Батыс Сібірдің халықтары: Хантылар тарихы мен өмірі
Khanty
Батыс Сібірдің халықтары: Ханты тайпасы – Ресейдегі Югра аймағында тұратын ежелгі ұғыр халқы. Тілдері ресми мәртебеге ие. 2021 жылғы санақ бойынша 31 мыңнан астам ханты бар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Батыс Сібірдің жергілікті халқы Хантылар (ханты: ханти, hanti), ескі әдебиеттерде Остяктар (остяки) деп те аталады, – Угор тобына жататын және мансилермен бірге Ресейдегі тарихи "Югра" аймағында, Ханты-Манси автономдық округінде тұратын жергілікті халық. Автономдық округте хант және манси тілдері орыс тілімен бірге ресми тіл мәртебесіне ие. 2021 жылғы халық санауы бойынша 31 467 адам өзін хант халқының өкілі деп атады. Олардың 30 242-сі Тюмень облысында, 19 568-і Ханты-Манси автономдық округінде, ал 9 985-і Ямал-Ненец автономдық округінде тұрады. 495 адам көршілес Томск облысының, ал 109 адам Свердловск облысының тұрғындары.
Indigenous people of Western Siberia
The Khanty (Khanty: ханти, hanti), also known in older literature as Ostyaks (остяки), are a Ugric Indigenous people, living in Khanty–Mansi Autonomous Okrug, a region historically known as "Yugra" in Russia, together with the Mansi. In the autonomous okrug, the Khanty and Mansi languages are given co official status with Russian. In the 2021 Census, 31,467 persons identified themselves as Khanty. Of those, 30,242 were resident in Tyumen Oblast, of whom 19,568 were living in Khanty Mansi Autonomous Okrug and 9,985—in Yamalo Nenets Autonomous Okrug. 495 were residents of neighbouring Tomsk Oblast, and 109 lived in Sverdlovsk Oblast.
Тарих
Б.з.д. екінші мыңжылдықта Кама мен Ертіс өзендері арасындағы аумақтарда оңтүстіктен келген прото-үнді-еуропалық тайпаларымен байланыста болған прото-ұрал тілінде сөйлейтін халық мекендеген. Ормандық халық – қазіргі угор халқының ата-бабасы. Ханты тайпасы орыс жазбаларында Югра деген атпен 11 ғасыр шамасында кездеседі, олар Новгород аңшылары мен саудагерлерімен байланыс құрған. Атауы коми-зир тіліндегі jögra ("ханты") сөзінен шыққан. Ескі орыс аты Остяк – ханты тілінен алынған "хо" сөзі, "Об (ас) өзенінің адамы" деген мағынаны білдіреді, ал "як" жұрнағы басқа этностық атаулардағыдай (мысалы, пермяк) қолданылған. Кейбір ханты биліктері 1440-1570 жылдары Сібір хандығының құрамына ішінара енген. 11 ғасырда Югра термині көптеген тайпаларды білдірген, әр тайпаның өз орталығы мен басшысы болған. Әр тайпа екі экзогамиялық фратрияға бөлінген – mon't' және por, және олардың барлық мүшелері бір туысқан деп есептелген. Бұл құрылым кейіннен рулармен алмастырылды, онда әр ру басшысы (князет) Ресей мемлекетімен келіссөздер жүргізген. Олар Ресейдің жорықтарына қатысып, Ханты жерінің екі волостінен (ауданынан) ясақ (салық) жинау құқығын алған. Бұл құрылым қажеттілігін жойғаннан кейін Ресей оларды осы құқықтарынан айырды. Сібірді Ресей басып алғаннан кейін, ресейліктер хантыларды христиан дініне көшіруге тырысты. Ресей миссионерлері мен шенеуніктер хантылардың құдайларын жоюға, жаппай крещение рәсімін өткізуге және шіркеуге бағынбағандарды қатаң жазалауға бұйрық берді. Орыс билігі ханты балаларын кепіл ретінде алып, оларды христиан дініне аударды.
In the second millennium BC, the territories between the Kama and the Irtysh Rivers were the home of a Proto Uralic speaking population that had contacts with Proto Indo European speakers from the south. The woodland population is the ancestor of the modern Ugrian inhabitants of Trans Uralia. Khanty probably appear in Russian records under the name Yugra (ca. 11th century), when they had contact with Novgorodian hunters and merchants. The name comes from Komi Zyrian language jögra ('Khanty'). The older Russian name Ostyak is from Khanty as kho 'person from the Ob (as) River,' with yak after other ethnic terms like Permyak. Some Khanty princedoms were partially included in the Siberia Khanate from the 1440s–1570s. In the 11th century, Yugra was actually a term for numerous tribes, each having its own centre and its own chief. Every tribe had two exogamic phratries, termed mon't''' and por, and all members were considered to be blood relatives. This structure was later replaced with clans, where each clan leader (knyazets) negotiated with the Russian realm. They also participated in Russian campaigns, and received the right to collect yasaq (tribute) from two Khanty volosts'' (districts) respectively. When this structure was no longer needed, Russia deprived them of their privileges. After the Russian conquest of Siberia, Russians attempted to Christianize the Khanty. Russian missionaries and officials instructed that idols be destroyed, mass baptisms be performed, and harsh punishment for those that disobeyed the church. Russian officials also took Khanty children as hostages and converted them to Christianity.
Экономика және өмір сүру
Хантылардың дәстүрлі кәсіптері балық аулау, тайга аңшылығы және бұғы шаруашылығы болған. Олар аңшылар ретінде өмір сүргендіктен, жинау өте маңызды болды. Қыс айларында ханттар тұрақты ауылдарда, топырақ пен бұтақтардан салынған тұрақты үйлерде тұрды. Көктемде ханттар аң аулау және балық аулау жерлеріне көшіп, қайың қабығы мен қамыстан тікбұрышты уақытша шатырлар тұрғызды. Хантылардың арасында ең көп кездесетін мтДНК гаплогруппасы – U (28,3%). Ханты әйелдерінің 16,5 пайызы U4 кіші тобына, 5,7 пайызы U7 кіші тобына, 5,4 пайызы U5 кіші тобына жатады, ал U2 және U1 кіші топтары бір пайызға жуық кездеседі. Басқа аналық гаплогруппаларға H (17,3%), J (13,1%), D (11,6%) және C (10,4%) жатады. Хантылардың аутосомалық ДНК-сының шамамен 61 пайызы Нганасанға ұқсас Сібірлік, ал қалғаны Батыс Еуразиялық.
The Khantys' traditional occupations were fishery, taiga hunting and reindeer herding. They lived as trappers, thus gathering was of major importance. During the winter, the Khanty lived in stationary huts made out of dirt and branches at permanent villages. During the spring, the Khanty moved towards hunting and fishing grounds, where they constructed temporary rectangular shaped shelters out of birch bark and poles. The most common mtDNA haplogroup among the Khantys is U (28.3 %). 16.5 percent of Khanty women belong to its subgroup U4, 5.7 percent to subgroup U7, 5.4 percent to subgroup U5, and the subclades U2 and U1 are found with frequencies of less than one percent. Other maternal haplogroups include H (17.3 %), J (13.1 %), D (11.6 %) and C (10.4 %). An estimated 61 percent of the Khanty's autosomal DNA is Nganasan like Siberian and the rest is West Eurasian.
Атақты хантылар
Амбал (өмір сүрген 16-17 ғғ.), хант және татар князі
Ambal (fl. 16th and 17th c.), Khanty and Tatar prince