Кіріспе
Плауттың ежелгі римдік пьесасы «Поэнул», сондай-ақ «Кішкентай карфагендік» немесе «Кішкентай пундық» деп аталады, Тит Макций Плауттың ерте рим театры үшін жазылған латын комедиялық пьесасы. Бұл пьеса б.з.д. 195-189 жылдар аралығында жазылған болуы мүмкін. Пьесаның ерекшелігі – бесінші актіде Ханно кейіпкерінің сөйлейтін карфагендік пун тіліндегі мәтін қамтылғандығы. Тағы бір қызықты жайт – Римдіктер бірнеше жыл бұрын Карфагендік генерал Ганнибалға қарсы күрескен Екінші Пуникалық соғыста ауыр жеңіліске ұшыраған кезде Карфагендік Ханно кейіпкерінің жақсы көрініс тапқандығы. Пьесада қайта өңдеу белгілері бар, мүмкін екінші қойылым үшін, себебі пьесаның екі түрлі аяқталуы бар.
Poenulus, also called The Little Carthaginian or The Little Punic Man, is a Latin comedic play for the early Roman theatre by Titus Maccius Plautus, probably written between 195 and 189 BC. The play is noteworthy for containing text in Carthaginian Punic, spoken by the character Hanno in the fifth act. Another remarkable feature is the sympathetic portrayal of the character of the Carthaginian Hanno at a time when only a few years previously the Romans had suffered huge losses in the 2nd Punic War fought against the Carthaginian general Hannibal (218–202 BC). The play shows signs of having been reworked, possibly for a second production, since there are two endings.
Сюжет
Агорастокл есімді жас жігіт Адельфазиум есімді қызға ғашық. Агорастокл, Адельфазиум және оның қарындасы Антерастилис Карфагеннен бала кезінде ұрланған. Агорастоклді ұл баласын қалаған баласыз бай адам сатып алды, ал қыздарды жезөкшелікке сату үшін құл ретінде сатты. Агорастоклдің ұзақ уақыт бойы азап шеккен құлы Милфио, қожайынына Адельфазиумды алуға көмектесуге тырысады. Олардың жоспары – Ликусты алдап, құқықтық проблемаға түсіру. Агорастоклдің шаруашылық басқарушысы Колибиск шетелдік киім киіп, Ликустың үйіне қоныстанады. Агорастокл және бірнеше куәгерлер Ликусты құлын жасырып отыр деп айыптап, сотқа берумен қорқытады. Осы сәтте Ханно Карфагеннен келеді, және ол Агорастоклдің қайтыс болған ата-анасының туысы екені, сондай-ақ екі қыздың әкесі екені тез арада белгілі болады. Ақырында қыздар Ликустың қолынан құтқарылып, ол жазаланады, ал оқиға бақытты отбасылық қайта қосылумен аяқталады. Ханно Агорастоклға оның қызына үйленуге бата береді. Пьеса Грекияның орталық бөлігіндегі Этолиядағы Калидон қаласында өтеді. Сахналық безендіріс – бір жағында құл саудагері Ликустың үйі, екінші жағында жас Агорастоклдің үйі бар көше, ал олардың арасында Венера храмы орналасқан.
