Крипкенің "Ережелер мен жеке тіл" еңбегі: Витгенштейннің философиялық зерттеулеріне қатысты күмәндік талдау.

Кіріспе

1982 жылғы Саул Крипке жасаған Витгенштейннің «Ережелер және жеке тіл» кітабына талдау – тіл философы Саул Крипкенің 1982 жылғы кітабы. Онда Крипке Людвиг Витгенштейннің «Философиялық зерттеулер» еңбегінің негізгі аргументі біздің тілді қолдануымызда ережелерді ұстану мүмкіндігін күмәндікке түсіретін скептикалық ережелер парадоксына негізделгенін көрсетеді. Крипке бұл парадокс «философияның бүгінгі күнге дейін көрген ең радикалды және түпнұсқалы скептикалық мәселесі» екенін жазады (60-бет). Ол Витгенштейннің ерекені ұстану парадоксына әкелетін аргументті жобамайтынын, керісінше оны қабылдап, парадокстың жойқын салдарынан құтылу үшін «скептикалық шешім» ұсынатынын айтады.

Крипкенштейн: Крипкенің күмәнді Витгенштейн

Көптеген түсіндірмешілер Философиялық зерттеулерде Крипке ұсынғандай ережеге орайласқан парадокс бар екенін қабылдаса да, Крипкенің күмәнді шешімін Витгенштейнге жатқызуға келіскендердің саны аз. Крипке «Витгенштейннің ережелері мен жеке тілі туралы» еңбегінде Витгенштейннің Философиялық зерттеулерге қатысты оның түсіндірмесін қолдайтынына күмән білдіреді. Оның сөзіне қарағанда, оның кітабын Витгенштейннің көзқарастарының нақты тұжырымы ретінде емес, керісінше Витгенштейннің аргументін «Крипкеге қандай әсер еткені, оған қандай қиындық тудырғаны» тұрғысынан қарастыру керек (5-бет). Крипкенің Философиялық зерттеулерді оқығаннан кейін қалыптасқан пікірлерін ұстанатын шартты тұлғаны білдіретін «Крипкенштейн» деген жаңа сөз қолданылады; осылайша Крипкенің жеке көзқарастары, Витгенштейннің көзқарастары (қалыпты түсінік бойынша) және Крипкенштейннің көзқарастары туралы айту ыңғайлы. Витгенштейннің зерттеушісі Дэвид Г. Стерн Крипкенің кітабын 1980 жылдардан бері Витгенштейн туралы ең ықпалды және кеңінен талқыланған еңбек деп есептейді.

Ережеге сәйкес келетін парадокс

Философиялық зерттеулер §201а-да Витгенштейн келесі парадокс ережесін айтады: "Бұл біздің парадоксымыз: ешбір әрекет ережемен анықталмайды, себебі кез келген әрекетті ережеге сәйкес деп түсіндіруге болады". Крипке осы қорытындыға әкелетін ойды математикалық мысалмен көрсетеді. Егер сіз бұрын 57-ден үлкен немесе оған тең сандарды қосып көрмеген болсаңыз. Енді сізге 68 + 57 есебін шығаруды тапсырды делік. Біздің табиғи сезіміміз – сіз қосу функциясын бұрынғыдай қолданасыз және дұрыс жауап 125 дейсіз. Бірақ енді бір күмәнданушы келіп, сіздің бұрынғы қосуларыңыз 125 санын дұрыс деп көрсеткен факті жоқ деп таластайды. Сізге осы жауапты беруді ешнәрсе негіздемейді, басқа жауап беруге де мүмкіндік бар. Скептиктердің пікірінше, сіз гипотеза бойынша 57 немесе одан үлкен сандарды ешқашан қосып көрмегенсіз. Сіздің бұрын "плюс" сөзін қолдануыңызға сәйкес, сіз шын мәнінде "quus" дегенді білдірген болуыңыз мүмкін, ол былай анықталады: Осылайша, quus функциясы бойынша, егер қосылатын екі санның бірі 57 немесе одан үлкен болса, қосындысы 5 болады. Скептиктер сіздің 125 емес, 5 деп жауап беруіңізді анықтайтын факт жоқ деп мәлімдейді, өйткені сіздің бұрынғы қосуларыңыз плюс функциясының орнына quus функциясына да сәйкес келеді, себебі сіз бұрын 57-ден үлкен немесе оған тең санды қосып көрмегенсіз. Сонымен қатар, сіздің бұрынғы қосу функциясын қолдануыңыз шексіз көп түрлі quus сияқты интерпретацияларға бейім. "Плюс" сөзінің әрбір жаңа қолданылуы қатаң, анық ережемен емес, шын мәнінде, қараңғылықтағы секіріс сияқты көрінеді. Осындай күмәнді ойлауды кез келген тілдегі кез келген сөздің мағынасына да қолдануға болады. Крипке мысалының күші сол жерде, математикада өрнектерді қолдану ережесі шексіз көп жағдайлар үшін анықталған сияқты. Крипке "+" функциясының математикалық дұрыстығына күмән келтірмейді, бірақ "плюс" сөзінің метатілдік қолданысына күмән келтіреді: "плюс" математикалық "+" функциясын білдіретінін көрсететін қандай фактіні көрсетуге болады? Егер "плюс" функциясы "+" дегенді білдіреді деп есептесек, скептиктердің мәселесі жоғары деңгейде қайта туындайды. Қосу алгоритмінің өзінде әртүрлі және қақтығысатын интерпретацияларға бейім терминдер болады. Қысқасы, ережелерді интерпретациялау ережелері көмектеспейді, өйткені оларды өздерін әртүрлі жолмен интерпретациялауға болады. Немесе, Витгенштейн айтқандай, "әрбір интерпретация оны интерпретациялайтын нәрсемен бірге ауада ілініп тұрады және оған ешқандай қолдау көрсетпейді. Интерпретациялар өздері мағынаны анықтай алмайды" (Философиялық зерттеулер §198а).

