Кіріспе

Құс түрі

Түйсік қарлығаш (Cygnus buccinator) – Солтүстік Америкада кездесетін қарлығаштардың бір түрі. Солтүстік Америкаға тән ең ауыр құс, сонымен қатар қанаттарының ені 185-304,8 см (6 фут 2 дюймнен 10 фут 2 дюймге дейін) болатын су құстарының ең ірі түрі. Бұл – Еуразиядағы жұлдызды қарлығашқа (Cygnus cygnus) американдық жақын туыс, тіпті кейбір ғалымдар оларды бір түр деп санаған. 1933 жылға қарай 70-тен аз жабайы түйсік қарлығаш қалған еді, және олардың жойылуы мүмкін болғанша, әуеден жүргізілген зерттеулер Алясканың Коппер өзені маңында Тынық мұхитында мыңдаған түйсік қарлығаштарды анықтады. Табиғатты қорғау мекемелері мен Түйсік қарлығаш қоғамының ұйымдастырған қайта қоныстандыру шаралары 2010 жылға қарай Солтүстік Америкадағы жабайы популяцияны 46 000-нан астам құсқа дейін жеткізді. Ричардсонның сипаттамасы Уильям Свейнсон мен Ричардсонның «Фауна Бореали Американа», яки Британдық Американың солтүстік бөліктерінің зоологиясы» деген еңбегінде жарияланды, бірақ томның бетінде 1831 жыл деп көрсетілгенімен, ол 1832 жылға дейін жарық көрмеген. Түрдің латынша аты – bucinator, «түйсік тартқан» деген мағынаны білдіреді; bucina – латын тіліндегі әскери түйсік аспабының атауы. Түйсік қарлығаш – монотипті түр, яғни оның ішкі түрлері танылмайды.

Сипаттама

Трубашы лебеді – су құстарының ең ірі түрі, Солтүстік Америкада кездесетін ең ауыр және ең ұзын құс. Ересектердің бойы әдетте 152-183 см-дей болады, бірақ ірі аталықтарының ұзындығы одан да асады. Ересек құстардың салмағы әдетте 9-12 кг аралығында болады. Азыққа қолжетімділікке және жасқа байланысты маусымдық өзгерістерге байланысты, аталықтардың орташа салмағы 11-14 кг, ал аналықтардың салмағы 9-11 кг шамасында болады. Бұл – ұшуға қабілетті ең ауыр құстардың бірі және орташа салмағы бойынша әлемдегі ең ауыр ұшатын құс. Үнсіз лебеді (Cygnus olor), далматин пеликаны (Pelecanus crispus), кори турақайығы (Ardeotis kori) және Анд кондоры (Vultur gryphus) сияқты түрлермен қатар, жыныстық диморфизм кезінде 10 кг-дан астам салмаққа ие болатын сирек құстардың бірі. Қыстау орындарындағы трубашы лебедінің салмағын зерттеу көрсеткендей, олардың орташа салмағы кондордан кейін екінші орында тұрады. Ең ірі аталық трубашы лебедінің ұзындығы 185 см, қанаттарының ені 3.7 м, салмағы 17 кг болған. Бұл – жабайыда табылған ең ауыр су құсының екіншісі, өйткені бір үнсіз лебедінің салмағы 23 кг-ға жеткен, бірақ оның ісіп кеткендігінен ұшу қабілетіне ие болған-болмағаны белгісіз. Ересек трубашы лебедінің қауырсыны толығымен ақ болады. Үнсіз лебедінің балалары сияқты, трубашы лебедінің балалары да ашық сұр қауырсынмен және қызғылт аяқтармен туылады, шамамен бір жылдан кейін ақ қауырсынға ие болады. Бұл түр, аққу сияқты, тік денелі және әдетте тік мойынмен жүзеді. Трубашы лебедінің ірі, үшбұрышты қара мүсігі бар, кейде ауыз айналасында ақшыл-қызғылт түс кездеседі. Мүсігінің ұзындығы 18-20 см, бұл Канада қазының (Branta canadensis) мүсігінен екі есе ұзын және барлық су құстарының арасындағы ең үлкені. Аяқтары сұр-қызғылт түсті, бірақ кейбір құстарда сарғыш сұр немесе тіпті қара болып көрінеді. Табан сүйегінің ұзындығы 10-12 см. Солтүстік Америкаға әкелінген үнсіз лебеді де шамалы кішірек. Дегенмен, оны апельсин түсті мүсігі және ерекше дене құрылысы (әсіресе, трубашы лебедінде тік емес, көбінесе иілген мойны) арқылы оңай ажыратуға болады. Үнсіз лебеді Солтүстік Америкада адамдар қоныстанған дамыған аймақтарда жыл бойы кездеседі, ал трубашы лебеді әдетте адамның аз кедергісіз таза ылғалды жерлерде, әсіресе көбейген кезде кездеседі. Тундралық және трубашы лебедін алыстан ажырату (өлшемді анықтау қиын болғанда) тікелей салыстырусыз қиын болуы мүмкін, бірақ трубашы лебедінің айқын ұзын мойны (құс тік тұрмаған немесе жүзбеген кезде де мойнының ұзындығы байқалады) және үлкен, үшбұрышты мүсігі арқасында мүмкін. Трубашы лебедінің дауысы аққу мен Бевик аққуына ұқсас. Олар дауысты және әдемі дауыспен дыбыстайды, олардың шақыруы трубаға ұқсайды, осыдан құсқа осы ат берілген.