Агорастокл Адельфазиумға жақындауға тырысады
1.1 акт (129–209): iambic senarii (81 жол)
Жас жігіт Агорастокл құлы Милфиоға Адельфазиумға деген махаббаты туралы айтады. Агорастокл Милфиоға көңіл бөлгенмен, оны жиі ұрып-соғады. Милфио құл иесін қыздарды беруге мәжбүрлеу үшін бір хитролықты ұсынады: олар Агорастоклдің шаруашылық басқарушысын клиенттей киіндіріп, оны сатып алушының үйіне жібереді. 1.2 акт (210–260): негізінен бакиак (51 жол)
Екі қыз көрші үйден сыртқа шығып, киімдерін түзеп, Адельфазиум жоғары санаттағы қызметкерді ұстаудың қаншалықты қиын және қымбат екенін айтады. Агорастокл мен Милфио олардың сөздерін тыңдап, жалтақтап пікір білдіреді. 1.2 акті (261–409): trochaic septenarii (148 жол)
Адельфазиумның қарындасы Антерастилис оған құл саудагерінің оларды Венера мерекесінде клиенттерге көрсету үшін күтіп тұрғанын еске салады, бірақ Адельфазиум көпшілікке шығудан қашынбақ болып, кешіктіреді. Осы сәтте Агорастокл Адельфазиумға жақындап, оны өз махаббатына ие етуге тырысады, бірақ ол оны қабылдамайды. Ол Милфиоға өз атынан әрекет етуді бұйырады, содан кейін Милфионың Адельфазиуммен тәтті сөздерге толы әңгімесіне ашуланып, оны ұрып-соғады. Қыздар ғибадатханаға беттейді.
The young man Agorastocles is speaking to his slave Milphio about his love for Adelphasium. It appears that Agorastocles is fond of Milphio but often beats him. Milphio suggests a trick to force the slave owner to hand over the girls: they will dress Agorastocles' farm manager up as if he were a customer and send him into the procurer's house. Act 1.2 (210–260): mainly bacchiac (51 lines)
The two girls come out of the house next door to finish their toilette, and Adelphasium sings of what a lot of trouble and expense it is to maintain a high class courtesan. Agorastocles and Milphio listen in, making comments aside. Act 1.2 cont. (261–409): trochaic septenarii (148 lines)
Adelphasium's sister Anterastilis reminds her that the slave dealer is waiting for them at the festival of Venus to display them for potential customers, but Adelphasium delays, saying she wishes to avoid the crowds. At this point Agorastocles goes up to Adelphasium and tries to win her over, but she rejects him. He gets Milphio to try on his behalf, then is annoyed at the way Milphio makes sweet talk to Adelphasium, and beats him. The girls depart for the temple.
Агорастокл Ликусты алдауға дайындалады
1.3 акт – 2 акт (410–503): iambic senarii (93 жол)
Агорастокл Мильфиоға егер ол құл саудагеріне жасаған әрекетін орындаса, бостандық беретінін уәде етеді. Мильфио оны куәгерлерді әкелуге жібереді. Агорастокл мен Мильфио кеткен соң, сатып алушы Ликус ашуланып пайда болады, ол алты қошқарды құрбандыққа шалып, ақшасын босқа жұмсады, бірақ жақсы белгілер алмады. Ликустың клиенттерінің бірі – Антамонид есімді әскер келеді. Оны таңғы асқа шақырған, және ол өзінің қиялдағы шайқастарын мақтан тұтады. 3.1–3.2 акт (504–614): трохаикалық септенарлар (111 жол)
Агорастокл куәгерлерімен қайта оралады. Ол олардың кешіккені үшін ашуланып сөкпейді. Олар наразылық білдіріп жауап береді. Ол оларды жоспарды тағы бір рет қайталауға мәжбүр етеді. Енді Мильфио үйден бай шетелдіктей киінген иелік басқарушы Коллибискпен бірге шығады. Куәгерлер оған берілген 300 алтын монетаны қарап тексеріп шығады. Олар сатып алушының есігіне жақындағанда, Ликус сыртқа шығады.
Agorastocles promises Milphio his freedom if he can pull off his trick on the slave dealer. Milphio sends him off to fetch some witnesses. When Agorastocles and Milphio have gone, the procurer Lycus appears, angry because he has wasted money on sacrificing six lambs but without getting good omens. A soldier called Antamoenides (one of Lycus's potential customers) arrives. He has been invited for breakfast, and boasts of imaginary battles he has fought. Act 3.1–3.2 (504–614): trochaic septenarii (111 lines)
Agorastocles comes back with his witnesses. He impatiently chides them for coming so slowly. They reply indignantly. He makes them go over the plan once more. Now Milphio comes out from the house with the estate manager Collybiscus, who is dressed like a wealthy foreigner. The witnesses examine the 300 gold coins he has been given. As they approach the procurer's door Lycus comes out.
