Кіріспе
Фарман Курбан оғлы Салманов (28 шілде 1931, Моруль – 31 наурыз 2007, Мәскеу) – 1961 жылы Батыс Сібірдегі Тюмень облысындағы ірі мұнай кен орындарын ашқанымен танымал кеңестік және кейіннен ресейлік геолог. Фарман Салманов Әзірбайжан КСР-інің Шамхор ауданындағы Моруль ауылында, әзірбайжандық шаруа отбасында дүниеге келген. Мектепті үздік бітіргеннен кейін Әзірбайжан индустриалдық институтына оқуға түсіп, бітірген соң Кузбасске мұнай іздеуге жіберілді. Бірақ ол Кузбаста мұнай жоқтығын тез түсінді. Ол өз зерттеу тобының еріктілерімен бірге Кеңес үкіметінің рұқсатынсыз Сібірдегі Сургутқа көшіп баруды шешті. Сол кездегі кеңестік геологиялық ғылымдағы бағыт бойынша Сібір мұнайлы аймақ деп есептелмейтін. Билік Салмановты қылмыстық жауапкершілікке тартуға тырысты, бірақ оның командасы ереуілге шығу туралы мәлімдегеннен кейін миссиясын кейіннен мақұлдауға мәжбүр болды. 1961 жылдың 21 наурызында Салманов Мегион кен орнында мұнай тапты. Ол барлық қарсыластарына ұқсас телеграмма жіберді: «Құрметті жолдас, Мегионда 2180 метр тереңдікте мұнай бұлағы ағып жатыр. Түсіндіңіз бе?» Совет Геология министрлігіндегі оның қарсыластары бұл табиғи аномалия екенін және мұнай бұлағы тез тозығып кететінін айтты. Салманов Усть-Балыкта екінші мұнай қорын тапқан кезде, Кеңес Одағы Коммунистік партиясының 22-ші съезіне және Совет басшысы Никита Хрущевке телеграмма жіберді: «Мен мұнай таптым. Соңы». Совет басшылары Салмановтың жаңалығының маңыздылығын түсінді, ал Сібір мұнайы көп ұзамай Совет экономикасының негізгі қозғаушы күшіне және Совет бюджеті үшін маңызды валюта көзіне айналды. Фарман Салманов өмірінің елу жылын Совет Одағы мен Ресейдің мұнай-газ өнеркәсібіне арнады, жүзден астам кен орындарын ашты немесе ашуға қатысты, оның ішінде Мамонтовское, Мегионское, Правдинское, Усть-Балыкское, Сургутское, Уренгойское, Ямбургское сияқты алып мұнай және газ қорлары бар. 1966 жылы Социалистік Еңбек Ері атағын, ал 1970 жылы Ленин сыйлығын алды. 1978 жылдан 1987 жылға дейін Салманов Тюмень облысындағы мұнай және газ барлауды басқарған Ю.Г. Эрвье атындағы «Главтюменгеология» ұйымын басқарды. 1987–1991 жылдары КСРО Геология министрінің бірінші орынбасары болды. Өлгенге дейін Ресейдің «Итера» газ компаниясы президентінің кеңесшісі қызметін атқарды. Фарман Салманов геология-минералогия ғылымдарының докторы, Ресей Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, 160-тан астам монография мен ғылыми еңбектің авторы. Ханты-Манси және Ямало-Ненец автономиялық округтерінің, Сургут қаласының және Техас штатының құрметті азаматы болды. Салмановтың өміріне арналған бірнеше көркем және деректі фильмдер түсірілді. 2018 жылдың желтоқсан айында Ресейдің батысындағы Сургут әуежайына Салмановтың есімі берілді. Бұл бүкіл ел бойынша әуежайларға атау беру жөніндегі жалпыхалықтық дауыс берудің нәтижесі болды. Фарман Салманов 2007 жылдың 31 наурызында қайтыс болды. Ол Мәскеудегі Ваганьково зиратында жерленген.
