Лои Фуллер: Модерн бидің және жарық техникасының шебері

Кіріспе

Американдық биші (1862–1928)
фильмдегі

Лои Фуллер ( /l//oʊ//i/; туған Мари Луиза Фуллер; 15 қаңтар 1862 – 1 қаңтар 1928), сондай-ақ Луи Фуллер және Лои Фуллер деп белгілі, американдық биші және қазіргі заманғы би мен театрлық жарықтандыру техникасының негізін қалаушы.

Ерте өмір және дебют

Мари Луиза Фуллер 1862 жылдың 15 қаңтарында Иллинойс штатының Фуллерсбург қаласында, Чикагоға жаңадан салынған ағаш жол арқылы қолайлы байланысы бар шалғай шаруа қожалығында дүниеге келді. Фуллер екі жасқа толғанда, оның ата-анасы Рубен Фуллер мен Делайла Итон Чикагоға көшіп, пансионат ашты. Фуллердің ата-анасы оны жексенбі күндері еркін ойлау орталығы – Прогрессивтік лицейге алып баратын. Алғашқы еркін бишілердің бірі Фуллер өзінің табиғи қозғалысын және импровизация техникаларын дамытты. Ол көптеген қойылымдарда ұзын юбкамен тәжірибе жасады, оның қозғалысын хореографиялап, жарықты қалай шағылыстыратынымен ойнады.

Мансап

1891 жылға қарай Фуллер өзінің жеке дизайнымен жасалған, түрлі-түсті жарықтармен жарықтандырылған жібек костюмдерін хореографиясымен үйлестіріп, «Серпентин биін» құрды. Ол негізінен актриса ретінде танымал болғандықтан, өзінің туындысын сахнаға қоюға дайын адамды табуда көп қиындықтарға тап болды. Бірақ, соңында оны «Селестин аға» атты комедиялық пьесаның арасында өнер көрсетуге шақырды және оның өнері жоғары бағаланды. «Көп ұзамай ол (Лойе Фуллер) Нью-Йорктің Казино театрының иесі Рудольф Аронсонның байқауына қатысты. Ол оның биін «Серпентин» деп атап, «Селестин аға» комедиясында орындау үшін жалдады. Фуллер Казинодағы «Серпентин» қойылымымен үлкен жетістікке жетті, ал Аронсонмен туындаған даудан кейін Мэдисон Сквер театрына көшті. Дегенмен, Фуллердің көркемдік жетістіктері көп ұзамай құқықтық мәселелерге ұшырады (соның ішінде Мини Ренвудқа қарсы авторлық құқықты бұзу туралы сот процесі, Фуллердің орнына Аронсон жалдаған биші). Америкада лайықты танылмай отырғандықтан, Фуллер 1892 жылдың маусымында Еуропаға кетті. Ол танылу үшін Еуропаға келген алғашқы американдық заманауи бишілердің бірі болды. Париждегі жылы қабылдау Фуллерді Францияда қалуға ынталандырды, ол өнердегі революционерлердің біріне айналды. «От биі» сияқты туындыларымен Фоли-Бержереде жиі өнер көрсеткен Фуллер модерн қозғалысының символына айналды және оның жұмысы идея мен символ арасындағы үйлесімділік ретінде қарастырылды. Фуллер костюмдерін және жарықтандыруын одан әрі жетілдірді, олар оның өнерінің басты бөлігіне айналды – тіпті хореографиядан да маңыздырақ болды, әсіресе юбканың ұзындығы ұзартылып, назар орталығына шықты, ал денесі тоқыманың ішінде