Ликусты алдап кетті .
Акт 3.3–3.6 (615–816): iambic senarii (202 жол)
Куәгерлер Collybiscus-тің портта кездескен бай бейтаныс екенін түсіндіреді, ол тұруға және көңіл көтеруге орын іздеп жүр. Агорастокл өз үйінен шығып, Collybiscus-тің құл саудагеріне ақы төлеп жатқанын көреді. Ол куәгерлерден кеңес сұраған соң, Ликустың есігіне барады. Lycus енді ғана шығып, жасаған келісімге риза болып өзін құттықтап жатыр. Агорастокл одан Адельфазийді жіберіп беруін сұрайды, ол ақшаны алып жүретін құлды жібергенін айтады. Куәгерлердің алдында Lycus құлды немесе ақшаны көргенін жоққа шығарып, тұзаққа түседі. Агорастокл куәгерлерге көрсету үшін Lycus-тың үйінен Collybiscus-ті әкеледі, бірақ Lycus қашып кеткенін біледі. Агорастокл, Collybiscus және куәгерлер кетеді. Акт 4.1 (817–822): iambic octonarii (4 жол), iambic septenarii (2 жол)
Милфио көшеге шығып, қожайынының көңіл-күйінің бұзылуынан көп ұрылатынын әндейді. Ол ғибадатханадан шыққан Lycus-тың қызметшісі Синкерастты көреді. Акт 4.2 (823–922): trochaic septenarii (100 жол)
Милфио Синкерасттың Lycus үшін жұмыс істейтін өміріне шағымданып, өзін-өзі кінәлағанын естиді. Синкераст Lycus-тың ғибадатханада шалуының қанағаттандырмай шыққанын айтады. Милфио оны тоқтатып, көмектесуді ұсынады. Синкераст Адельфазиум мен оның қарындасының Карфагенде қарақшыларға түскен еркін туған екенін айтады.
The witnesses explain that Collybiscus is a rich stranger they met at the harbour, who is looking for a place to stay and enjoy himself. Agorastocles comes out of his house in time to see Collybiscus paying the slave dealer. After asking the witnesses for advice, he goes to Lycus's door. Lycus is just coming out, congratulating himself on the deal. Agorastocles requests him to send over Adelphasium, saying that he has sent a slave carrying the money. In front of the witnesses Lycus falls into the trap of denying that he has seen the slave or the money. Agorastocles fetches Collybiscus from Lycus's house for the witnesses to see, but finds that Lycus has run away. Agorastocles, Collybiscus, and the witnesses depart. Act 4.1 (817–822): iambic octonarii (4 lines), iambic septenarii (2 lines)
Milphio comes out into the street, singing how he gets a lot of beating because of his master's disturbed mood. He sees Lycus's servant Syncerastus coming out of the temple. Act 4.2 (823–922): trochaic septenarii (100 lines)
Milphio overhears Syncerastus complaining to himself about his wretched life working for Lycus. Syncerastus reveals that Lycus's temple sacrifice was not propitious. Milphio stops him and offers to help him. Syncerastus reveals that Adelphasium and her sister are actually free born, captured by pirates in Carthage.
