9 ғасырдағы Мерсия королі Беортвульф

Кіріспе

9 ғасырдағы Мерсия патшасы

Беортвульф (мағынасы – "жарық қасқыр"; сондай-ақ Бертвульф деп те жазылады; 852 жылы қайтыс болды) – 839 немесе 840 жылдан 852 жылға дейін Англо-саксон Англиясының Мерсия патшалығын билеген патша. Оның тегі белгісіз, бірақ ол 820 жылдары Мерсияны басқарған Беорнульфпен туыс болуы мүмкін. Беортвульфтің ілгерідегі билеушісі Виглаф ешқандай монета шығармады, бірақ Беортвульф өзінің билігінің басында Мерсия монеталарын қайта жаңғыртты, бастапқыда Уэссекстің Этельвульф монеталарымен үлкен ұқсастықтар байқалды, ал кейіннен ерекше суреттерімен ерекшеленді. Беортвульф билікке келгеннен бір-екі жыл өткен соң викингтер шабуыл жасады: 841 жылы Линдси провинциясына шабуыл жасалды, ал келесі жылы Мерсия саудасының маңызды орталығы болған Лондонға шабуыл жасалды. 851 жылы Лондонға жасалған тағы бір викинг шабуылында, "Англо-саксондық жылнамасы" бойынша, "Беортвульф қашқан", – делінген. Бұл шабуыл Мерсия экономикасына елеулі әсер еткен болуы мүмкін, себебі 851 жылдан кейін Лондон монетасының саны күрт азайды. Беортвульф билігі кезінде Беркшир Мерсиядан Батыс Саксонияның бақылауына өткен сияқты. Уэльс халқы Беортвульфтің өлімінен кейін көп ұзамай Беортвульфтің мұрагері Бургредке қарсы көтерілді, бұл Беортвульф олардың үстемдігін жүзеге асырғанын көрсетеді. Беортвульф билік құрған кезеңдегі хаттар шіркеумен қарым-қатынастың шиеленіскенін көрсетеді, өйткені Беортвульф жерді тартып алды, бірақ кейін оны қайтарды. Беортвульф пен оның әйелі Сэтриттің Беорхтфрит және Беорхтрик есімді екі ұлы болған болуы мүмкін. Беорхтрик әкесінің хаттарына куә болған, бірақ Беортвульфтің билігі аяқталғанға дейін бұны тоқтатқан. Беорхфрит Виглафтың немересі Вигстанды өлтіргенін баяндайтын кейінгі дереккөздерде Вигстанның жесір анасы Эльфледке үйлену жоспарына байланысты туған дау кезінде пайда болады. Беортвульфтің қайтыс болғаны туралы ешқандай мәлімет сақталмаған, бірақ ол 852 жылы қайтыс болған деп есептеледі.

Негізгі деректер мен дереккөздер

VIII ғасырдың басым бөлігінде Мерсия үстем англосаксон мемлекеті болды. Мерсияның оңтүстік-шығыс Кент, Шығыс Англия және Эссекс мемлекеттеріндегі ықпалы Коэнвульф Мерсияның билігімен 820 жылдардың басына дейін сақталды. Дегенмен, 821 жылы Коэнвульфтің қазасы Мерсияның Англияның саяси картасын өзгертетін туыстық даулар мен әскери жеңілістерге ұшыраған кезеңнің басталуын білдірді. Келесі алты жыл бойы Мерсияны төрт (немесе бес) патша биледі, олардың төртеуі әртүрлі туыстық топтардан шыққан. Бұл патшалар туралы генеалогиялық мәліметтер аз сақталған, бірақ англосаксон есімдері көбінесе отбасының барлық мүшелеріне ортақ бастапқы элементтерді қамтитындықтан, тарихшылар осы кезеңдегі туыстық топтарды олардың есімдерінің ұқсастығы арқасында қайта құруға болады деп санайды. Сол кездегі келісімшарттар мен патшалық тізімдерінде үш бәсекелес туыстық топ анықталды: C, Wig және B топтары. C тобы, оның ішінде ағайынды Коэнвульф, Кенттің Кутреді және Сеолвульф I, 796 жылы Мерсияның Оффасы мен оның ұлы Эггфриттің қазасынан кейін үстемдік құрды. 823 жылы Сеолвульфті Б тобының өкілі Бьорнвульф құлатты, ол 826 жылы Шығыс Англиямен болған шайқаста қаза тапты. Одан кейін келесі жылы шайқаста қаза тапқан, үш топтың біріне де қатысы жоқ Лудека билікке келді. Лудеканың қазасынан кейін Виг отбасынан алғашқы өкіл билікке келді: Вигф, ол 839 немесе 840 жылы қайтыс болды. Сол жылы таққа отырған Беорхтульф, Б тобынан шыққан болуы мүмкін. Б тобына 757 жылы Этельбальд патшаны өлтіргеннен кейін «біршама уақыт билікте болған», бірақ сәтті болмаған Бьорнред те кірген болуы мүмкін. Мерсия мұрагерлігінің тағы бір түсіндірмесі – мұрагерлік үшін бірнеше туыстық топтар бәсекелескен болуы мүмкін. Хвицке, Томсет және белгісіз Гайни аймақтары осындай билік ошақтарының мысалдары. Некелік одақтар да маңызды рөл атқарған болуы мүмкін. Келісімшарттарда «dux» немесе «princeps» (басшылар) деп аталатын бәсекелес саяхаттар патшаларды билікке әкелген болуы мүмкін. Осы модельде Мерсия патшалары тек жетекші ақсүйектер ғана. Беорхтульфтің билігінен қалған келісімшарттар сақталған; бұл құжаттар ізбасарларына немесе шіркеу қызметкерлеріне жер беруді және жер беруге құқығы бар патшалардың куәгерлік етуін қамтиды. Келісімшартта патша мен оның үстемдігіндегі билеушінің есімдері куәгерлер тізіміне енгізілуі мүмкін. Мысалы, Исмир дипломында Хвицке патшасы Ошеренің ұлы Этельрик Мерсияның Этельбальдының «субрегулы», яғни қосалқы патшасы ретінде сипатталған.