In Philosophical Investigations §201a Wittgenstein states the rule following paradox: "This was our paradox: no course of action could be determined by a rule, because any course of action can be made out to accord with the rule". Kripke gives a mathematical example to illustrate the reasoning that leads to this conclusion. Suppose that you have never added numbers greater than or equal to 57 before. Further, suppose that you are asked to perform the computation 68 + 57. Our natural inclination is that you will apply the addition function as you have before, and calculate that the correct answer is 125. But now imagine that a bizarre skeptic comes along and argues:

That there is no fact about your past usage of the addition function that determines 125 as the right answer. That nothing justifies you in giving this answer rather than another. After all, the skeptic reasons, by hypothesis you have never added numbers 57 or greater before. It is perfectly consistent with your previous use of "plus" that you actually meant "quus", defined as:

Thus under the quus function, if either of the two numbers added is 57 or greater, the sum is 5. The skeptic argues that there is no fact that determines that you ought to answer 125 rather than 5, as all your prior addition is compatible with the quus function instead of the plus function, for you have never added a number greater than or equal to 57 before. Further, your past usage of the addition function is susceptible to an infinite number of different quus like interpretations. It appears that every new application of "plus", rather than being governed by a strict, unambiguous rule, is actually a leap in the dark. Similar skeptical reasoning can be applied to the meaning of any word of any human language. The power of Kripke's example is that in mathematics the rules for the use of expressions appear to be defined clearly for an infinite number of cases. Kripke doesn't question the mathematical validity of the "+" function, but rather the meta linguistic usage of "plus": what fact can we point to that shows that "plus" refers to the mathematical function "+"? If we assume for the sake of argument that "plus" refers to the function "+", the skeptical problem simply resurfaces at a higher level. The addition algorithm itself will contain terms susceptible to different and incompatible interpretations. In short, rules for interpreting rules provide no help, because they themselves can be interpreted in different ways. Or, as Wittgenstein puts it, "any interpretation still hangs in the air along with what it interprets, and cannot give it any support. Interpretations by themselves do not determine meaning" (Philosophical Investigations §198a).

