Кіріспе
АҚШ Әскери-теңіз күштерінің Sea Dart немесе GWS.30 – 1960 жылдары жасалған және 1973 жылы қолданысқа енгізілген Ұлыбритания Корольдік Әскери-теңіз күштерінің жер-әуе ракеталық кешені. Ол 42-типті эсминдерге (Ұлыбритания және Аргентина), 82-типті эсминдерге және Ұлыбритания Корольдік теңіз күштерінің эсминдеріне орнатылды. Бастапқыда Hawker Siddeley компаниясымен әзірленген зымыранды 1977 жылдан кейін British Aerospace компаниясы өндірді. 2012 жылы қызметтен алынды. Ұлыбританияның теңіздегі алғашқы жер-әуе ракетасы – GWS1 Seaslug, ол 1963 жылы қолданысқа енгізілді. Бұл кешенде сәулемен басқару принципі қолданылды, ол шектеулі дәлдікпен және баяу мақсаттарға ғана тиімді болды. Оның қолданысқа енгізілген сәттен бастап, жоғары өнімділікке ие жүйеге қажеттілік туды. RAF үшін ракеталық қозғалтқышты Bloodhound зымыранын жақында ұсынған Bristol Aerospace компаниясы, тағы бір ракеталық қозғалтқыштың жобасымен бәсекені жеңіп алды. Seaslug-пен салыстырғанда Sea Dart жылдамырақ, ұшқыш қашықтығы әлдеқайда артық және жартылай белсенді радарлық басқару жүйесіне ие болды, бұл оның үстін қозғалатын мақсаттарға қарсы шабуыл жасау мүмкіндігін арттырды. Кешен соғыста 9 рет сәтті қолданылды, оның ішінде 6 ұшақ, бір тікұшақ және екі кемеге қарсы зымыран бар. Фолкленд соғысы кезінде «достық отпен» тағы бір тікұшақ атып түсірілді.
Sea Dart, or GWS.30 was a Royal Navy surface to air missile system designed in the 1960s and entering service in 1973. It was fitted to the Type 42 destroyers (United Kingdom and Argentina), Type 82 destroyer and s of the Royal Navy. Originally developed by Hawker Siddeley, the missile was built by British Aerospace after 1977. It was withdrawn from service in 2012. Britain's first naval surface to air missile was GWS1 Seaslug, which entered service in 1963. This used beam riding guidance which offered limited accuracy and was useful only against slower targets. The need for a higher performance system was seen even as it entered service. Bristol Aerospace, which had recently introduced the ramjet powered Bloodhound missile for the RAF, won the ensuing competition with another ramjet design. Compared to Seaslug, Sea Dart was faster, had much greater range, and its semi active radar homing guidance was much more accurate and allowed attacks against supersonic targets. The system had nine confirmed successful engagements in combat, including six aircraft, a helicopter and two anti ship missiles. An additional helicopter was shot down in a 'friendly fire' incident during the Falklands War.