For most of the 8th century, Mercia was the dominant Anglo Saxon kingdom. Mercian influence in the south eastern kingdoms of Kent, East Anglia, and Essex continued into the early 820s under Coenwulf of Mercia. However, Coenwulf's death in 821 marked the beginning of a period in which Mercia suffered from dynastic conflicts and military defeats that redrew the political map of England. Four (possibly five) kings, from what appear to be four different kin groups, ruled Mercia throughout the next six years. Little genealogical information about these kings has survived, but since Anglo Saxon names often included initial elements common to most or all members of a family, historians have suggested that kin groups in this period can be reconstructed on the basis of the similarity of their names. Three competing kin groups are recognizable in the charters and regnal lists of the time: the C, Wig and B groups. The C group, which included the brothers Coenwulf, Cuthred of Kent, and Ceolwulf I, was dominant in the period following the deaths of Offa of Mercia and his son Ecgfrith in 796. Ceolwulf was deposed in 823 by Beornwulf, perhaps the first of the B group, who was killed fighting against the East Anglians in 826. He was followed by Ludeca, not obviously linked to any of the three groups, who was killed in battle the following year. After Ludeca's death, the first of the Wig family came to power: Wiglaf, who died in 839 or 840. Beorhtwulf, who succeeded to the throne that year, is likely to have come from the B group, which may also have included the ill fated Beornred who "held [power] a little while and unhappily" after the murder of King Æthelbald in 757. An alternative model of Mercian succession is that a number of kin groups may have competed for the succession. The sub kingdoms of the Hwicce, the Tomsæte, and the unidentified Gaini are examples of such power bases. Marriage alliances could also have played a part. Competing magnates—those called in charters "dux" or "princeps" (that is, leaders)—may have brought the kings to power. In this model, the Mercian kings are little more than leading noblemen. Charters dating from Beorhtwulf's reign have survived; these were documents which granted land to followers or to churchmen and were witnessed by the kings who had the authority to grant the land. A charter might record the names of both a subject king and his overlord on the witness list appended to the grant. Such a witness list can be seen on the Ismere Diploma, for example, where Æthelric, son of king Oshere of the Hwicce, is described as a "subregulus", or subking, of Æthelbald of Mercia.