Скептикалық шешім

Дэвид Юмға сәйкес, Крипке скептикалық парадокстерді шешудің екі түрін ажыратады. Тікелей шешімдер парадокстерді оларға әкелетін бір немесе бірнеше алғышарттарды жоққа шығару арқылы шешеді. Скептикалық шешімдер парадокстің рас екенін қабылдап, бірақ ол біздің әдеттегі сенімдеріміз бен іс-әрекеттерімізге күткендей зиян келтірмейді деп санайды. Крипке Витгенштейннің скептикалық парадоксты қолдайтынына сенгендіктен, Витгенштейн тікелей емес, скептикалық шешім ұсынады деген тұжырымға келеді. Ережені ұстану парадоксы мағынаға қатысты біздің әдеттегі сенімдерімізге және тәжірибемізге қауіп төндіреді, себебі ол сөз тіркесі немесе сөйлем арқылы бір нәрсені білдіру дегеннің өзі жоқ екенін көрсетеді. Джон Макдауэлл мұны былай түсіндіреді: Біз мағынаны шартық тұрғысынан қарастыруға бейімбіз, яғни мағыналар бізді сөздерді белгілі бір тәсілмен қолдануға міндеттейді немесе талап етеді. Мысалы, "ит" сөзінің мағынасын түсінгенде, сіз осы сөзді мысықтарға емес, иттерге қатысты қолдануға тиіс екеніңізді білесіз. Бірақ егер сөздерді қолдануды реттейтін ережелер болмаса, ережені ұстану парадоксы көрсеткендей, мағына туралы интуитивті түсінік толығымен күмәнда болады. Крипке «Философиялық зерттеулерге» қатысты басқа түсіндірушілердің жеке тіл туралы аргумент §243-тен кейін келтірілген бөлімдерде ұсынылғанына сенеді дейді. Крипке бұл пікірге қарсы шығып, аргументтің қорытындысы §202-де нақты айтылғанын атап өтеді, онда: «Демек, ережеге жеке түрде бағыну мүмкін емес: әйтпесе ережеге бағынуды ойлау оны орындаумен бірдей болар еді» делінген. Сонымен қатар, осы кіріспе бөлімінде Крипке Витгенштейннің сана философиясындағы қызығушылығын математика негіздеріндегі қызығушылығымен байланыстырады, себебі екі сала да ережелер мен ережені ұстану туралы ойлар қажет етеді. Крипке ұсынған скептикалық шешім мынадай: Тіл қолданушының ережені дұрыс ұстануы белгілі бір жағдайда олардың ережені қолдану әрекеті мен нақты ереженің арасындағы қатынасқа байланысты кез келген фактімен негізделмейді (Хьюм үшін a және b екі оқиға арасындағы себептік байланыс олардан бөлек қарастырылған кез келген фактімен анықталмайды); керісінше, ұстанылып жатқан ереженің дұрыстығы басқа тіл қолданушыларының күтіктеріне сай келетін мінез-құлықпен негізделеді. Шешімнің нақты бір жағдайға байланысты еместігі – егер ол мағына, түсіндіру немесе ниеттің қандай да бір психикалық күйіне негізделген болса, бұл шешім Крипке анықтаған мағынада күмәнді екенін көрсетеді.

Following David Hume, Kripke distinguishes between two types of solution to skeptical paradoxes. Straight solutions dissolve paradoxes by rejecting one (or more) of the premises that lead to them. Skeptical solutions accept the truth of the paradox, but argue that it does not undermine our ordinary beliefs and practices in the way it seems to. Because Kripke thinks that Wittgenstein endorses the skeptical paradox, he is committed to the view that Wittgenstein offers a skeptical, and not a straight, solution. The rule following paradox threatens our ordinary beliefs and practices concerning meaning because it implies that there is no such thing as meaning something by an expression or sentence. John McDowell explains this as follows. We are inclined to think of meaning in contractual terms: that is, that meanings commit or oblige us to use words in a certain way. When you grasp the meaning of the word "dog", for example, you know that you ought to use that word to refer to dogs, and not cats. But if there cannot be rules governing the uses of words, as the rule following paradox apparently shows, this intuitive notion of meaning is utterly undermined. Kripke holds that other commentators on Philosophical Investigations have believed that the private language argument is presented in sections occurring after §243. Kripke reacts against this view, noting that the conclusion to the argument is explicitly stated by §202, which reads “Hence it is not possible to obey a rule ‘privately’: otherwise thinking one was obeying a rule would be the same as obeying it.” Further, in this introductory section, Kripke identifies Wittgenstein's interests in the philosophy of mind as related to his interests in the foundations of mathematics, in that both subjects require considerations about rules and rule following. Kripke's skeptical solution is this: A language user's following a rule correctly is not justified by any fact that obtains about the relationship between their candidate application of a rule in a particular case and the putative rule itself (as for Hume the causal link between two events a and b is not determined by any particular fact obtaining between them taken in isolation); rather, the assertion that the rule that is being followed is justified by the fact that the behaviors surrounding the candidate instance of rule following (by the candidate rule follower) meet other language users' expectations. That the solution is not based on a fact about a particular instance of putative rule following—as it would be if it were based on some mental state of meaning, interpretation, or intention—shows that this solution is skeptical in the sense Kripke specifies.