Тарих
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Корольдік теңіз күштері шағын кемелерді қаруландыру үшін көп мақсатты қару іздеді. Соғыста неміс жорылғыш бомбаларын қолданғаннан кейін, басты мәселе – кемелерге жақындамай тұрып, әуе шабуылдаушыларын түсіре алатын орта қашықтықтағы жер-әуе ракетасын жасау болды. Кемеге қарсы екіншілік рөлі кейін маңыздылығын жоғалтты. 1950 жылдардағы алғашқы тәжірибелер Seaslug жүйесін дамытуға әкелді. Seaslug бірінші буынның шабуылдаушы ұшақтарына қарсы тиімді болды, бірақ жылдам ұшақтарға немесе кемеге қарсы зымырандарға қарсы шектеулі мүмкіндіктерге ие болды. Сонымен қатар, ол фрегат сияқты кемеде тасымалдауға тым үлкен болды, нәтижесінде кіші кемелерде әуе қорғанысы жеткіліксіз болды. Бұл кемелер үшін жоғары өнімділікке ие қару жүйесі, DACR (тікелей әрекет, жақын қашықтық) қарастырылды, бірақ есептеулер оның болашақта кемеге қарсы зымырандарға қарсы тиімсіз болатынын көрсетті. 1960 жылдың қазан айында Теңіз күштері осы қажеттілікті қанағаттандыру үшін Кішкентай кемелерге арналған біріктірілген басқарылатын қару жобасын бастады, қысқаша SIGS деп аталды. Бұл 3000 тонналық фрегатта тасымалдауға болатын және бомбалаушыларға, кемеге қарсы зымырандарға және фрегат өлшемді басқа кемелерге шабуыл жасай алатын қаруды талап етті. Seaslug-ты дамыту күткеннен әлдеқайда ұзаққа созылды және өте қымбат, үздіксіз бағдарлама болды. Жаңа жүйені дамыту Seaslug пайдалануға берілгенге дейін басталмауы керек деген алаңдаушылық болды. Қорғаныс ғылыми-зерттеу саясаты комитетінің қарауы Теңіз күштерімен келісіп, жаңа жобаның қарудың толығымен жаңа класын білдіретінін және оны дамытуды жүзеге асыру қажеттігін мәлімдеді. Рөл үшін екі жүйе қарастырылды: Бристольдің CF.299 дизайны, жылдамдыққа дейін жеткізу үшін кішкентай ракеталық күштегі тікелей ағынды қозғалтқышты пайдаланды, және Армияның Sightline жобасының бейімделуі, кейін Rapier болып дамыды. CF.299 таңдалды. 1966 жылғы есепте CF.299-дың AS 2 Kipper зымыранына қарсы екі рет ату ықтималдығы (Pk) 0.8–0.9 құрайды деп болжанды, ал Seaslug II тек 0.35–0.55-ке жетеді. "Blinder" бомбалаушысына қарсы Pk 0.5–0.8 болды, ал Seaslug үшін 0.3–0.5. Сонымен қатар, ол Seaslug-тан жылдам ұшқандықтан, жалпы ұрыс уақыты қысқа болды, бұл батареяның жылдам ату мүмкіндігін арттырды. Соңында, нысананы алдын ала бағдарлай алу қабілеті, Seaslug-тың сәуле бойынша қуып жететін бағытына қарағанда, оған айтарлықтай жоғары жылдамдықпен нысаналарға шабуыл жасауға мүмкіндік берді. 1968 жылғы зерттеу Sea Dart сегіз F 4 Phantom ұшағының патрульдік ұшуымен тең мүмкіндіктерге ие болатынын көрсетті. Осы уақытқа дейін көптеген шетелдік теңіз күштері АҚШ-тың RIM 24 Tartar жер-әуе ракеталарын таңдаған, бірақ Голландия теңіз күштері бұл жобаға қызығушылық танытты. Олар оны жаңа, арнайы әуе қорғаныс кемесімен пайдалануды жоспарлады, оны әлдеқайда қуатты радар басқарады, британдықтар бұл радарды 988 типті "Бромстик" деп атады. Бұл сол уақытта дамып жатқан АҚШ-тың AN/SPY 1 радарына ұқсас 3D радар болды. Радар мен зымыранды екі теңіз күштері де дамытып жатқан жаңа жауынгерлік басқару жүйесі басқарады. Ақырында, голландтар да өздерінің зымырандық бөлігі үшін "Тартарды" таңдады, нәтижесінде "Теңіз Дарт" құралын Корольдік теңіз күштері ғана бастапқы пайдаланушы ретінде қалды. Sea Dart 1973 жылы Type 82 эсминецінде пайдалануға берілді, ал 1976 жылы Type 42 эсминецтерінде кеңінен қолданылды. Ракеталық жүйе Invincible класындағы ұшақ тасымалдағыштарына да орнатылды, бірақ 1998 және 2000 жылдар арасында ұшу палубасының және палуба астындағы қойманың аумағын ұлғайту үшін алынып тасталды, бұл Корольдік әуе күштерінің Harrier GR9 ұшақтарын пайдаланумен байланысты болды. 1982 жылы Маргарет Тэтчер Қытайға Sea Dart жүйесін сату бойынша 100 миллион фунт стерлингтік келісімге қатысты, бірақ 1983 жылы бұл келісім күшін жойды, себебі қытай министрі Чэнь Мухуа Қытайдың "бағаға, технологияға немесе өндіріске қанағаттанбағанын" түсіндірді.