Кiру және монета шығару

Мүмкін, Беорхтульф 836 жылы Виглафтың хаттамасына куә болған Беорхтульфпен бір адам болған. Егер осылай болса, бұл Беорхтульфтің тарихи жазбаларда алғашқы рет кездесуі. Оның Мерсия тағына отыруы шамамен 840 жылы болған деп саналады. Виглаф Уэссекстік Эгберттен Мерсияны қайтарып алғаннан кейін 830-шы жылдардан бастап Мерсия монеталарының көптеген түрлері белгілі емес. Беорхтульф өзінің билігінің басында Мерсия монетасын қайта жаңғыртты, ал 830-шы жылдардағы үзіліс Виглафтың екінші билігі Эгберттің қарауындағы тәуелді патша ретінде, өз монетасын шығаруға рұқсаты болмаған деген болжамға әкелді. Осылайша, Беорхтульфтің монеталары Мерсияның тәуелсіздігін көрсетеді. Дегенмен, көбінесе Виглаф Мерсияны күшпен қайтарып алды деп есептеледі. Беорхтульфтің монета айналымын қайта жаңғыртуының тағы бір түсіндірмесі – викингтердің шабуылдарына қарсы экономикалық жаңару жоспарының бір бөлігі болуы мүмкін. Викингтердің қаупі Мерсия мен Уэссекс арасындағы валюта мәселелеріндегі ынтымақтастықтың басталуына да себеп болуы мүмкін, ол Беорхтульф билігі кезінде басталып, 880 жылдары король Сеолвульф II қайтыс болғаннан кейін Мерсия патшалығының тәуелсіздігі аяқталғанға дейін жалғасты. Беорхтульфтің ең алғашқы монеталары 841–842 жылдары шығарылған, және олар Рочестердегі монета кесушінің жұмысы ретінде танылған, ол Уэссекстік Этельвульфтің билігінің басында да монеталар шығарған. Он жыл бойы монета шығарылмағаннан кейін, Беорхтульф Мерсиядан тыс жерде шебер монета кесушілерді табуға мәжбүр болды, ал Рочестер ең жақын монетахана болды. Сондықтан Рочестермен байланыс монеталар сол жерде соғылғанын көрсете бермейді; олар Мерсияның бақылауында болған Лондон қаласында шығарылған болуы мүмкін. Беорхтульфтің кейінгі монеталары Этельвульфтің монеталарына өте ұқсас. Бір монетаның артқы жағында Беорхтульфтің суреті, ал алдыңғы жағында Этельвульф қолданған сурет бейнеленген; бұл екі патшалық арасындағы одаққа байланысты болуы мүмкін, бірақ бұл Этельвульфтің монетасының дизайнын қайта пайдаланған жалған монета соққан немесе сауатсыз монеташының жұмысы болуы ықтимал. 840-шы жылдардың соңында басқа монеталар пайда болды, және олар 850–851 жылдардағы викингтердің шабуылдарынан кейін тоқтатылған болуы мүмкін. Беорхтульфтің билігінің соңында шығарылған портреттері жоқ монеталар да бар.

It is possible that Beorhtwulf is the same person as the Beorhtwulf who witnessed a charter of Wiglaf's in 836. If so, this is Beorhtwulf's first appearance in the historical record. His accession to the throne of Mercia is usually thought to have occurred in about 840. Almost no Mercian coins are known from the 830s, after Wiglaf regained Mercia from Egbert of Wessex. Beorhtwulf restarted a Mercian coinage early in his reign, and the extended gap in the 830s has led to the suggestion that Wiglaf's second reign was as a client king of Egbert's, without permission to mint his own coinage. Beorhtwulf's coinage would then indicate his independence of Mercia. However, it is more usually thought that Wiglaf took Mercia back by force. An alternative explanation for Beorhtwulf's revival of the coinage is that it was part of a plan for economic regeneration in the face of the Viking attacks. The Viking threat may also account for the evident cooperation in matters of currency between Mercia and Wessex which began in Beorhtwulf's reign and lasted until the end of the independent Mercian kingdom on the death of King Ceolwulf II in the years around 880. The earliest of Beorhtwulf's coins were issued in 841–842, and can be identified as the work of a Rochester die cutter who also produced coins early in the reign of Æthelwulf of Wessex. After ten years without any coinage, Beorhtwulf would have had to go outside Mercia to find skilled die cutters, and Rochester was the closest mint. Hence the link to Rochester probably does not indicate that the coins were minted there; it is more likely that they were produced in London, which was under Mercian control. Subsequent coins of Beorhtwulf's are very similar to Æthelwulf's. One coin combines a portrait of Beorhtwulf on the reverse side with a design used by Æthelwulf on the obverse; this has been interpreted as indicating an alliance between the two kingdoms, but it is more likely to have been the work of a forger or an illiterate moneyer reusing the design of a coin of Æthelwulf's. A different coinage appears later in the 840s, and was probably ended by the Viking attacks of 850–851. There are also coins without portraits that are likely to have been produced at the very end of Beorhtwulf's reign.

