Кіріспе

Блэкфриарс театры – Ренессанс дәуірінде Лондон қаласындағы бұрынғы Блэкфриарс доминикандық монастыры орнындағы екі бөлек театрға берілген атау. Алғашқы театр Корольдік капелланың балалары – патшайымның капелла хорларымен байланысты бала актерлерге арналған орын ретінде пайда болды. Олар 1576 жылдан 1584 жылға дейін бұрынғы монастырьдің үлкен залында пьесалар қойды. Екінші театр 1596 жылы Джеймс Бербидждің монастырьдың жоғарғы бөлігі мен басқа ғимаратты сатып алуынан кейін ашылды, сондағы жоғарғы қабаттағы Парламент палатасы театрға айналдырылды. Капелла балалары 1600 жылдың күзінен бастап 1608 жылы Патшаның труппасы (адамдары) келіп алмағанша осы театрда өнер көрсетті. Олар Англия азамат соғысы басталғанда барлық театрлар жабылғанға дейін 1642 жылға дейін оны қысқы театр ретінде табысты пайдаланды. 1666 жылы Лондонның Ұлы өрті кезінде бүкіл аймақ қирады.

Бірінші театр

Блэкфриарс театры бұрынғы доминикандық монастырьдің жерінде салынған. Монастырь Лондонның өзінде Темза мен Лудгейт төбесінің арасында орналасқан. Бұл орденнің мүшелері киген қара шапандар аймаққа және театрларға аттарын берді. Реформацияға дейінгі Тюдор дәуірінде бұл орын діни ғана емес, саяси функцияларға да қолданылды, мысалы, Арагондық Екатерина мен VIII Генрихтің ажырасу ісі, сегіз он жылдан кейін Шекспир труппасы сол бөлмеде қайта ойнады. VIII Генрих монастырь мүлігін тартып алғаннан кейін, монастырь коронаның меншігіне өтті; мүлікті басқару Сер Томас Каварденге, «Revels» шеберіне берілді. Каварден монастырьдың бір бөлігін «Revels» кеңсесі ретінде пайдаланды, ал қалған бөліктерін көршінің бай тұрғындарына, соның ішінде Лорд Кобхам мен Джон Чекке сатты немесе жалға берді. 1559 жылы Каварден қайтыс болғаннан кейін, оның әйелі Каварден бұл мүлікті сэр Уильям Морға сатты. 1576 жылы Ричард Фаррант, сол кездегі Виндзор капелласының шебері, пьесаларды қою үшін Мордан бұрынғы кладовканың бір бөлігін жалға алды. Сол кездегі театр практикасында жиі болғандай, бұл коммерциялық кәсіпорын патшалық қажеттілік туралы ыңғайлы оймен ақталады; Фаррант өзінің хор ұлдарына королева үшін пьесаларды жаттығуға орын керек деп мәлімдеді, бірақ ол ақы төлейтін көрермендер үшін де пьесалар қойды. Театр шағын болды, шамамен 14 метр (46 фут) ұзындығы және 8 метр (25 фут) ені, ал бағасы, қоғамдық театрларға қарағанда қымбат болды (галереяда алты пенни, сахнаға жақын қораптағы орын үшін үш шиллингке дейін); бұл екі фактор да театрға қатысуды белгілі бір шектеулі, жақсы жағдайға ие адамдар мен ақсүйектер тобымен шектеді. Өзінің труппасы үшін Фаррант өзінің Виндзор ұлдарымен сол кезде Уильям Хуннис басқарған Корольдік капелланың ұлдарымен біріктірді. 1580 жылы Фаррант қайтыс болғаннан кейін, Хуннис Джон Ньюманды серіктес етіп алды және олар Фарранттың жесігінен мүлікті жалға алды, жалға алу ақысын уақтылы төлеуге және қажетті жөндеу жұмыстарын жасауға 100 фунт стерлинг кепілдік берді. Бірақ кәсіпорын қаржылық жағынан жақсы болмады, бұл Фарранттың жесігін Морға жалға төлемеу қаупіне ұшыратты. 1583 жылдың қарашасында Фаррант Хуннис пен Ньюманға кепілдік бойынша төлемді тоқтатуы үшін сотқа шақырды. Ол немесе Мордың сотынан қашу үшін Хуннис пен Ньюман өздерінің қосалқы жалға алуын Уэльстік хатшы және театрға құштар Генри Эвансқа берді. Бұл рұқсатсыз субаренда Морға мүлікті қайта иеленуге сот ісін қозғауға мүмкіндік берді, бірақ Эванс заңдық кешіктірулерді пайдаланды және ақыры, 1583 жылғы Майклмас сессиясынан (қараша) кейін субаренданы Оксфордтың 17-ші графы Эдвард де Вереге сатты, ол оны өз хатшысы Джон Лайлиге берді. Ойын үйдің иесі ретінде Лайли Эвансты «Оксфорд ұлдары» атты жаңа труппаның менеджері етіп тағайындады, ол Капелла ұлдары мен Пол ұлдарынан құралды және өзінің талантын пьеса жазуға бұрды. Лайлидің «Кампасп» пьесасы Блэкфриарсте, содан кейін 1584 жылғы Жаңа жыл күні сарайда қойылды; сондай-ақ, оның «Сафо» және «Фао» пьесасы Блэкфриарсте «Шроув сейсенбі» күні алғаш рет қойылды.