Аумағы мен тіршілік ету ортасы

1968 жылы басталған, 1975 жылы қайталанған, содан кейін 5 жыл сайын жүргізілген, соңғы рет 2015 жылы кернейлі аққулардың ғылыми-зерттеу континенттік сараптамасы өткізілді. Зерттеуде Тынық мұхиты жағалауы (ТМЖ), Роки таулары (РМТ) және ішкі (ІШ) популяцияларының үш танылған Солтүстік Америкалық популяциясының бүкіл көбею ареалдарында кернейлі аққулардың саны мен өнімділігі бағаланды (суретті қараңыз). 1968 жылдан 2010 жылға дейін популяция 3722-ден шамамен 46 225 құсқа дейін өсті, бұл көбінесе оның тарихи ареалына қайта қоныстандырудың нәтижесі болды. Бұл аққулардың табиғи популяциясы Тынық мұхиты жағалауына және АҚШ-тың кейбір аймақтарына V тәрізді үйірлермен ұшып келеді. Қайта қоныстандырылған популяциялар көбінесе көшпес. Қыста олар Канаданың оңтүстік жағалауына, АҚШ-тың солтүстік-батыс штаттарының шығыс бөлігіне, әсіресе Монтана штатындағы Ред-Рок көлдері аймағына, Вашингтон штатының солтүстік-батысындағы Пьюджет Саунд аймағына көшіп кетеді; тіпті олар Колорадо штатындағы Пагоса-Спрингс қаласына дейін оңтүстікке қарай ұшып келген жағдайлар тіркелді. Тарихи тұрғыдан алғанда, олардың ареалы Техас пен Оңтүстік Калифорнияға дейін созылған. 1992 жылдан бері Арканзас штатындағы Хебер-Спрингс қаласының жанындағы Магнесс көлінде қараша-ақпан айларында кернейлі аққулар кездеседі. Сонымен қатар, Массачусетс штатының Кембридж қаласындағы Салыстырмалы зоология мұражайында 1909 жылы Мексиканың Тамаулипас штатындағы Матаморос қаласында Ф.Б. Армстронг атқан суреті сақтаулы. Сондықтан C. buccinator Мексикадан жойылған деп есептеледі. 2017 жылдың басында жас кернейлі аққу Солтүстік Каролина штатының Ашвилл қаласындағы Френч Брод өзенінде қоныс тепті, бұл штаттың осы бөлігінде осындай алғашқы байқау болды. Көшпес кернейлі аққулар Орегон штатының кейбір аймақтарына да жасанды түрде енгізілді, онда олар бұрын кездеспеген. Табиғи сұлулығымен олар құс бақылаушылар мен басқа да жануарлар әлемін жақсы көретін адамдарды тартуға ыңғайлы су құстары болып табылады. Батыс штаттарында жергілікті емес түрлерді енгізу, мысалы, Орегон кернейлі аққу бағдарламасы (OTSP) арқылы, сынға ұшырады, бірақ бағдарлама табиғи орындардың эстетикалық тартымдылығы кез келген түрдің бастапқы ареалынан басымдыққа ие деп мәлімдейді. Ұлыбританияда кернейлі аққулардың сирек кездесетін байқаулары тіркелді; олардың кейбіреулері жабайыға қашып кеткендер деп саналса, көпшілігі жабайы табиғатқа қашып кеткен деп болжанады. Біріккен Корольдікте осы түрдің көбеюінің жалғыз бір жағдайы 1997 жылы тіркелді, онда Нортгемптонширдегі Апеторп сарайындағы жабайы құстар коллекциясынан қашып шыққан екі аққу Nene өзенінде бір цигнет өсірді.

