірдің жергілікті халқы Хантылар (ханты: ханти, hanti), ескі әдебиеттерде Остяктар (остяки) деп те аталады, – Угор тобына жататын және мансилермен бірге Ресейдегі тарихи "Югра" аймағында, Ханты-Манси автономдық округінде тұратын жергілікті халық. Автономдық округте хант және манси тілдері орыс тілімен бірге ресми тіл мәртебесіне ие. 2021 жылғы халық санауы бойынша 31 467 адам өзін хант халқының өкілі деп атады. Олардың 30 242-сі Тюмень облысында, 19 568-і Ханты-Манси автономдық округінде, ал 9 985-і Ямал-Ненец автономдық округінде тұрады. 495 адам көршілес Томск облысының, ал 109 адам Свердловск облысының тұрғындары.

Тарих

Б.з.д. екінші мыңжылдықта Кама мен Ертіс өзендері арасындағы аумақтарда оңтүстіктен келген прото-үнді-еуропалық тайпаларымен байланыста болған прото-ұрал тілінде сөйлейтін халық мекендеген. Ормандық халық – қазіргі угор халқының ата-бабасы. Ханты тайпасы орыс жазбаларында Югра деген атпен 11 ғасыр шамасында кездеседі, олар Новгород аңшылары мен саудагерлерімен байланыс құрған. Атауы коми-зир тіліндегі jögra ("ханты") сөзінен шыққан. Ескі орыс аты Остяк – ханты тілінен алынған "хо" сөзі, "Об (ас) өзенінің адамы" деген мағынаны білдіреді, ал "як" жұрнағы басқа этностық атаулардағыдай (мысалы, пермяк) қолданылған. Кейбір ханты биліктері 1440-1570 жылдары Сібір хандығының құрамына ішінара енген. 11 ғасырда Югра термині көптеген тайпаларды білдірген, әр тайпаның өз орталығы мен басшысы болған. Әр тайпа екі экзогамиялық фратрияға бөлінген – mon't' және por, және олардың барлық мүшелері бір туысқан деп есептелген. Бұл құрылым кейіннен рулармен алмастырылды, онда әр ру басшысы (князет) Ресей мемлекетімен келіссөздер жүргізген. Олар Ресейдің жорықтарына қатысып, Ханты жерінің екі волостінен (ауданынан) ясақ (салық) жинау құқығын алған. Бұл құрылым қажеттілігін жойғаннан кейін Ресей оларды осы құқықтарынан айырды. Сібірді Ресей басып алғаннан кейін, ресейліктер хантыларды христиан дініне көшіруге тырысты. Ресей миссионерлері мен шенеуніктер хантылардың құдайларын жоюға, жаппай крещение рәсімін өткізуге және шіркеуге бағынбағандарды қатаң жазалауға бұйрық берді. Орыс билігі ханты балаларын кепіл ретінде алып, оларды христиан дініне аударды.

Экономика және өмір сүру

Хантылардың дәстүрлі кәсіптері балық аулау, тайга аңшылығы және бұғы шаруашылығы болған. Олар аңшылар ретінде өмір сүргендіктен, жинау өте маңызды болды. Қыс айларында ханттар тұрақты ауылдарда, топырақ пен бұтақтардан салынған тұрақты үйлерде тұрды. Көктемде ханттар аң аулау және балық аулау жерлеріне көшіп, қайың қабығы мен қамыстан тікбұрышты уақытша шатырлар тұрғызды. Хантылардың арасында ең көп кездесетін мтДНК гаплогруппасы – U (28,3%). Ханты әйелдерінің 16,5 пайызы U4 кіші тобына, 5,7 пайызы U7 кіші тобына, 5,4 пайызы U5 кіші тобына жатады, ал U2 және U1 кіші топтары бір пайызға жуық кездеседі. Басқа аналық гаплогруппаларға H (17,3%), J (13,1%), D (11,6%) және C (10,4%) жатады. Хантылардың аутосомалық ДНК-сының шамамен 61 пайызы Нганасанға ұқсас Сібірлік, ал қалғаны Батыс Еуразиялық.

Атақты хантылар

Амбал (өмір сүрген 16-17 ғғ.), хант және татар князі