Екінші театр

Екінші Блэкфриарс – бұл үй ішінде салынған театр, ол Жеймс Бербидждің, Ричард Бербиджтің әкесі және Лорд Чемберленнің адамының бастамасымен мүліктің басқа бөлігінде салынған. 1596 жылы Бербидж бұрынғы монастырьдің фратерін және төменгі бөлмелерді 600 фунт стерлингке сатып алды. Бұл үлкен кеңістік, шамамен 100 фут (30 м) ұзындығы және 50 фут (15 м) ені, биік төбелерімен, Бербиджге екі галерея салуға мүмкіндік берді, бұл көрермендердің сыйымдылығын едәуір арттырды. Бербидждің сатып алған жеріне енгізген өзгерістерінің мәні нақты емес, сондай-ақ театрға қатысты көптеген заманауи сілтемелер оның дизайны туралы толыққанды сурет бере алмайды. Ойын қоюға дайын болғаннан кейін, кеңістік шамамен 69 фут (21 м) ұзындығы және 46 фут (14 м) ені (20 x 14 метр) болған, оның ішінде гримерлік бөлмелер де болған. Кем дегенде екі, мүмкін үш галерея және сахнаға жақын бірнеше ложалар болған. Сыйымдылығы 600-ден 1000-ға дейін, галереялар мен ложалардың санына байланысты бағаланған. Сахнада онға дейін көрермен болуы мүмкін еді. Алайда, Бербидж құрылыс салғанда, бай аудан тұрғындарының, леди Элизабет Рассел басшылығымен жасаған петициясы, Тайлық кеңесін сол жерде ойын қоюға тыйым салуға көндірді. Компанияға сол жерде өнер көрсетуге толығымен тыйым салынды. Үш жылдан кейін Ричард Бербидж мүлікті Генри Эвансқа жалға берді, ол он бес жыл бұрын шығарылғандардың бірі болған. Эванс Хуннис орнына Патшалық капелласындағы Натаниел Джайлзбен серіктестік құрды. Олар театрда "Капелла балалары" деп аталатын топпен коммерциялық қызмет атқарды, ол капелланың хор ұлдары мен басқа ұлдарды біріктірді, олардың көпшілігі Джайлздің рұқсатымен жергілікті грамматикалық мектептерден алынып, патшайымға ойын-сауық ұсыну үшін келді. Осы драмалық шақырулардың күмәнді заңдылығы 1600 жылы бір әкеден наразылық тудырды; алайда, осы әдіс компанияға Натаниел Филд және Салмон Пави сияқты ең танымал актерлерді әкелді. Тұрғындар бұл пайдалануға қарсылық көрсетпеді, мүмкін, ересектер мен балалар компаниялары арасындағы әлеуметтік айырмашылықтар болғандықтан. Осы компания орналасқан кезде Блэкфриарс инновациялық драма мен сахналаудың ортасы болды. Блэкфриарс компаниясы өзінің бәсекелесі Полдың балаларымен бірге Якобин әдебиетінің ең талантты жас драматургтарының пьесаларын қойды, олардың арасында Томас Миддлтон, Бен Джонсон, Джордж Чапман және Джон Марстон болды. Чапман мен Джонсон осы кезеңде Блэкфриарс үшін ғана жазды, ал Марстон Полдан бастап, 1605 жылға қарай Блэкфриарске ауысты, онда ол үлескер болған көрінеді. Онжылдықтың соңғы жартысында Блэкфриарс компаниясы Фрэнсис Бомонттың ("The Knight of the Burning Pestle") және Джон Флетчердің ("The Faithful Shepherdess") пьесаларын қойды, олар алғашқы қойылымдарында сәтсіз болғанымен, осы екі драматургтың жұмысының маңызды бастауы болды, олардың шығармалары ерте Стюарт драмасына терең әсер етті. Осы драматургтардың жаңа пьесалары жеке және әлеуметтік сатираның, сахнадағы зорлық-зомбылықтың және жыныстық ашықтықтың қабылданған шекараларын әдейі кеңейтті. Бұл пьесалар Банксайд пен Шордич театрларындағыдан жоғары әлеуметтік топтың мүшелерін тартқан сияқты, ал кіру ақысы (арзан орын үшін алты пенс) амфитеатрлардың кедей меценаттарын шығарған болуы мүмкін. Алдын ала сөздер мен ішкі сілтемелер галанттар мен хан сарайларының адамдары туралы айтады, олар тек пьесаны көру үшін ғана емес, сонымен қатар көріну үшін келді; жеке театрлар сахнаның өзінде орындықтарды сатты. Блэкфриарс театр залы ағылшын коммерциялық сахналау сипатын түбегейлі өзгертетін басқа да жаңалықтардың ортасы болды: ол жасанды жарыққа сүйенетін алғашқы коммерциялық театр кәсіпорындарының бірі болды және актілер арасында музыканы пайдаланды, бұл практика Марстонның "Малодовольство" (1604) пьесасының кіріспесінде сол кездегі қоғамдық театрларда кең таралмағанын көрсетеді. ХХ ғасырдың басында балалар компаниялары бір құбылысқа айналды; Гамлеттегі "кішкентай көздер" деген тіркес тіпті ересектер компанияларының да оларға қауіп төндіретінін көрсетеді. Сол онжылдықтың соңғы жартысында мода біршама өзгерді. 1608 жылы Бербидж компаниясы (осы кезде Корольдің адамы) театрда иелік құқығын алды, олар әлі де иеленеді, бұл жолы аудан тұрғындарынан қарсылық болмады. Қайта ұйымдастырылған театрда бастапқыда жеті үлескер болды: Ричард Бербидж, Уильям Шекспир, Генри Конделл, Джон Хемингес және Уильям Слай, барлығы Корольдің адамы, сонымен қатар Катберт Бербидж және Генри Эванс, театр менеджері Генри Эванстың өкілі. Акционерлердің (немесе "үй басқарушылардың") бұл құрылымы Глоб театрының жұмыс істеу тәсіліне ұқсас болды. I Чарльз патшаның тұсында тіпті королева Генриетта Мария да Блэкфриарс көрермендерінің қатарында болды. 1634 жылдың 13 мамырында ол және оның сүйіктілері Филипп Массингердің пьесасын көрді; 1635 жылдың соңында немесе 1636 жылдың басында олар Лодовик Карлеллдің "Арвирагус пен Филиция" пьесасының 2-бөлімін көрді; және 1636 жылдың мамырында үшінші қойылымға қатысты. Театр Англия азаматтық соғысы басталғанда жабылды және 1655 жылдың 6 тамызында бұзылды.