Диета

Бұл құстар жүзіп жүріп тамақтанады, кейде суға батып, су астындағы тамаққа жету үшін денелерін тік көтереді немесе су бетінде шоқып жейді. Олардың рационында негізінен су өсімдіктері болады, сонымен қатар кейде жәндіктер де жейді. Олар су астында және судан шығып өсетін өсімдіктердің жапырақтары мен сабақтарын жейді. Судың түбіндегі лайлы топырақты қазып, тамырлар мен түйнектерді табады. Қыс айларында олар далалардағы шөптер мен дәнді дақылдармен қоректенеді. Көбінесе күндізгі уақытта да, түнде де тамақтанады. Тамақтану белсенділігі және құстардың салмағы көктемде артады, себебі олар көбейту маусымына дайындалады. Жастар алғашқыда рационына жәндіктер, ұсақ балықтар, балық шабақтары және ұсақ қабықтылылар қосады, бұл оларға қосымша ақуыз береді, ал бірінші бірнеше айда өсімдіктерге негізделген тамаққа көшеді.

Жыртқыш жануарлар және өлім-жітім

Тромпеттер аққуының жұмыртқаларын жыртқыштарына қарапайым қарғалар (Corvus corax), қарапайым егерлер (Procyon lotor), қасқырлар (Gulo gulo), американдық қара аюлар (Ursus americanus), гризли аюлар (Ursus arctos horribilis), койоттар (Canis latrans), сұр қасқырлар (Canis lupus), пумалар (Puma concolor) және Солтүстік Америка өзен сусарлары (Lontra canadensis) жатады. Ұя орнының таңдалуы көптеген сүтқоректі жыртқыштардан қорғауға көмектеседі, әсіресе егер ұя аралда немесе терең судың жүзіп тұратын өсімдіктерінде орналасса. Жастардың көпшілігі – цигнеттер де осы жыртқыштардың шабуылына ұшырайды, сондай-ақ қарапайым кескіш тасбақалар (Chelhydra serpentina), Калифорниялық шаяндар (Larus californicus), үлкен мүйізді соулар (Bubo virginianus), қызыл түлкілер (Vulpes vulpes) және американдық норкалар (Neogale vison) да олардың жемірілуіне себеп болады. Ірі цигнеттер және сирек жағдайда ұя салып отырған ересек аққулар алтын бүркіттердің (Aquila chrysaetos), бобкаттардың (Lynx rufus) және, мүмкін, койоттардың, қасқырлардың және пумалардың шабуылына ұшырауы мүмкін. Жұмыртқалары мен балапандарына қауіп төнген кезде ата-аналар өте агрессивті болып, бастапқыда басын издеп, ысқырықтайды. Бұл жеткіліксіз болса, ересек аққулар жыртқышқа қарсы күресіп, қуатты қанаттарымен соққы береді. Ересек аққулар өз салмағына тең жыртқыштарды, мысалы, койоттарды жеңіп шығуға қабілді. Ересек аққулар ұяламаған кезде оларды жыртқыштардың шабуылы сирек кездеседі; алтын және аққалқан бүркіттер мен койоттар қауіп тудыруы мүмкін, бірақ осыған байланысты расталаған жағдайлар өте аз. 2008 жылы аққалқан бүркіттің (Haliaeetus leucocephalus) ұшып бара жатқан ересек тромпеттер аққуына шабуыл жасағанының суреті түсірілді, бірақ аққу шабуылдан аман қалды. Тағы бір жағдайда койот жарақат алған ересек тромпеттер аққуын өлтіруге қол жеткізді. Қамауда бұл түрдің өкілдері 33 жылға дейін өмір сүрді, ал жабайы табиғатта кем дегенде 24 жылға дейін өмір сүрді. Жастардың тірі қалу мүмкіндігі әртүрлі факторларға байланысты, мысалы, адамдардың бұзуы мен жоюы, жыртқыштардың шабуылы, ұяның суға батуы және аштықтан 40%-ға дейін төмендеуі мүмкін. Дегенмен, кейбір аймақтарда көбею көрсеткіші айтарлықтай жоғары, және кейде барлық цигнеттер жетіледі. Ересек аққулардың өлім-жітім деңгейі өте төмен, олардың тірі қалу деңгейі әдетте жыл сайын 80-100% құрайды, егер оларды адамдар ауласа болмаса.