жасырылды. «Серпентин биінің» хореографиясын Аугуст және Луи Люмьер сияқты көптеген ерте кинооператорлар түсірді, бірақ түсірілімдерде Фуллердің өзі бейнеленгені әлі анық емес. Габ Сорре мен Фуллер бірлесіп үш фильм түсірді: «Le Lys de la vie» (Өмір гүлі, 1921), «Visions des rêves» (Арман көріністері, 1924) және «Les Incertitudes de Coppélius» (Коппелиус белгісіздігі, 1927). «Le Lys de la vie» – бұл Румыния королевасы Мари жазған оқиғаға негізделген нұсқаусыз фильм, ол осы жұптың жақын досы болды және фильмдердің арасында сақталған жалғыз туынды. «Оның жұмысының сақталған жалғыз бөлігі – «Le Lys de la Vie» фильмінен алынған фрагмент, онда классикалық костюмдердегі кейіпкерлер теңіз жағасында би билейді, той, патшалық интригалар және Рене Клер атқа мінген ханзадамен романтикалық оқиғалар көрсетіледі». Селия Макгеррдің Рене Клердің өмірбаянына сәйкес, 1920 жылы әнші Дамия «Лой Фуллердің «Le lys de la vie» поэтикалық фильмінде тартымды рөл ойнауға көндірді, себебі түсірілімде әдемі қыздардың болатынын айтты». Фуллердің новаторлық жұмысы көптеген француз суретшілері мен ғалымдарының назарын, құрметін және достығын қамтамасыз етті, соның ішінде Жюль Шерет, Анри де Тулуз-Лотрек, Франсуа Рауль Ларше, Анри Пьер Роше, Огюст Роден, Жан Леон Жером, Франц фон Стук, Морис Денис, Томас Теодор Хайне, Пол Леон Жазет, Коломан Мозер, Деметре Чипарус, Стефан Малларме және Мари Кюри. Фуллер сондай-ақ Société astronomique de France (Француз астрономиялық қоғамының) мүшесі болды. Фуллер сахна жарықтандыруда көптеген жаңалықтарды патенттеді, соның ішінде түсті фильтрлер жасау үшін химиялық қосылыстарды қолдану және люминесцентті жарықтандыру мен киімге химиялық тұздарды енгізу. Фуллердің ісімен байланысты прецедент 1976 жылғы Авторлық құқық туралы заң қабылдалғанға дейін сақталды, ол драмалық емес хореографиялық туындыларға қорғауды кеңейтті. Тағы бір танымал еліктеуші – Лорд Ярмут, кейіннен 7-ші Гертфорд маркизі, «Мадемуазель Роза» сахналық атымен «Серпентин биін» орындады. Фуллер Сада Якко және АҚШ-та туған биші Исадора Дункан сияқты басқа да новаторлық өнер иелерін қолдады. Фуллер 1902 жылы Вена мен Будапештте өткен жеке концерттерге демеушілік ету арқылы Дунканның еуропалық мансабын дамытуға көмектесті. Лойе Фуллердің нағыз аты «Луи» болған. Қазіргі француз тілінде «L'ouïe» сөзі есту сезімін білдіреді. Фуллер Парижге келгенде «Луи» / «L'ouïe» сөздерімен байланысты лақап ат алды. Ол «Loïe» деп аталды, бұл лақап ерте немесе ортағасырлық француз тіліндегі «L'oïe» сөзінің өзгеруі, «L'ouïe» сөзінің алды, яғни «қабылдау» немесе «түсіну» дегенді білдіреді. Ол сондай-ақ «Lo Lo Fuller» лақап атымен де танылды.

