Кіріспе

Адамның беделін немесе сенімін жоюға бағытталған қасақана әрекет.

Беделді жою (CA) – адамның беделін немесе сенімін қасақана және үздіксіз түрде жоюға жасалған әрекет. "Беделді жою" деген тіркес 1930 жылдар шамасында кеңінен танымал болды. Бұл ұғымды ғылыми тұрғыдан зерттеу нысаны ретінде Дэвис (1950) саяси қаралау науқандарының қауіптілігін ашатын эсселер жинағында алғаш рет енгізді. Алты он жылдықтан кейін Икс және Шираев (2014)

Жұмыс орнындағы психопатия

"Сырт киім киген жыландар: психопаттар жұмысқа барғанда" кітабының авторлары, жұмыстағы психопаттың қалай билікке жетіп, оны сақтап қалатынының бес кезеңдік моделін сипаттайды. Төртінші кезеңде (қақтығыс), психопат өзінің жоспарларын іске асыру үшін адамның беделін түсіру тактикасын қолданады.

Саясатта

Австралия саясатында "Дороти Диксер" – парламенттік сұрақтар сағатында өз саяси партиясының депутатының үкімет министрінен алдын ала дайындалған немесе ұсынылған сұрақ. Министрге сұралған мәселе бойынша пікір білдіруге немесе алаңдаушылықты жоюға мүмкіндік беру мақсатында жасалған "Диксер" көбінесе "Министрдің балама саясаттар туралы хабары бар ма?" деген сұрақпен аяқталады. Бұл министрге оппозицияға қарсы жиі агрессивті шабуылдар жасауға мүмкіндік береді, және спикердің (үкіметтік партияның мүшесі, әдетте министрді қолдайды) рұқсатына байланысты, бұл оппозицияның саясатына ғана емес, оппозиция мүшелерінің беделін түзейтін шараларға да алып келуі мүмкін. Оппоненттің беделін түзейтін шараларға айыптау саяси үлкен пайда әкелуі мүмкін. АҚШ Жоғарғы сотына Кларенс Томас кандидатурасын қарау кезінде оның қолдаушылары Кларенс Томас пен Анита Хилл екеуі де беделін түзейтін шаралардың құрбаны болды деп мәлімдеді.

Тоталитарлық режимде

Жеке адамның беделін түсірудің салдары мемлекеттік деңгейдегі науқанмен салыстырғанда әлсіз болады. Саяси насихат және мәдени құралдармен қолдау көрсетілген, мемлекет тарапынан ұйымдастырылған беделді жою науқанының ауқымдырақ зардаптары болуы мүмкін. Қоғамның қылмыстарды (тіпті жаппай қырғынды) толық жазасыздықпен жасауға көнуіне бастайтынының алғашқы белгісі – үкіметтің қарсыластарының абыройын жоюға бағытталған науқанды қолдауы немесе тікелей ынталандыруы, ал халық оның айыптауларын күдіксіз қабылдауы. Дұшпандардың беделін түсіру науқаны – оларды жою үшін күш қолдануға дайындық кезеңі. Әдетте, ресми түрде адамгершіліктен айыру, құрбандарға физикалық шабуыл жасауға дейін келеді. Мысалдарға Шығыс Германияның құпия қызметі Штази қолданған Zersetzung және Ресейдегі компромат жатады. Бұл құбылыс АҚШ-тағы Қызыл үрей кезінде де кең таралды, оны үкімет пен бұқаралық ақпарат құралдары бірлесіп жүзеге асырды.

Халықаралық қастандықты зерттеу қоғамы

Халықаралық мінезді жоқ етуді зерттеу қоғамы (ISSCA) мінезге шабуылдар мен мінезді жоқ етудің тарихта және қазіргі заманда қалай жүзеге асырылғаны туралы академиялық зерттеулермен және ғылыми жұмыстармен айналысады. 2011 жылдың шілде айында Германияның Хайдельберг университетінде тоғыз елден келген ғалымдар «тарихта және бүгінде қаралау мен жала жабу өнері» тақырыбын талқылады. Олар барлық кезеңдегі мінезді жоқ етуді зерттеу үшін топ құрды. Топқа тарихшылар, саясаттанушылар және саяси психологтар кірді.

Қасиетті адам өлтіру және бедел саясаты ғылыми-зерттеу зертханасы

2016 жылы ISSCA ұйымымен бірлесіп құрылған, Карактерді жоқ ету және бедел саясаты зертханасы (CARP) психология, тарих, коммуникация және қоғамдық қатынастар салаларындағы ғалымдарды біріктіреді. Джордж Мейсон университеті, Балтимор университеті және Амстердам университетінің зерттеушілерімен бірге CARP тобы үш негізгі бағытта жұмыс істейді: кейіпкерді жоқ етудің тарихи және қазіргі мысалдарының зерттелуі; кейіпкерді жоқ етудің себептері, салдары және оны болдырмау жолдары туралы академиялық және жалпыхалыққа білім беру; сондай-ақ, беделіне алаңдайтын қоғамдық тұлғалардың осалдықтарын анықтап, оларды жеңілдету стратегияларын әзірлеу үшін тәуекелдерді бағалау. Mason CARP веб-сайтында зертхана және оның қызметі туралы материалдар орналасқан. CARP зертханасы блог жариялайды және әлемдік ашық құпиялар, жазылмаған ережелер мен жасырын тәжірибелер туралы жетекші онлайн ресурс – Global Informality Project жобасымен байланысты, бұл «істің аяқталу жолдары» деп түсіндіріледі. 2017 және 2019 жылдары CARP кейіпкерді жоқ етудің әртүрлі аспектілерін зерттейтін көптеген АҚШ және халықаралық зерттеушілер мен ғалымдарды қабылдаған екі халықаралық конференция өткізді. CARP 2017 конференциясының «Теория және практикада кейіпкерді жоқ ету» материалдары мен есебін Мейсон веб-сайтынан табуға болады. CARP 2019 конференциясы «Кейіпкерді жоқ ету және популизм: проблемалар мен жауаптар» тақырыбында дағдарысты басқару, журналистика және қоғамдық қатынастар салаларының мамандарынан құнды пікірлер алды. Іс-шараға әлемнің жиырма елінен ғалымдар қатысты. 2019 жылы CARP зертханасы «Routledge Handbook of Character Assassination and Reputation Management» атты тұңғыш оқулығын жариялады.