Кіріспе

Киддуш (/'kɪdɪʃ/;), сөзбе-сөз "қасиеттеу" – Шаббат пен еврей мерекелерінің басталуында еврейлер айтатын шарап немесе жүзім шырыны үстінде оқылатын бата. Бұл бата Шаббат пен еврей мерекелерін қасиетті ету үшін оқылады. Сонымен қатар, бұл сөз Шаббат немесе мереке күндері таңертеңгі намаздан кейін және тамақтан бұрын өткізілетін шағын дастарқанды да білдіреді.

Маңыздылығы

Торада Шаббатқа қатысты екі талап айтылған: «оны сақтау» және «оны еске алу» (шамор және захор). Сондықтан, яһуди заңы бойынша Шаббат екі жағынан сақталуы керек. Бір жағынан, 39 тиым салынған іс-әрекеттен бас тарту арқылы «оны сақтау» керек, екінші жағынан, күнді ерекшелеу және, әсіресе, кидуш рәсімін орындау арқылы «оны еске алу» керек. Осылайша, Шаббат пен яһуди мерекелерінің қарсаңында тамақтан бұрын кидуш оқу – Тораның бұйрығы (Ауызша Тора түсіндіргендей). Шаббат пен мереке күндері таңғы ас алдында кидуш айту – раббилердің талабы. Кидуш әдетте Шаббат күні үшінші тамақ кезінде оқылмайды, бірақ Маймонид осы тамақ кезінде де шарап ішу керек деп санайтын.

Әдет-ғұрыптар

Мицва құрметіне кидуш оқу үшін күміс тостаған жиі қолданылады, бірақ кез келген тостаған жеткілікті. Тостаған сұйықтықтың бір ревит көлемін ұстауы керек. Ревит көлемі (Рабби Әурухам Ишая Карелиц) пен (Рабби Әврахам Хаим Нах) арасындағы өлшемге тең. Кидуш оқитын адам шараптан ішкеннен кейін, қалғаны үстел бойына таратылады немесе басқа қатысушыларға кішкентай тостағандарға құйылады. Сондай-ақ, кидуштан бұрын әрбір қатысушыға шарап құйылуы мүмкін. Кидуш оқу алдында, шабат немесе мерекеде желетін халла матамен жабылады. Халаха бойынша, нанға арналған бата шарапқа арналған батадан басым. Дегенмен, тамақты кидушпен бастау үшін, халла оны үстелден "алыстату" үшін жабылады (кейбіреулер кидуш кезінде халланы үстелге мүлдем қоймайды). Кидуш үшін шарап немесе жүзім шырыны қолдануға болады. Талмуд, қасиетті мақсаттар үшін ашытқысыз жаңа жүзім шырынын пайдалануға рұқсат береді. Кейінгі заң кодекстері шарапқа басымдық берсе де, дәстүрлі және ортодоксалды қауымдар баталар мен рәсімдер үшін шарап орнына жүзім шырынын пайдалануға рұқсат етеді. Жұма күні кешке кидуш халланың үстінен оқылуы мүмкін; нанға арналған бата шарапқа арналған батаның орнына қойылады. Мұндай жағдайда, халла жеуге дейін жасалатын қол жуу рәсімі кидуш оқу алдында орындалады. Неміс еврейлері шарап болған жағдайда да осы рәсімді орындайды. Егер шарап немесе жүзім шырыны бір ғана кидушқа жеткілікті болса, оны жұма күні кешкі кидуш үшін пайдалану керек. Көптеген синагогтарда жұма күні кешке қызмет соңында кидуш оқылады. Бұл кидуш жұма күні кешкі тамақта кидуш оқу міндетінің орнын алмастырмайды. Синагогта оқылғанда, бірінші абзац (Тек қана: Жаратылыс 2:1-3) жіберіліп қалады. Жұма күні кешкі кидуш мәтіні Жаратылыс 2:1-3 аяттарынан басталады, бұл Құдайдың әлемді жаратуы және жетінші күні жұмысты тоқтатуы туралы куәлік ретінде. Кейбіреулер осы библиялық аяттар оқылғанда тұрып тұрады (егер кидуш кезінде отырса да), өйткені еврей заңына сәйкес куәлік беру үшін тұру керек. Кидуш оқу кезінде отыру немесе тұру туралы әртүрлі дәстүрлер бар, олар қауымдық және отбасылық дәстүрге байланысты. Кейбір хасидтік және сефард еврейлері жұма күні кешке кидуш алдында шарапқа аз мөлшерде су құяды. Бұл шарапты ерітілмеген күйінде ішуге тым күшті болған кезде "шарапты араластырудың" ежелгі дәстүрін еске алу үшін немесе суды (шарапты?) рақымдылықтың символы – сумен (шараппен?) сіңдіру үшін жасалады. Шаббат күні таңертеңгі кидуш діни емес, раббилік талап болғандықтан, ол жұма күні кешкі кидуштан төмен мәртебеге ие. Оның атауы Киддуша Рабба (קידושא רבא, "Ұлы Кидуш"), алғаш рет Талмудта айтылған, бұл эвфемизм. Сенбі күні таңертеңгі кидуштің әртүрлі нұсқалары бар, және ол әдетте жұма күні кешкі кидуштан қысқа. Бастапқыда бұл кидуш тек шарапқа арналған батадан тұрады. Кейіннен Шаббатқа қатысты қосымша аяттар қосылды. Алайда, қандай аяттар оқылатыны туралы көптеген салт-дәстүрлер бар, ал кейбір либералды қауымдарда ешқандай аят оқылмайды. Кейбір қауымдар үшінші тамаққа да осыған ұқсас қысқа кидуш жасайды, ол тамақ ортасында оқылады.