Дизайн
Sea Dart – екі сатылы, ұзын қашықтықты зымыран, салмағы … . Ол Chow қатты отын күштеткіші арқылы іске қосылады, ол крейсерлік қозғалтқыштың – Rolls Royce / Bristol Siddeley керосинімен жұмыс істейтін Odin ramjet-тің жұмыс істеуі үшін қажетті дыбыс жылдамдығынан асып түсетін жылдамдыққа дейін үдетіп жібереді. Бұл 2.5 Махтан жоғары ұшу жылдамдығын қамтамасыз етеді, және көптеген ракеталық қозғалтқыштармен жабдықталған конструкциялардан айырмашылығы, крейсерлік қозғалтқыш ұшу бойына жануын жалғастырады, бұл өте ұзақ қашықтықта тамаша маневрлеу мүмкіндігін береді. Ол кемінде … қашықтықтағы нысаналарды, кең биіктік диапазонында жоюға қабілетті. Ол кішкентай су үстіндегі кемелерге қарсы қосымша мүмкіндікке ие, оны … сынақтан өткізген, бірақ су үстіндегі режимде оқ-дәрінің қауіпсіздік құрылғысы іске қосылмайды, сондықтан келтірілген зиян жарты тонналық зымыран корпусының физикалық әсерімен және пайдаланылмаған керосин отынының бөлігімен шектеледі. Бағыттау пропорционалды навигация және жартылай активті радарлық басқару жүйесі арқылы жүзеге асырылады, мұнда алдыңғы сіңіргіш конусы және сіңіргіштің айналасындағы төрт антенна интерферометрлік антенна ретінде қолданылады. Нысаналар 1022 үлгісіндегі бақылау радарімен (алғашқыда 965 үлгісіндегі радар) анықталады және 909 үлгісіндегі радарлардың біреуімен жарықтандырылады. Бұл бастапқы нұсқаларда екі нысананы бір уақытта жоюға мүмкіндік береді, ал кейінгі нұсқалар одан да көп нысананы жоюға қабілетті. Ату екі қолды, автоматты түрде палуба астынан жүктелетін және оқуға бағытталған ұшқыштан жүргізіледі. HMS Bristol кемесіндегі бастапқы ұшқыш құрылғысы 42 және Invincible класс кемелеріндегілерге қарағанда әлдеқайда үлкен болды. Ұшқыш құрылғысының сенімділігімен байланысты бастапқы қиындықтар шешілді.