By 1891, Fuller combined her choreography with silk costumes illuminated by multi coloured lighting of her own design, and created the Serpentine Dance. After much difficulty finding someone willing to produce her work when she was primarily known as an actress, she was finally hired to perform her piece between acts of a comedy entitled Uncle Celestine, and received rave reviews. "Soon, she (Loïe Fuller) auditioned for Rudolph Aronson of New York’s Casino Theatre. He named her dance “The Serpentine” and hired her to perform it as an entr’act in the comedy Uncle Celestin. Fuller achieved critical success with her Serpentine performances at the Casino and—when a dispute with Aronson forced her to switch venues—at the Madison Square Theatre. However, Fuller’s artistic achievements were soon dwarfed by legal troubles (among them, a copyright infringement suit against Minnie Renwood, the dancer Aronson hired to replace Fuller "

Almost immediately, she was replaced by imitators (originally Minnie "Renwood" Bemis). In the hope of receiving serious artistic recognition that she was not getting in America, Fuller left for Europe in June 1892. She became one of the first of many American modern dancers who traveled to Europe to seek recognition. Her warm reception in Paris persuaded Fuller to remain in France, where she became one of the leading revolutionaries in the arts. A regular performer at the Folies Bergère with works such as Fire Dance, Fuller became the embodiment of the Art Nouveau movement and was often identified with symbolism, as her work was seen as the perfect reciprocity between idea and symbol. Fuller began adapting and expanding her costume and lighting, so that they became the principal element in her performance—perhaps even more important than the actual choreography, especially as the length of the skirt was increased and became the central focus, while the body became mostly hidden within the depths of the fabric. The choreography of the Serpentine Dance was filmed by multiple early filmmakers, including Auguste and Louis Lumière, but it is unclear whether the recordings depict Fuller herself. Gab Sorère and Fuller would make three films together, Le Lys de la vie (The Lily of Life, 1921), Visions des rêves (Visions of dreams, 1924) and Les Incertitudes de Coppélius (Uncertainties of Coppelius, 1927). Le Lys de la vie was a silent film, based upon a story written by Queen Marie of Romania, a close friend of the couple and is the only one of the films which survived. "The only surviving reel of her work is a segment from Le Lys de la Vie, and features a show within a show with classically costumed figures dancing by the sea, a banquet, royal intrigue, and romance with René Clair featured as a prince on horseback." According to Celia McGerr’s biography of René Clair, in 1920, singer Damia "persuaded a reluctant Clair to play the role of a suave Parisian in Loie Fuller’s poetic film on danceLe lys de la vie, by telling him about the pretty girls who would be present." Fuller's pioneering work attracted the attention, respect, and friendship of many French artists and scientists, including Jules Chéret, Henri de Toulouse Lautrec, François Raoul Larche, Henri Pierre Roché, Auguste Rodin, Jean Léon Gérôme, Franz von Stuck, Maurice Denis, Thomas Theodor Heine, Paul Léon Jazet, Koloman Moser, Demétre Chiparus, Stéphane Mallarmé, and Marie Curie. Fuller was also a member of the Société astronomique de France (French Astronomical Society). Fuller patented many of her innovations in stage lighting, including the use of chemical compounds for creating color gel, and the application of chemical salts to luminescent lighting and garments. The precedent set by Fuller's case remained in place until the passage of the Copyright Act of 1976, which explicitly extended protection to nondramatic choreographic works. Another notorious imitator was Lord Yarmouth, later 7th Marquess of Hertford, who performed the Serpentine Dance under the stage name of ‘Mademoiselle Roze’. Fuller supported other pioneering performers, such as Sada Yacco and fellow United States born dancer Isadora Duncan. Fuller helped Duncan ignite her European career in 1902 by sponsoring independent concerts in Vienna and Budapest. Loie Fuller's original stage name was "Louie". In modern French "L'ouïe" is the word for a sense of hearing. When Fuller reached Paris she gained a nickname which was a pun on "Louie"/"L'ouïe". She was renamed "Loïe" this nickname is a corruption of the early or Medieval French "L'oïe", a precursor to "L'ouïe", which means "receptiveness" or "understanding". She was also referred to by the nickname "Lo Lo Fuller".

Жеке өмір

Фуллер өзінің 30 жылдан астам уақыт бойы өмір сүрген романтикалық серіктесі Габ Сореремен 1890 жылдардың ортасында танысты. Сорре 1870 жылы бай француз банкирлерінің қызы Габриэль Блох болып дүниеге келді және ақырында 1920 жылы Габ Сорре деген есімді алды. Блох Фуллердің өнерін 14 жасында көрді, ал 1898 жылы Фуллер мен Блох бірге өмір сүрді. Фуллер мен Блохтың қарым-қатынасы бастапқыда баспасөзде белгілі бір назар аударды, өйткені Блох тек ерлер киімін киіп, Фуллерден 8 жас кіші болған. Олардың қарым-қатынасы туралы баспасөз хабарлары уақыт өте келе төмендеді, көбірек Фуллердің анасына назар аударды және Блох пен Фуллер салыстырмалы түрде алаңсыз өмір сүруге мүмкіндік берді. Фуллер 1902 жылы Бухарестте өткен спектакльде Румынияның мұрагерлік ханшайымы Маримен кездесті. Мари мен Фуллер жақын дос болып, кеңінен хат алмасып жүрді. Олардың қарым-қатынасы Фуллер мен Мария патшайымның ғашықтар екендігі туралы аңыздарға айналды. Фуллер Париждегі АҚШ елшілігінің байланысы арқылы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Румынияға АҚШ-тың қарызының ұйымдастырылуына ықпал етті. Кейіннен, болашақ Румыния королі Кароль II Румыния корольдік отбасынан алшақтап, Парижде өзінің сүйіктісі Магда Лупескумен бірге өмір сүрген кезеңде, ол олармен достық қарым-қатынас құрды; олар Карольдің анасы Маримен байланысы туралы білмеді. Фуллер бастапқыда Мариге ерлі-зайыптылар атынан қолдау көрсетті, бірақ кейіннен Маримен бірге Каролды Лупескуден ажырату үшін ойластырды. Фуллер Мэри патшайым мен американдық бизнесмен Сэмюэл Хиллмен бірге Вашингтон штатының ауылдық жерінде Мэрихилл өнер мұражайын құруға көмектесті, онда оның мансабы туралы тұрақты экспонаттар бар.