Блэкфрайрс ойын үйі

Вирджиния штатының Стаунтон қаласындағы Американдық Шекспир орталығының Blackfriars Playhouse театры – түпнұсқа Blackfriars театры туралы мәліметтерге сүйене отырып, Жакоб дәуіріндегі театрдың қайта құрастырылған нұсқасы. 3,7 миллион долларға салынған, 300 орындық бұл театр 2001 жылдың қыркүйегінде ашылды. Театрдың жарығы түпнұсқа Blackfriars театрындағы жарықтан үлгі алынған.

Сэм Ванамейкер ойын үйі

1990 жылдары Лондондағы Шекспир глобусы салынып жатқанда, Blackfriars театрының "көшірмесін" орналастыру үшін жабық театрдың қабырғасы іргелес салынды. Blackfriars театрының нақты жоспарлары белгілі болмағандықтан, жаңа театрдың жоспары 1960 жылдары Оксфордтағы Вурчестер колледжінде табылған суреттерге негізделді. Алғашқыда бұл суреттер 17 ғасырдың басында жасалған және Иниго Джонстың еңбегі деп есептелген. Қабырға суреттерде көрсетілгендей театрды орналастыру үшін салынды, ал жоспарланған аты – Иниго Джонс театры. 2005 жылы суреттер 1660 жылға жатсатыны анықталды және олар Джон Веббке тиесілі екені белгілі болды. Джон Гринфилд пен Allies және Моррисон бірлесіп жобалаған бұл театр ғимараттың кірпіш қабырғасының ішінде салынған еменнен жасалған құрылыс. Сахнаның үстінде музыканттар галереясы орналасқан, ал театрдың төбесі әсем суреттермен безендірілген. Театрдың сыйымдылығы 340 орындық, онда ордадағы орындықтар мен екі жартылай дөңгелек галерея бар. Бірінші галереяның айналасындағы жалюзилер арқылы күн сәулесі кіреді. Жалюзилер жабық болғанда, театр балдан жасалған шамдармен, сондай-ақ биіктігі реттелетін алты шамшырақпен және тіпті актерлер ұстаған шамдармен жарықтандырылады.