Ханно қыздарын табады
5.1–5.3 актісі (940–1173): Пуни (10 жол); иамбик сенари (222 жол)
Ханно, екі қыздың карфагендік әкесі, Пуни (феникиялық) тілінде дұға айтып кіреді, содан кейін оны латын тіліне аударады. Өзінің Агорастоклдың үйінде тұруға құқығы бар қонақжай белгісін алып жүргенін айтады. Агорастокл мен Милфио үйден шығып, Ханно естіп тұрғанда, Карфагеннен ұрланған екі қыз туралы әңгімелеседі. Милфио Ханно мен оның ілесушілерінің африкалықтар екенін біліп, оған сұрақ қояды, жауаптарын түсінгендей болып, қиялға толы түсіндірмелер ойлап табады. Содан кейін Ханно латын тіліне ауысады, бұл Милфиоға ұятты жағдай тудырады. Агорастокл Ханноны өзінің де карфагендік екендігіне қуана қарсы алады. Ханно Агорастоклға белгіні көрсетеді және ол өзінің туысының ұлы екенін біледі: Агорастоклдің қолындағы маймыл шаққан із оның кім екенін растайды. Милфио Ханнодан өз жоспарында көмектесуін сұрайды. Ханно қыздардың өзінің жоғалған қыздары болуы мүмкін деген күдікпен келіседі. Қыздардың күтімшісі Ликустың үйінен шақырылып, Ханноны таниды. Милфио Ханноның қызметшілерін Агорастоклдың үйіне кіргізеді. 5.4 актісі (1174–1200): полиметриялық (көбінесе анапаэсттік және иамбикалық) (27 жол)
Адельфазиум мен оның қарындасы ғибадатханадан шығып, мереке туралы қуанышпен ән шырқайды. 5.4 актісі (жалғасы) (1201–1225): трохаик септеннарий (25 жол)
Қыздар сонымен қатар, бір жобалаушы оларды жақын арада босататынын уәде еткені туралы да айтады. Ханно оларды тоқтатып, сотқа бірге бару керектігін талап етеді. 5.4 актісі (жалғасы) (1226–1273): иамбик септеннарий (48 жол)
Қыздар қызығушылықпен қарап тұрады. Ханно оларды сотқа алып бару керектігін, өйткені олар оның қыздарын ұрлаған деп айтады. Соңында Ханно олардың әкесі екенін жариялайды. Қуанышты кездесу болады. 5.4 актісі (жалғасы) – 5.5 (1274–1303): трохаик септеннарий (30 жол)
Ханно алғыс айтатын дұға оқиды. Агорастокл оған үлкен қызын оған бермек болғанын еске салады. Әскер Антамонид Ликустың үйінен шығып, таңғы астан кейін тасталып қалғанына ашуланады. Ол Әнтерастилистің әкесімен құшақтасқанын көріп, ашуға буырады.
Hanno, the Carthaginian father of the two girls, enters, speaking a prayer in Punic (Phoenician), which he then translates into Latin. He says he is carrying a token of hospitality which gives him to right to stay at the house of Agorastocles. Agorastocles and Milphio come out of their house, and, overheard by Hanno, talk about the two girls stolen from Carthage. Milphio recognises that Hanno and his attendants are Africans and questions him, pretending to understand his answers and inventing fanciful interpretations. Hanno then switches to Latin, to Milphio's embarrassment. Agorastocles welcomes Hanno as a fellow Carthaginian. Hanno shows Agorastocles the token and learns that he is the son of his cousin: the scar of a monkey bite on Agorastocles' hand confirms his identity. Milphio seizes the opportunity to ask Hanno to help him in his plan. Hanno agrees, suspecting already that the girls are his own lost daughters. The girls' nurse is summoned from Lycus's house and recognises Hanno. Milphio takes Hanno's servants inside Agorastocles' house. Act 5.4 (1174–1200): polymetric (mainly anapaestic and iambic) (27 lines)
Adelphasium and her sister emerge from the temple, singing excitedly about the festival. Act 5.4 (cont.) (1201–1225): trochaic septenarii (25 lines)
The girls also talk of how a soothsayer promised that they would soon be free. Hanno stops them, and insists that they must come with him to a court. Act 5.4 (cont.) (1226–1273): iambic septenarii (48 lines)
The girls are puzzled. Hanno teasingly claims that they must be taken to court because they have stolen his daughters. At last Hanno reveals that he is their father. There is a happy reunion. Act 5.4 (cont. )–5.5 (1274–1303): trochaic septenarii (30 lines)
Hanno says a prayer of thanksgiving. Agorastocles reminds him that he had promised to betroth his eldest daughter to him. The soldier Antamoenides comes out of Lycus's house, angry because he has been abandoned there without breakfast. He catches sight of Anterastilis hugging her father and becomes angry.