Кейінгі өмір және өлім

Фуллер кейде Америкаға оралып, өзінің шәкірттері – "Фуллереттер" немесе Музалардың қойылымдарын ұйымдастыратын, бірақ өмірінің соңына дейін Парижде тұрды. Ол 1928 жылдың 1 қаңтарында Парижде пневмониядан 65 жасында қайтыс болды, 66 жасқа толуына екі апта жетпеді. Оның денесі кремацияланып, Париждегі Пер-Лашез зиратының колумбариумында (№ 5382) жерленді.

Мұра

Фуллер қайтыс болғаннан кейін, оның отыз жылдық романтикалық серіктесі Габ Сорере би труппасын және Фуллер басқарған зертхананы мұра етті. Сорере Фуллердің атағын өздерінің мансабын жақсарту үшін қолданған бишілерге қарсы заңдық шаралар қолданды және Фуллердің визуалды эффекттер жасаушы ретіндегі мұрасын құрметтеу үшін фильмдер мен театрлық қойылымдар жасады. Фуллердің туындылары кәсіби және қоғамдық қызығушылықтың қайта жандануын бастан кешіп жатыр. 2009 жылғы Ронда К. Гареликтің «Электрлік Саломе» атты зерттемесі оның биге ғана емес, сонымен қатар модернистік өнерге де маңыздылығын көрсетеді. Салли Р. Сомер Фуллердің өмірі мен заманы туралы кеңінен жазды. Марсия және Ричард Курент 1997 жылы «Лои Фуллер, Жарық Құдайы» атты өмірбаян жариялады. Философ Жак Рансьер өзінің «Айстезис» атты еңбегінің бір бөлімін Фуллердің 1893 жылы Парижде өткізген өнер көрсетулеріне арнады, оны модерн стилінің және технологиялық өнертабысқа ұмтылысының символы деп санайды. Джованни Листа 1994 жылы «Loïe Fuller, Danseuse de la Belle Epoque» атты кітабында Фуллерге шабыттанған 680 беттік өнер туындылары мен мәтіндерді жинақтады. 1980 жылдары Мюнхен бишісі Бригида Охайм Фуллердің билерін және әдістерін қайта жаңғыртты, сондай-ақ Клод Шабролдың «Алаяқ» фильмінде де пайда болды. 2016 жылы Стефани Ди Джиусто Лои Фуллердің өмірі туралы «Биші» фильмін түсірді, онда Соко Лои рөлінде, ал Лили Роуз Депп Изадора Дункан рөлінде ойнады. Джоди Сперлинг фильм үшін Соконың билерін хореографиялады, шығармашылық кеңесші болды және Соконың би жаттықтырушысы ретінде Фуллер техникасын үйретті. Фильмнің премьерасы 2016 жылғы Канн кинофестивалінде өтті. Фуллер қазіргі заманғы хореографтарға әлі де ықпал етеді. Фуллердің жанрын заманауи көзқараспен қайта қарастыратын Сперлинг Фуллерден шабыттанған ондаған туындыларды хореографиялады және Фуллердің сөздік қорын мен техникасын 21-ғасырға дейін кеңейтті. Сперлингтің Time Lapse Dance компаниясы алты бишіден тұрады, олардың барлығы Фуллер стиліндегі техника мен өнерге жақсы біледі. Тағы бірі – Энн Купер Олбрайт, ол Фуллердің жарық дизайнына қатысты патенттерінен шабыт алып, жарық дизайнерімен бірге бірқатар туындылар жасады. Шела Ксорегос Фуллердің бірнеше арнайы эффекттерін көрсеткен «La Loïe» атты құрмет көрсету биін хореографиялады. Тейлор Свифттің 2018 жылғы «Репутация» туры Фуллерге арналған бөлімді ұсынды. Тур кезінде «Dress» әнін орындағанда бірнеше бишілер «Жылан биін» қайта жасайды. Netflix-тегі «Репутация» стадиондық тур концертінде «Dress» әнінен кейін Тейлордың Фуллерге деген құрметін көрсететін хабарлама пайда болады. 2019 жылғы «Радиоактивті» фильмінде Лои Фуллерді (Дрю Жакоби) басты кейіпкер Мари Кюридің досы ретінде көруге болады. Ғалым Фуллердің радийдің жасыл жарығында билеп жүргенін көреді. Биші сондай-ақ Кюрилерді медиуммен таныстырады.