"Тікелей" шешім

Крипке (жоғарыда) және Криспин Райт (басқа жерде) ұсынған шешімдерге қарама-қарсы, Макдауэлл Витгенштейнді дұрыс (Макдауэллдің пікірінше) "түзу шешім" ұсынған деп түсіндіреді. Макдауэлл Витгенштейн парадоксты ұсынатынын (Крипке де солай айтады) мойындайды, бірақ ол Витгенштейн парадоксты түсіну мен интерпретацияны біріктіретін болғандықтан оны жоққа шығарады деп санайды. Бір нәрсені түсіну үшін бізде интерпретация болуы керек. Яғни, "плюс" дегенді түсіну үшін, ең алдымен "плюс" дегеннің мағынасын интерпретациялауымыз керек. Бұл бізді скептицизмге – сіздің интерпретацияңыз дұрыс екенін қалай білесіз? – немесе релятивизмге жеткізеді, онда біздің түсініктеріміз бен интерпретацияларымыз тек біз оларды қолданғанда ғана анықталады. Райттың Витгенштейнге қатысты интерпретациясында қолдау тапқан соңғы көзқарас бойынша, сандық қосу туралы біз әлі ашпаған фактілер жоқ, сондықтан мұндай жағдайларға тап болғанда біз өз интерпретацияларымызды одан әрі дамыта аламыз. Макдауэллдің айтуынша, екі нұсқа да толыққанды емес, соңғысы себебі біз әлі қосылмаған сандар туралы фактілер бар дегіміз келеді. Макдауэлл сондай-ақ, ережеге сәйкес әрекет етуді түсіну үшін, оны әдет-ғұрыпқа немесе тәжірибеге сіңіру нәтижесі ретінде түсінуіміз керек деп жазады. Демек, қосуды түсіну – қосу тәжірибесіне енудің өзі. Бұл позиция көбінесе "анти-антиреализм" деп аталады, яғни ол скептикалық аргументтердің, мысалы, ережеге сәйкес әрекет ету парадоксының нәтижесі философиялық теорияны реализмге итермелеп, осылайша батыл метафизикалық талаптар жасауға алып келеді деп санайды. Макдауэлл түзу шешім ұсынғандықтан, ережеге сәйкес әрекет ету парадоксын реализммен үйлесімді ету Витгенштейннің мағына көбінесе қолдануда болады деген негізгі ойын жоққа шығару болар еді. Бұл философиялық теория тек дихотомияларға алып келеді және мағына туралы теория ұғымының мәнсіздігін жақтаған кветизммен сәйкес келеді.

In contrast to the kind of solution offered by Kripke (above) and Crispin Wright (elsewhere), McDowell interprets Wittgenstein as correctly (by McDowell's lights) offering a "straight solution". McDowell argues that Wittgenstein does present the paradox (as Kripke argues), but he argues further that Wittgenstein rejects the paradox on the grounds that it assimilates understanding and interpretation. In order to understand something, we must have an interpretation. That is, to understand what is meant by "plus", we must first have an interpretation of what "plus" means. This leads one to either skepticism—how do you know your interpretation is the correct interpretation?—or relativity, whereby our understandings, and thus interpretations, are only so determined insofar as we have used them. On this latter view, endorsed by Wittgenstein in Wright's readings, there are no facts about numerical addition that we have so far not discovered, so when we come upon such situations, we can flesh out our interpretations further. According to McDowell, both of these alternatives are rather unsatisfying, the latter because we want to say that there are facts about numbers that have not yet been added. McDowell further writes that to understand rule following we should understand it as resulting from inculcation into a custom or practice. Thus, to understand addition is simply to have been inculcated into a practice of adding. This position is often called "anti antirealism", meaning that he argues that the result of sceptical arguments, like that of the rule following paradox, is to tempt philosophical theory into realism, thereby making bold metaphysical claims. Since McDowell offers a straight solution, making the rule following paradox compatible with realism would be missing Wittgenstein's basic point that the meaning can often be said to be the use. This is in line with quietism, the view that philosophical theory results only in dichotomies and that the notion of a theory of meaning is pointless.

Семантикалық реализм және Крипкенштейн

Джордж М. Уилсон Крипкенштейнді семантикалық реализммен үйлесімді философиялық тұжырым ретінде қарастыруға болатынын айтады: бұл үшін ережеге бағыну парадоксынан туындайтын екі түрлі қорытындыны ажырату керек, мысалы, С спикері Т терминін қолданғанда:

BSC (Негізгі скептикалық қорытынды): С спикерінің Т терминін қолдануының дұрыстығын анықтайтын ешқандай факт жоқ.

RSC (Радикалды скептикалық қорытынды): Ешкім ешқандай терминмен ештеңе білдірмейді. Уилсон Крипке скептигінің шын мәнінде RSC-ге сене қоятынын, бірақ Крипкенің Витгенштейнді BSC-ді қабылдап, RSC-ді жоққа шығаратындай түсінгенін айтады. Уилсонның пікірінше, бұл таныс болу ұғымы арқылы іске асырылады. S спикері Т терминін қолданғанда, оның дұрыстығы S спикері туралы фактімен (осылайша ережеге бағыну парадоксын қабылдау) немесе Т термині мен аталатын объект арасындағы сәйкестікпен (осылайша сәйкестік теориясының идеясын жоққа шығару) емес, Т терминінің таныс болуға негізделгендігінің ажырамас фактісімен анықталады, ол басқа ұқсас объектілерді анықтау үшін қолданылады. Бұл таныс болу S спикеріне тәуелсіз және белгілі бір мағынада сырттан келген, соның арқасында таныс болу семантикалық реализмнің негізін құрайды. Дегенмен, Уилсон ұсынған реализм минималды, ол ішінара Макдауэллдің сын-пікірін қабылдайды.