Билік

Беорхтульфтің патшалық билігі сәтті басталды. Катилл немесе Кифелиог шайқасында Гвиненд патшасы Мерфин Фришті өлтірді. 840 жылдардың соңында Беркшир Мерцияның қолынан шығып, Уэссекс патшалығының бір бөлігіне айналған сияқты. 844 жылы Лестер епискобы Сеолред Беркширдегі Пангборн жерін Беорхтульфке сыйлады, сондықтан сол кезде бұл аймақ әлі де Мерцияның билігінде болды. 893 жылы жазған Ассердің айтуынша, Ұлы Альфред 847 және 849 жылдар аралығында Беркширдегі Уантедж қаласында дүниеге келген. Бұл Беркширдің бұрын Уэссекс бақылауына өткенін көрсетеді, бірақ бұл территория екі патшалық арасында бөлінген болуы да мүмкін, тіпті Беорхтульф таққа отырғанға дейін. Осы өзгеріс қалай болғаны туралы ешқандай жазба қалмаған. Мерция елшісі Этельвульф одан кейін де лауазымында қалды, бұл бейбітшілікпен өткендігін көрсетеді. Бұл жеке жағдай емес; сол кездегі Мерция патшаларының шіркеумен мүлікті даулаған басқа да құжаттары бар, мысалы 849 жылғы құжатта Беорхтульф Ворстер епискобынан жерді жалға алып, епископ пен оның қауымының адал досы болып, тарихшы Патрик Вормалдтың сөзімен, «болашақта оларды тонамайтынына» уәде берген. Вормалдтың пікірінше, бұл қатал мінез-құлықтың себебі жер иеліктерін табу қиын болған кезде болуы мүмкін, себебі көптеген жерлер монастырларға берілген. Бұл мәселені бір ғасыр бұрын Бед атап өткен, ол Йорк архиепискобы Эгбертке жазған хатында «ақсүйектер мен тәжірибелі елбасылардың ұлдарына мұрагерлікке жер беруге лайықты орынның жоқтығына» шағымданған. Беорхтульфтің қателігін мойындауы, оның осындай дауларда өзіне қолдау көрсетуге ақсүйектерге сенбегенін және оның таққа отыруының сенімді еместігін көрсетеді.

Аяқтау

851 жылы викингтер әскері Танетке, ол кезде әлі арал болған, қонды және онда қыстады. Англо-саксондық жылнамасында 350 кемеден тұратын екінші викинг күші Кентербери мен Лондонды басып алғаны, сондай-ақ "Мерсия патшасы Беортвульфті және оның әскерін жеңіске жете алмай, қорқытып шашыратқаны" жазылған. Викингтер Этельвулф пен оның ұлдары Этельстан мен Этельбальдтан жеңіліс тапты, бірақ экономикалық салдары айтарлықтай болды, себебі 851 жылдан кейін Лондондағы мерсиялық монеталардың саны азайып кетті. Беортвульфтің қайтысы туралы замандас дереккөздерде мәлімет жоқ, алайда Англо-саксондық жылнамасына сәйкес, оның ізбасары Бургред жиырма екі жыл патшалық құрды және 874 жылы викингтер тарапынан тақтан қуылды, бұл Беортвульф 852 жылы қайтыс болғанын көрсетеді. Бургредтің жарғыларынан оның билеуі 852 жылдың 25 шілдесіне дейін басталғаны белгілі.

Отбасы

Беортвульф Сетритке үйленген, ол 840 және 849 жылдар аралығында оның барлық хаттарына куә болған, содан кейін ол тарихтан жоғалып кеткен. Беортвульфтің Беорхфрит және Беорхтрик есімді екі ұлы болған делінеді. Беорхтрик әкесінің хаттарына куә болған, бірақ Беортвульфтің билігі аяқталғанға дейін бұны тоқтатқан. Беортвульфтің тағы бір ұлы Беорхфрит туралы әңгіме Passio sancti Wigstani-де баяндалған, онда 9 ғасырдың соңына жататын материалдар бар, және Джон Вурчестердің жылнамасында да расталған. Беорхфрит король Сеолвульфтің қызы, Вигфлафтың ұлы Вигмундтың жесірі және Вигстанның анасы – корольдік мұрагер Эльфлейдке үйленгісі келді. Вигстан бұл некеге рұқсат бермеді, себебі Беорхфрит Вигмундтың туысы болған және сонымен қатар Вигстанның крест әкесі еді. Оған жауап ретінде Беорхфрит Вигстанды өлтірді, кейін ол қасиетті кісі ретінде құрметке ие болды. Бұл оқиғаның бастауы кеш болғанымен, қазіргі тарихшылар оны сенімді деп санайды.