Сүйісу және жұбай таңдау мінез-құлқы

Басқа ластандар сияқты, кернейлі ластандар да көбінесе өмір бойы жұптасады, және екі ата-ана да балаларын тәрбиелеуге қатысады, бірақ негізінен анасы жұмыртқаларды жатыр. Жұптық байланыстардың көпшілігі қарлығаштардың 5-7 жасында қалыптасады, бірақ кейбір жұптар 20 жасқа жуық келгенде ғана жұптасады. Құстар арасында «ажырасу» жағдайлары белгілі, онда жұптастар әртүрлі көбейту маусымдарында тізбектей моногамды болады. Кейде, егер анасы қайтыс болса, ата кернейлі ластан қалған өмірінде қайтадан жұптаспауы мүмкін. Кернейлі ластандар өз түрлестерімен қарым-қатынастан аулақ болуға бейім, сондықтан әлеуетті жұптың алғашқы кездесуінде аталық пен аналықтың осы байланысты жасауға құлшынбауы түсінікті. Бастапқы кездесуді жеңу үшін екі кең таралған мінез-құлық байқалуы мүмкін. Біріншіден, аталық аналықты агрессиясыз түрде қуалайды. Егер аналық жақындауға рұқсат берсе, аталық өзінің денесінің төсін аналықтың қабырғасына тигізеді, содан кейін екі ластанның денелерінің төстері біріне-бірі тиеді. Кернейлі ластандар арасындағы дыбыстық байланыс түрдің барлық жасында кең таралған. Кішкентай балапаннан бастап ересек ластанға дейін, олардың дауыстары өте ерекше және жануардың тірі қалуы үшін әртүрлі функцияларды атқарады. Классикалық кернейлі дауыс алыстан естіледі және бұл құстардың арасында ең көп таралған байланыс құралы болып табылады. Бұл дауыс өз жиілігінің кең ауқымына байланысты мүйізге ұқсайды. Бұл дауыс әдетте жануар қорқып немесе қауіп сезген кезде пайда болады, ол ескерту ретінде немесе тіпті дауыстың күштілігінен туындаған жыртқыштарды қорқыту тәсілі ретінде әрекет етеді. Екі түрдің таралған аймақтары үстіртіп қарағанда сәйкес келмесе де, кернейлі ластан көкқарлы ластанмен (Cygnus cygnus) будандаса алады, және будандасқан құстар жабайыда байқалған, бұл жабайы кернейлі ластан мен шатасқан немесе әкелінген көкқарлы ластан арасындағы будандасудың нәтижесі болуы мүмкін.