Фолкленд соғысы
Теңіз жебесі Фолкленд соғысында (1982) қолданылды және жеті расталған жою (плюс бір британдық Aérospatiale Gazelle тікұшағы өздерінің атынан түсірілді) тіркелді. Жою оқтары жоғары биіктікте ұшқан ұшақтарға, сондай-ақ төмен биіктікте шабуылдаған ұшақтарға жасалды, бұл зымыранның техникалық мүмкіндіктерінен асып түсті. «Теңіз жебесінің» жалпы әсері – жау ұшақтарының жоғары биіктікте ұшуына кедергі келтіру болды. Бұл маңызды болды, себебі аргентиналық Mirage III сияқты ұшақтар Sea Harrier-лерге қарағанда тікелей сызықта жақсы өнімділік көрсетті, және оларды ұстап алу қиын болды. «Теңіз жебесінің» алғашқы қолданылуы 1982 жылдың 9 мамырында Стэнли маңындағы Aérospatiale Puma тікұшағына қарсы болды. 1982 жылдың 25 мамырында Pebble Island-тен солтүстікке қарай Grupo 5 тобының A-4C Skyhawk ұшағы Coventry кемесінен атылып түсірілді. Ұшқыш, капитан Уго Анхель дель Вале Палавер қаза тапты. Кейін Coventry, San Carlos Water миссиясынан оралған Grupo 4 тобының тағы бір Skyhawk ұшағын түсірді. Капитан Хорхе Освальдо Гарсия сәтті катапульданып шықты, бірақ оны таба алмады. Сол күні Аргентинаның келесі әрекеті Coventry кемесін батырды. Шабуылды тоқтатуға тырысып, бағытталмаған «Теңіз жебесі» зымыраны ұшырылды, бірақ ол сәтті болмады, және эсминец екі темір бомбаға ұшырап, суға батты. Сол күні Super Étendard шабуылдаушы ұшағы Exocet зымырандарымен британдық авиациялық тобына шабуыл жасауға тырысты, бірақ оның орнына жүк кемесіне шабуыл жасады. Coventry екі минуттан кем уақыт ішінде алты «Теңіз жебесін» атып жіберді, бірақ барлығы өткізіп алды. 1982 жылдың 30 мамырында британдық флотқа қарсы соңғы Exocet әуе шабуылы кезінде Coventry төрт ұшақтың екеуін (Skyhawk) түсірді, олар теңіз бетінен ғана ұшып өтті (теориялық тұрғыдан «Теңіз жебесінің» ең төменгі ұшу биіктігінен төмен). 1982 жылдың 6 маусымында Эксетер, Кардиффтен атылған «Теңіз жебесі» зымыранымен Аргентинаның C-130 Hercules ұшағы деп саналған ұшақты түсірді. Зымыран ұшақты жойды, ол шын мәнінде британдық армияның тікұшағы болды. Осы «өздерінің атынан» оқиғада төрт адам қаза тапты. Соңында, 1982 жылдың 13 маусымында Порт-Харриет-Хаус маңындағы британдық әскерлерді бомбалауға бағытталған ағылшындық English Electric Canberra ұшағы Кардиффтен атылған «Теңіз жебесімен» жойылды. Барлығы кем дегенде он сегіз зымыран 42 типті эсминецтермен, алты Invincible және екі Bristol кемелерінен ұшырылды. Тікұшақтарға немесе жоғары биіктікте ұшқан ұшақтарға қарсы атылған бес зымыранның төртеуі сәтті болды, бірақ төмен биіктікте ұшқан ұшақтарға атылған он тоғыз зымыранның екеуі ғана түсірілді – барлығының он бір пайызы ғана. Дегенмен, төмен биіктіктегі шабуылдарды болдырмау үшін бірнеше зымыран бағыттаусыз ұшырылды. Эксетердің табысы ішінара 1022 типті радармен жабдықталғандығына байланысты болуы мүмкін, ол жүйе үшін арнайы жасалған және бұрынғы 42 типті эсминецтерге орнатылған ескі 965 типті радардан гөрі жақсы мүмкіндіктерді ұсынды. 965 типті радар төмен биіктіктегі нысаналарды анықтау қиын болды, себебі ол көптеген жолдармен кесісіп, нысаналар Оңтүстік Атлантика мұхитының бетінен келетін радарлық бұзылыстарда жоғалып кетті. Бұл «Теңіз жебесінің» құрлықпен жасырылған қашықтықтағы нысаналарды немесе жердің және теңіздің бұзылыстарынан жасырылған жылдам қозғалатын төмен биіктіктегі нысаналарды анықтауға мүмкіндік бермеді. Аргентина теңіз күштері «Теңіз жебесінің» мүмкіндіктерін және шектеулерін жақсы білді, өйткені олардың өзінде екі 42 типті эсминец болды. Сондықтан аргентиналық ұшақтар 965 типті радардан төмен ұшуды (теңіз бетіне жақын) таңдады және жарылмаған бомбаларды тастады. Бомбадағы оқ-дәріні жару үшін жеткілікті уақыт болмады.