Басқа өзгерістер

Рош-Хашана күні кешкі Кидуш басқа мерекелердегідей болады. Ерекшелігі, көбінесе ол Амиданың ортаңғы батасының үлгісін қаперге алады. (Мысалы: "Күлкілі әлемнің Патшасы, Раббым, Сен мақтануға лайықсың, Израильді және Еске алу күнін қасиетті етесің!" деген аяқтау сөздері айтылады.) Күндіз шарапқа бата алдында Забур 81:4-5 (ашкеназдықтар үшін) немесе Сандар 10:10 (сефардтар үшін) аяттары оқылады. Көптеген адамдар мерекелік аяттарды да оқиды (әдетте бірінші болып), ал сенбі күні барлығы тиісті аяттарды (жоғарыда көрсетілгендей) бастапқыда оқиды. Йом Кипур ораза күні болғандықтан, тіпті медициналық себептермен тамақтанатын болса да, тіпті сенбі күні де Кидуш оқылмайды.

Якнехаз

Жексенбі күні кешке мейрам болғанда Киддуш айтылады, бірақ Шаббат мейрамнан қасиеттірек болғандықтан Хавдала да оқылуы тиіс. Мұндай жағдайдағы баталар тізбегі "якин'хаз" (יקנה"ז) деп аталады, ол "шарап, Киддуш, жалын, Хавдала, уақыт" деген мағына береді, яғни "яйин, Киддуш, нер, Хавдала, зман". Яғни, бірінші шарапқа бата айтылады, содан кейін стандартты Киддуш батасы (жоғарыда қараңыз), содан кейін жалынға арналған бата (borei m'orei ha'eish, оттың жарығын жаратушы), содан кейін өзгертілген Хавдала батасы (соңында "қасиеттіліктің бір деңгейі мен қасиеттіліктің басқа деңгейі арасын ажыратады" деген сөздермен аяқталады), және содан кейін Шехечеяну батасы (Пасханың соңғы күндерінде оқылмауы керек; жоғарыда қараңыз). Қорыта айтқанда, Хавдала баталары Киддуштан кейін, бірақ Шехечиянудан бұрын оқылады, ал Шехечияну әдетте соңғы оқылатын бата болып табылады. Дәмдеуіштер қолданылмайды. Егер Шаббат мейрамнан кейін келсе, әдеттегі Шаббат Кидушы оқылады, ешқандай өзгеріс жоқ.

Якнехаз шырағы

Жыл бойы Моцзай Шаббаты кезінде Хавдалаға қолданылатын шамды сөндіруге болады, бірақ кеш мереке күнімен (Йом Тов) сәйкес келгенде мұғалімізге рұқсат етілмейді. Йом Тов кезінде отқа бата жасалғанда, Хавдаланың өзгеше түрінде екі шамды алып, олардың қызыл сызықтарын бірімен бірі тоқудың орнына, арнайы екі қызыл сызықты шамды мерекелік шамдардың бірі ретінде пайдалану оңайырақ; олар әдеттегі Шаббат шамдандығына немесе шам қойғышқа (бір қызыл сызықты шамның орнына) сыйымды етіп жасалған. Бұл арнайы шам "Якнехаз" шамы деп аталады.

Синагогалық кидуш

Киддуш термині сондай-ақ Шаббат немесе Йом Тов күндері киддуш оқудан басталатын дұғадан кейін үйде немесе синагогада ұсынылатын тағамдарды да білдіреді. Әдетте торт, крекерлер және гефильте балық ұсынылады. Шавуот күні таңертең кидушқа сырлы торт, ірімшік блинчиктері сияқты сүт тағамдары дайындалады. Шүлхан Арух бойынша, киддуш Шаббат мейрамын бастамас бұрын оқылуы керек. Көптеген Ришонның пікірінше, торт немесе печенье сияқты мезонот жеу немесе қосымша бір реви'ит шарап ішу де жеткілікті. Дегенмен, кейбір яһудилер киддушті толыққанды тамақ ішер алдында ғана оқиды. Киддуш көбінесе қыздың тууы, бар-мицва, үйлену тойы, құдалық, туған күн немесе басқа да қуанышты оқиғаларды тойлаған отбасылар ұйымдастырады. Кейбір адамдар ата-анасының немесе басқа туыстарының яртцзиті күні де киддуш өткізеді. Кейбір синагогтарда жиналғандардың барлығы үшін таңертеңгі киддуш дұғасын оқу құрметі ғибадатхана жетекшісіне беріледі. Ал басқа синагогтарда рабби немесе габбай киддуш оқиды. Кейбір яһудилер Шаббат күні таңертең шараптың орнына арақ ішіп киддуш жасайды. Мұндай жағдайда, «борей п’ри ха-гафен» емес, «ше хаколь нихье бид’варо» батасы оқылады. Мишна Берура (авторитетті ашкенази халахик мәтіні) белгілі бір жағдайларда шараптың орнына арақ ішуге рұқсат береді, себебі ол құрметті қонаққа ұсынылатын сусын – Хамар Медина болып саналады. Бірақ, көптеген адамдар осындай жағдайларсыз да осыған сенеді.

Ақ шараптың қолданылу тарихы

XVII ғасырда қанға қатысты жала жабулардың салдарынан Давид Халеви Сегал "қуғын-сүргін аймақтарында Седер кештемесінде дәстүрлі түрде қолданылатын қызыл шарапты күдік тудырмау үшін ақ шарапқа алмастыру туралы Пасха үкімін шығарды".