Farman Gurban oghlu Salmanov (; Фарман Курбан оглы Салманов; July 28, 1931, Morul – March 31, 2007, Moscow) was a Soviet and later Russian geologist famous for discovering great oil fields in Western Siberia in Tyumen Oblast in 1961. Farman Salmanov was born in the village of Morul of Shamkhor district of Azerbaijan SSR in a family of farmers of Azerbaijani origin. After graduating from school with honors, he entered the Azerbaijan Industrial Institute and upon graduation was sent to explore oil in Kuzbass. He soon realized that there was no oil in Kuzbass, and decided to move with volunteers from his exploration team to Surgut in Siberia without the consent of the Soviet authorities. According to the doctrine prevailing at the time in the Soviet geological science Siberia was not considered an oil bearing region. The authorities tried to initiate criminal prosecution of Salmanov, but had to give a post factum approval of his mission when his team threatened they would go on strike. Salmanov struck oil on March 21, 1961, in the Megion field. He sent all his opponents similar telegrams: "Dear comrade, an oil fountain is gushing from the depth of 2,180 meters in Megion. Is it clear?" His opponents in the Soviet Ministry of Geology said that it was a natural anomaly and that the oil fountain would soon exhaust. When Salmanov struck the second oil reserve in Ust Balyk, he sent a telegram to the 22nd Congress of the Communist Party of the Soviet Union to the Soviet leader Nikita Khrushchev: "I found oil. That's it." The Soviet leaders realized the importance of Salmanov's discoveries, and Siberian oil soon became the main driving force of Soviet economy and a primary source of hard currency for the Soviet budget. Farman Salmanov dedicated fifty years of his life to the oil and gas industry of the Soviet Union and Russia, and discovered or participated in the discovery of over one hundred fields, including such huge oil and gas reserves as Mamontovskoye, Megionskoye, Pravdinskoye, Ust Balykskoye, Surgutskoye, Urengoyskoye, Yamburgskoye, etc. He was awarded the title of the Hero of Socialist Labor in 1966 and the Lenin Prize in 1970. From 1978 to 1987 Salmanov headed the Glavtyumengeology after Y. G. Ervier, an organization in charge of oil and gas exploration in Tyumen Oblast. In 1987–1991 he was the first deputy to the Minister of Geology of the USSR. Until his death, Salmanov was an adviser to the president of Russian Itera Gas Company. Farman Salmanov was doctor of geological mineralogical sciences, a corresponding member of the Russian Academy of Sciences, the author of over 160 monographs and scientific works. He was an honorary citizen of Khanty Mansi and Yamalo Nenets Autonomous Okrugs, the city of Surgut, and the state of Texas. A number of feature and documentary films were dedicated to Salmanov's story. In December 2018, it was announced that the airport of Surgut in Western Russia would be named in honour of Salmanov. This was a result of nationwide voting regarding the naming of airports across the country. Farman Salmanov died on March 31, 2007. He was buried in Moscow at the Vagankovo Cemetery.
Мұра
Салмановтың өмірі мен еңбектері туралы материалдар Тюмен облысы мен Сургут қаласындағы Ханты-Манси автономды округінің мұражайларында сақталады. 2008 жылы Сибір ғылыми-талдау орталығының (Тюмень қаласы) ұйымдастырған жастар ғылыми-практикалық конференциясы «Салман оқулары» деп аталды. Фарман Салмановтың естелігін сақтау үшін Мәскеу, Баку, Сургут, Салехард, Ханты-Мансийск қалаларында ескерткіштер мен бюстер орнатылды. Сургут және Нижневартовск қалаларындағы бір көше, мұнай және газ конденсаты кені, сондай-ақ мотор кемесі оның құрметіне аталды. 2013 жылдың 29 тамызында Тюмень қаласында Фарман Салмановқа арналған мемориалдық тақта ашылды. Түсті қоладан жасалған мемориалдық тақтаның авторы – Ресей Суретшілер одағының мүшесі Заур Рзаев. 2018 жылдың желтоқсан айында Батыс Сібірдегі Сургут халықаралық әуежайына Салманов есімі берілетіні хабарланды. Бұл – ел бойынша әуежайлардың аттарын таңдау бойынша өткен дауыс берудің нәтижесі болды.
Фильм суреті
Фарман Салмановтың өмірі мен тұлғасы "Қауіпті стратегия" (1978) көркем фильмінің және оның басты кейіпкері Фарид Аскеровтың образының негізі болды.