Ұя салу және инкубациялық мінез-құлық

Ұя салу 11-35 күнге созылатын өте дәл процесс. Әдетте, жұптасқан құстар сәуірдің соңында ұя салуға кіріседі. Ұя салу процесінің қай мезгілде басталуы өткен жылғы ауа-райына байланысты сәл өзгеруі мүмкін; егер орта суық және ылғалды болса, аналықтар бірден жұптасуға дені сау болмауы мүмкін, нәтижесінде ұя салу мінез-құлқы сәл кешігуі мүмкін. Көбінесе, трубалы қарлығаштардың ұялары судың жанында немесе сумен қоршалған жерлерде кездеседі. Бұл ата-аналар үшін пайдалы, себебі ол жыртқыштардың қаупін азайтады, су өсімдіктері сияқты қоректік заттардың мол болуын қамтамасыз етеді, сондай-ақ цигнеттер шабалған кезде жақын жерде су болуын қамтамасыз етеді. Жұптасқан құстар ұя салатын жерге келгенде, екеуі де құрылысқа қатысады, бірақ еркек, жоғарыда айтылғандай, уақытының көп бөлігін осы жұмысқа жұмсайды. Ұя салу кезінде аналық трубалы қарлығаштар жұмыртқа салуға күш жинау үшін аталықтарға қарағанда жиірек тамақтанады. Бұл түрдің аталық аналық ерекшелігі, себебі аналық өзін сау ұстаса, соңында сау ұрпақ дүниеге келеді, бұл жұптың тіршілікке бейімділігін арттырады. Әдетте, аналық трубалы қарлығаш 4-6 жұмыртқа салады және оларды 32-37 күнге дейін күтеді, олар шабақтанғанша. Жұмыртқалардың орташа ені, ұзындығы және салмағы шамамен 2 кг. Жұмыртқа салғаннан кейін аналық көп уақытын оларды күтуге жұмсайды. Байқауларға сәйкес, аналық шамамен 20 минут сайын күтімнен тұрып, жұмыртқаларды тұмсығымен айналдырып, қайтадан күтімге кіріседі. Бұл мінез-құлықтың мақсаты жұмыртқалардың барлық жағынан да бірдей температурада болуын қамтамасыз ету, себебі ауа-райының әсеріне ұшырау цигнеттердің өлім-жітіміне әкелуі мүмкін. Аналық инкубация процесінен тек 20 минутқа созылатын қысқа үзілістерге ғана шығады. Ол кетер алдында жұмыртқаларды өсімдік материалдарымен жауып қояды. Егер аналық жұмыртқаларды жаба алмаса, аталық оны жабады. Бұл уақыт негізінен тамақтануға жұмсалады, бірақ аналықтың суға түсіп, қанатын тазалағаны да байқалған. Аналық ұядан тек қана еркек жұптасқан орынды аңдардан қорғауға көмектескенде шығады. Жұптасқан құстардың екеуі де бір уақытта ұядан кетіп қалуы сирек, әдетте ұяда жұмыртқаны күзетіп тұрған аталық немесе аналық болады. Жас цигнеттер өмірінің алғашқы кезеңінде ата-аналарымен тығыз байланыста болады, алғашқы апталарын көбінесе ұяда немесе суда аналықпен өткізеді. Жас құстар әдетте алғашқы қысын ата-аналарымен бірге өткізеді, содан кейін оларға ата-аналарының қажеті болмайды. Сэр Джон Ричардсон 1831 жылы "Трубалы қарлығаш "күлкілі округтердің ішкі аймақтарында ең көп таралған қарлығаш" екенін жазған. ХХ ғасырдың басында АҚШ-та трубалы қарлығаштардың саны азайып, тек 70-ке жуық далалық трубалы қарлығаш Йеллоустоун ұлттық паркіндегі немесе оның жанындағы жылы су бұлақтарында қалды. 1950 жылдардағы Алясканың Копер өзенінен жасалған әуе суретінен бірнеше мың трубалы қарлығаш табылды. Шығыс АҚШ-тағы көбею аймағы Джон Лоусонның (1701) егжей-тегжейлі баяндамасына сәйкес Солтүстік Каролинаға дейін кеңейтілуі мүмкін, онда "Бізде екі түрлі қарлығаш бар, біз оларды трубашылар деп атаймыз. Бұл біздегі ең үлкен түр. Көктем келгенде олар көлдерге жұмыртқа салуға барады" делінген, ал "Хупер деп аталатын қарлығаштар ең кішкентай".