After Fuller's death, her romantic partner of thirty years, Gab Sorère inherited the dance troupe as well as the laboratory Fuller had operated. Sorère took legal action against dancers who wrongfully used Fuller's fame to enhance their own careers and produced both films and theatrical productions to honor Fuller's legacy as a visual effects artist. Fuller's work has been experiencing a resurgence of professional and public interest. Rhonda K. Garelick's 2009 study entitled Electric Salome demonstrates her centrality not only to dance, but also modernist performance. Sally R. Sommer has written extensively about Fuller's life and times Marcia and Richard Current published a biography entitled Loie Fuller, Goddess of Light in 1997. The philosopher Jacques Rancière devoted a chapter of Aisthesis, his history of modern aesthetics, to Fuller's 1893 performances in Paris, which he considers emblematic of Art Nouveau in their attempt to link artistic and technological invention. Giovanni Lista compiled a 680 page book of Fuller inspired art work and texts in Loïe Fuller, Danseuse de la Belle Epoque in 1994. In the 1980s, Munich dancer Brygida Ochaim revived Fuller's dances and techniques, also appearing in the Claude Chabrol film The Swindler. In 2016, Stéphanie Di Giusto directed the movie The Dancer about the life of Loïe Fuller, with actresses Soko as Loïe and Lily Rose Depp as Isadora Duncan. Jody Sperling choreographed Soko's dances for the movie, served as creative consultant and was Soko's dance coach, training her in Fuller technique. The movie premiered at the 2016 Cannes Film Festival. Fuller continues to be an influence on contemporary choreographers. Sperling, who re imagines Fuller's genre from a contemporary perspective, has choreographed dozens of works inspired by Fuller and expanded Fuller's vocabulary and technique into the 21st century. Sperling's company Time Lapse Dance consists of six dancers all versed in Fuller style technique and performance. Another is Ann Cooper Albright, who collaborated with a lighting designer on a series of works that drew inspiration from Fuller’s original lighting design patents. Shela Xoregos choreographed a tribute, La Loȉe, a solo which shows several of Fuller's special effects. Taylor Swift's 2018 Reputation Tour featured a segment dedicated to Fuller. During her performance of "Dress" each night on the tour, several dancers recreated the "Serpentine Dance." In the reputation Stadium Tour concert film on Netflix, after “Dress” there is a message showing Taylor’s dedication to Fuller. Into the 2019 film Radioactive Loie Fuller (Drew Jacoby) is a friend of the main character Marie Curie. The scientist envisions Fuller dancing in the green light of radium. The dancer also introduces the Curies to a medium.

Жазба шығармалары

Фуллердің "Quinze ans de ma vie" атты автобиографиялық естелігі ағылшын тілінде жазылған, Божидар Карагеоргевич француз тіліне аударған және 1908 жылы Ф. Ювен (Париж) баспасында Анатоль Франстың кіріспесімен жарық көрген. Ол бірнеше жылдан кейін естеліктерін ағылшын тілінде қайта жазды, олар 1913 жылы Х. Дженкинс (Лондон) баспасында "Бейнегердің өміріне он бес жыл" деген атпен жарық көрді. Нью-Йорктың қоғамдық кітапханасы Жером Роббинс би жинағы ағылшын тіліндегі басылымның дерлік толық қолжазбасын және француз тіліндегі басылымға қатысты материалдарды сақтайды. Фуллердің автобиографиясы – куәгердің баяны, ол әңгімелеу өнерінде өте икемді болғандығымен белгілі. Оның алғашқы жібек юбкасын қалай алғаны туралы жеті жоғары көркемделген нұсқа бар, бірақ нақты оқиғасы белгісіз. Ол Серпентин биін ойлап табу туралы жазумен қатар, сонымен қатар қазіргі заманғы би және қозғалыс туралы өз теорияларын кеңінен жазды.