On 6 June 1982, Cardiff fired a Sea Dart missile at an aircraft believed to be an Argentine C 130 Hercules. The missile destroyed the aircraft, which was in fact a British Army helicopter. All four occupants were killed in this "friendly fire" incident. Finally, on 13 June 1982, an English Electric Canberra flying at en route to bomb British troops near Port Harriet House was destroyed by a Sea Dart fired from Cardiff. In total at least eighteen missiles were launched by Type 42 destroyers, six by Invincible, and two by Bristol. Out of five missiles fired against helicopters or high flying aircraft, four were successful, but only two of nineteen fired at low level aircraft hit: just eleven per cent; however a number of missiles were fired without guidance to deter low level attacks. Exeters success can be partially attributed to being equipped with the Type 1022 radar, which was designed for the system and provided greater capability than the old Type 965 fitted to the earlier Type 42s. The Type 965 was unable to cope with low level targets as it suffered multiple path crossings and targets became lost in radar clutter from the surface of the South Atlantic. This resulted in Sea Dart being unable to lock onto targets at distance obscured by land, or fast moving low level targets obscured in ground clutter or sea returns. The Argentine Navy was well aware of the Sea Dart's capabilities and limitations, having two Type 42s of its own. Consequently, Argentine planes, opting to fly below the Type 965 radar ("sea skimming"), frequently dropped bombs which failed to explode. The arming vane on the bomb had insufficient time to complete the number of revolutions required to arm the fuze.
Персия шығанағындағы соғыс (1991)
1991 жылы ақпандағы Парсы шығанағы соғысы кезінде "Миссури" линкорлық кемесі Парсы шығанағында орналасқан болатын. Оның жауынгерлік тобына бірнеше сүйемелдеуші кемелер кірді, соның ішінде 42-типті эсминец те болды. 24 ақпанда "Миссури" кемесіне екі "Жібекқұрт" кемеге қарсы зымыранымен шабуыл жасалды. Біреуі мүлдем өткенімен, екіншісі HMS Gloucester эсминецінен атылған "Теңіз садақасы" зымыранымен жойылды, ол нысанадан өтіп кеткен соң атылды. Ал линкордың тағы бір сүйемелдеуші кемесі – "Джарретт" фрегаты, өз Фалакс CIWS жүйесімен атуға тырысты, бірақ "Миссури" кемесі шашыратып жіберген сабанға ғана атуға қол жеткізді.
Нұсқалар
Жылдар өте келе "Теңіз жебе" жаңартылды, әсіресе электроникасы, технология жетілген сайын. Келесі модификациялық стандарттар енгізілді: Мод 0 – 1960-жылдардағы базалық нұсқасы, Фолкленд аралдарында қолданылды. Клапандық технология. Шамамен Мод 1-ге дейінгі қашықтық. Жақсартылған "Теңіз жебе". 1983–1986 жылдар аралығында жаңартылған нұсқа. Жаңартылған басқару жүйелері, теңіз бетімен сырғанап өтетін нысаналарға қарсы белгілі бір мүмкіндіктерді және сенімділікті арттырды. Мод 2 – 1989–1991 жылдар. Жаңартуға ADIMP (Әуе қорғанысын жақсарту) кірді, ол басқару жүйесіндегі алты ескі схемалық картаны біреуімен алмастырды, бұл бос орынды автопилот үшін пайдалануға мүмкіндік берді. 909 типті тұғырға орнатылған командалық деректер желісімен бірге қолданылғанда, бірнеше зымыранды бір уақытта "әуеде" ұстауға, ұшу барысында қайта бағыттауға және т.б. мүмкіндік береді. Сондай-ақ, бастапқы баллистикалық траекторияны жасауға және жаңартылған 909(I) радиолокаторымен терминалдық жарықтандыру үшін қашықтықты екі есеге арттыруға мүмкіндік береді. Мод 3 – жаңа инфрақызыл оқшаулау құрылымы бар соңғы нұсқасы. 