Қайта енгізу

Бұл құсты оның бастапқы ареалының басқа бөліктеріне қайта орналастыру және жаңа жерлерге таратқанға жасалған алғашқы тыраныштар шамалы ғана нәтиже берді, себебі қолайлы орталар азайып, босатылған құстар көшпейді. Соңғы кезде үш негізгі популяция аймағында соңғы тридцать жыл ішінде тұрақты өсім байқалып отыр. АҚШ-тың Балық және жабайы табиғат қызметінің мәліметтері көрсеткендей, осы кезеңде 400% өсім тіркелді, сонымен қатар өсу қарқынының уақыт өте келе артатыны байқалады. Ұлы көлдер маңындағы кернейлі аққу популяциясының өсуіне кедергі келтіретін фактор – бәсекелес жартатын, жергілікті емес, үнсіз аққулардың санының артуы.

Альберта

Тромпеттер қарлығасының ең ірі қорғау орталықтарының бірі Лоис-Хол провинциялық паркінде орналасқан. Ол Альберта провинциясының Эдмонтон қаласындағы қайта аталған Тромпетер тұрғын алабының жанында, Биг-Лейк ішінде жатыр.

Айдахо штаты

Мыңдаған аққулар Айдахо штатының Панхандл аймағындағы Коур-д'Ален өзенінің алабындағы тізбекті көлдер арқылы көшіп өтеді. Аудандағы тарихи кен өндіру салдарынан 2005 жылдан 2021 жылға дейін жыл сайын шамамен 52 аққу қорғасыннан уланып қайтыс болды. Жергілікті қорықтар, Айдахо Балық және аңшылық департаменті мен АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі аймақты тазалауға және көшіп өтетін аққулардың қорғасынға ұшырауын азайтуға тырысуда.

Мичиган

Мичиган мемлекеттік университетінің Келлог биологиялық станциясының бөлігі болып табылатын В. К. Келлог құс қорығының биологы Джо Джонсон 1986 жылдан бастап Мичиганға қайта орналастыру мақсатында Аляскадан кернейлі аққуларды әкелді. 2015 жылға қарай, қайта орналастыру және табиғи өсім арқасында популяция 756 құсқа жетті. Мичиганның Табиғи ресурстар департаменті 1960 жылдары бастаған шетелдік үнсіз аққуларды жою жұмысы жергілікті аққуларға пайда келтірді, нәтижесінде 2010 жылы 15 000 болған үнсіз аққулардың саны 2015 жылы 8 700-ге дейін азайды.

Миннесота штаты

2013 жылдан бастап, кернейші аққу Миннесота штатында қорғауға алынған түр ретінде тізілмейді. Қыс айларында Миннесота штатының Монтичелло қаласында кернейші аққулардың көп санына кездесуге болады.

Онтарио

Онтарионың "Трампеттер лебедін" қайта жаңғырту тобы 1982 жылы табиғатта жиналған жұмыртқаларды пайдалана отырып, қорғау жобасын бастады. Сондай-ақ, тірі құстар да табиғаттан алынып келді. Осы уақытқа дейін Онтариода 584 құс босатылды. Аңшылық оқ-дәрілерінен қорғасынмен улануға қарамастан, популяцияны қайта жаңғыртудың болашағы үміткер деп есептеледі. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, құстардың саны 2500-3000 аралығында болды, тұрақты және енді оңалту орталықтарына тәуелді емес.

Йеллоустоун ұлттық паркі

Йеллоустонда кернейлейтін аққулар үшін жарамды тіршілік ортасы шектеулі, сондықтан олар көбінесе тек кездейсоқ қонақтар және қыстауға көшіп келушілер болып табылады. 2019 жылы паркте 27 кернейлейтін аққу байқалды, оның ішінде 21 ересек және 7 балапаны. Ғалымдар парктегі аққу популяциясының азаюын климаттың өзгеруіне байланысты көктемгі су тасқынынан ұялардың және ұя салу орындарының жоғалуымен байланыстырады. 2019 жылы Хейден аңғарында 4 жас аққу босатылды, сондай-ақ 7 жыл ішінде 35 балапан босатылды, бірақ осы балапандардың ешқайсысы паркте ұя салған жоқ.