1994 жылдан 2002 жылға дейін сегіз жылға кешіктірілді. Sea Dart Mark 2, GWS 31 (сонымен қатар Sea Dart II деп те аталады, жоғарыдағы Мод 2-ден ерекшеленеді) әзірлемесі 1981 жылы тоқтатылды. Бұл, бустерге қосымша басқару элементтері қосылып, "рельстен шығу" маневрлерін жасауға арналған еді. Mark 2 – Advanced Sea Dart, содан кейін Enhanced Sea Dart және, ақырында, Improved Sea Dart болып өзгертілді. Жеңіл "Теңіз жебесі" – зымыранның өзіне минималды өзгерістер енгізілген, бірақ жаңа герметикалық контейнерлік ұшырғышқа негізделген нұсқасы. 300 тонналық кемелерге орнатуға мүмкіндік беретін төрт контейнерлік айналмалы ұшырғыш жасалды. Сол контейнер мен ұшырғыш Sea Eagle SL-ді де қолдауға болатын, Sea Eagle кемелік ұшыру нұсқасы жоспарланған. Guardian – 1980-жылдары Фолкленд аралдарында құрлықта орналасқан әуе қорғаныс жүйесі ретінде пайдалану үшін ұсынылған радарлар, басқару станциялары және Жеңіл "Теңіз жебесі" жүйесі. Ешбір жүйе өндіріске енгізілген жоқ.
Mod 0 Basic 1960s version, used in the Falklands. valve technology. Range circa Mod 1 Improved Sea Dart. Upgraded version 1983–1986. Updated guidance systems possibly allowing some capability against sea skimming targets and much greater reliability. Mod 2 1989–1991. Upgrade included ADIMP (Air Defence IMProvement) which saw the replacement of six old circuit cards in the guidance system with one, allowing the spare volume to be used for an autopilot. Used alongside a command datalink (sited on the Type 909 pedestal) it allows several missiles to be 'in the air' at once, re targeted during flight etc. and allows an initial ballistic trajectory, doubling range to with the upgraded 909(I) radar for terminal illumination only. Mod 3 Latest version with new infrared fuze. Delayed eight years from 1994 to 2002. The Sea Dart Mark 2, GWS 31, (also known as Sea Dart II not to be confused with Mod 2, above) development was cancelled in 1981. This was intended to allow 'off the rail' manoeuvres with additional controls added to the booster. The Mark 2 was reduced to Advanced Sea Dart, then Enhanced Sea Dart and finally Improved Sea Dart. Lightweight Sea Dart was a version with minimal changes to the missile itself, but based in a new sealed box launcher. A four box trainable launcher was developed that allowed it to be mounted to ships as small as 300 tons displacement. The same box and launcher could also support the Sea Eagle SL, the proposed ship launched version of Sea Eagle. Guardian was a proposed land based system of radars, control stations and the Lightweight Sea Dart proposed in the 1980s for use as a land based air defence system for the Falkland Islands. Neither system was put into production.
Қайтарып алу
Sea Dart зымырандарымен жабдықталған 42-ші типтегі кемелердің қызмет мерзімі аяқталды, барлық кемелер қызметтен шығарылды. Олар Sea Viper зымырандық кешенімен жабдықталған, әуе шабуылына қарсы күресте әлдеқайда тиімді үлкен 45-ші типтегі кемелермен алмастырылды. Кластың алғашқы кемесі 2007 жылдың шілдесінде теңіз сынақтарын бастады, ал "Даринг" 2009 жылы қолданысқа енгізілді. 2012 жылдың 13 сәуірінде 30 жылдық қызметтен кейін соңғы операциялық Sea Dart зымыраны атылды. Соңғы екі 42-ші типтегі кеме – және Эдинбург кемелері жүйе жұмыс істемей қалған күйде қызметін аяқтады. Оқу зымырандары бар ұшыру қондырғысы сақталған және Гэмпшир, Госпорттағы "Жарылыс! Теңіз күштерінің қару-жарақ мұражайында" көрсетілуде.