Кіріспе

Арабтың еврейлік түрлері (Judeo Arabic dialects) – араб әлемінде бұрын еврейлер қолданған этнолекттер. ISO 639 халықаралық тілдер стандарты бойынша яһуди араб тілі jrb кодымен макротіл ретінде жіктеледі, және төрт тілді қамтиды: еврей марокколық араб тілі (aju), еврей йемендік араб тілі (jye), еврей египеттік араб тілі (yhd) және еврей триполитандық араб тілі (yud). Яһуди араб тілі еврей жазуымен жазылған классикалық араб тілін де білдіреді, әсіресе орта ғасырларда. Көптеген маңызды еврей еңбектері, оның ішінде Саадия Гаон, Маймонид және Йехуда Халевидің көптеген діни жазбалары бастапқыда яһуди араб тілінде жазылған, себебі бұл олардың авторларының негізгі тілі болған.

Сипаттамалары

Араб әлеміндегі еврей қауымдастықтарының араб тілі, еврей емес көршілерінің араб тілінен шамалы ерекшеленді. Бұл айырмашылықтардың бір бөлігі еврей және басқа тілдерден алынған сөздердің енгізілуімен, ал екінші бөлігі географиялық ерекшеліктермен байланысты, бұл көші-қон тарихын көрсетеді. Мысалы, Египеттің еврей араб тілі, Каир қауымдастығының ішінде де, Каир диалектісіне қарағанда Александрия диалектісіне жақын болды (Блау). Сол сияқты, Бағдад еврей араб тілі Мосул диалектісін еске түсіреді. Араб елдеріндегі көптеген яһудилер еврей араб тілінде де, мұсылман көпшілігінің жергілікті диалектісінде де екі тілде сөйледі. Басқа еврей тілдері мен диалекттері сияқты, еврей-араб тілдері де еврей және арамей тілдерінен сөздер қарызданған. Алайда, бұл ерекшелік Киелі кітаптардың аудармаларында көтерілмейді, себебі авторлар аудармашының міндеті – аудару екеніне сенді.

Тарих

Исламдық жаулап алулардың алдында Арабияда тұратын яһудилер исламға дейінгі яһуди-араб тілінде сөйлеген, ол жеке араб тілінің бір түрі еді. Араб, мұсылман көпшілігі бар елдердегі яһудилер араб әліпбиін қолданбай, кейде өз диалектілерінде, кейде классикалық стильде, көбінесе еврей әліпбиінде жоқ дыбыстарды көрсету үшін араб әліпбиінен алынған дауыссыз нүктелерді қосып, еврей әліпбиінде жазған. Шамамен 800 жылға қарай, Ислам империясындағы яһудилердің көпшілігі (сол кездегі әлемдегі яһудилердің 90%) айналасындағы халықтар сияқты араб тілінде сөйлеген. Бұл яһуди-араб тілінің исламға дейінгі кезеңнен ерте яһуди-араб тіліне өтуіне әкелді. 10 ғасырға қарай яһуди-араб тілі ертеден классикалық яһуди-араб тіліне айналды. 15 ғасырда, яһудилер, әсіресе Солтүстік Африкадағылар, арабтармен байланысын азайта бастағанда, яһуди-араб тілі маңызды өзгерістерге ұшырап, кейінгі яһуди-араб тіліне айналды. Олардың ерекше араб диалектілері екі елде де дамымады, ал олардың көптеген ұрпақтары қазір француз немесе қазіргі еврей тілінде ғана сөйлейді; осылайша яһуди-араб тілінің барлық диалектілері қауіпті тілдер санатына енді. Бұл ерте орта ғасырларда яһуди-араб тілінде сөйлейтіндердің саны, идиш тілінде сөйлейтіндерден әлдеқайда көп болған яһуди-араб тілінің тарихи мәртебесімен қарама-қайшы келеді. Алжир, Марокко, Тунис, Ливан, Йемен, Израиль және АҚШ-та осы тілде сөйлейтін шағын топтар әлі де бар.

Орфографиялық

Яһуди араб жазуы еврей әліпбиінің өзгертілген нұсқасын пайдаланады, ол яһуди араб әліпбиі деп аталады. Ол еврей жазуы сияқты оңнан солға қарай жазылады, және еврей жазуындағыдай, кейбір әріптер сөз соңында ғана қолданылатын соңғы түріне ие. Бұған қоса, ол ұзақ немесе қысқа дауыстыларды белгілеу үшін әліф, вау немесе йод әріптерін қолданады. Әріптердің реті әліпбилер арасында өзгереді.

| Араб аты | Транслитерация | Еврей аты | Транслитерация | Дыбысталуы |
|---|---|---|---|---|
| א | ا | Alef | ā, кейде | |
| ב | ب | Beth | | |
| ג | ج | Gimel | g немесе ǧ | қатты G, немесе J, "get" немесе "Jack" сөзіндегідей /g/, немесе /dʒ/ немесе "vision" сөзіндегі si /ʒ/ диалектіге байланысты |
| גׄ, עׄ немесе רׄ | | Ghayn | ġ | тамақтан шығатын "gh" дыбысы |
| ד | د | Daleth | | |
| דׄ | ذ | Dhaleth | ḏ | "that" сөзіндегідей ағылшын тіліндегі "th" дыбысы /ð/ |
| ה | ه | He | | |
| ו немесе וו | و | Waw | | |
| ז | ز | Zayn | | |
| ח | ح | Heth | ḥ | |
| ט | ط | Teth | ṭ | |
| טׄ немесе זׄ | ظ | Theth | ẓ | "that" сөзіндегідей "th" дыбысының кері тартылған түрі |
| י немесе יי | ي | Yodh | | |
| כ, ך | ك | Kaph | | |
| כׄ, ךׄ немесе חׄ | خ | Kheth | ḫ | "Bach" сөзіндегідей "kh" дыбысы |
| ל | ل | Lamedh | | |
| מ | م | Mem | | |
| נ | ن | Nun | | |
| ס | س | Samekh | | |
| ע | ع | Ayn | ʿa, ʿ кейде ʿi | |
| פ, ף немесе פׄ, ףׄ | ف | Fe | | |
| צ, ץ | ص | Sadhe | ṣ | қатты "s" дыбысы |
| צׄ, ץׄ | ض | Dhadhe | ḍ | кері тартылған "d" дыбысы |
| ק | ق | Qof | | |
| ר | ر | Resh | | |
| ש немесе ש֒ | ش | Shin | š | ағылшын тіліндегі "sh" дыбысы /ʃ/ |
| ת | ت | Taw | | |
| תׄ немесе ת֒ | ث | Thaw | ṯ | "thank" сөзіндегідей ағылшын тіліндегі "th" дыбысы /θ/ |

Қосымша әріптер: ﭏ – "al" анықталған артиклі. А мен Л әріптерінің байланысы.

Үлгі мәтіні

Көктегі Әкеміз, атың қадірлі болсын, Патшалығың келсін, еркің көкте болғандай, жерде де болсын. Бізге күнделікті нанымызды бүгін бер, және біздің қарыздарымызды кешір, біз де өз қарыздарларын кешіргендей, бізді жамандыққа ұшыратпа, одан құтқар, себебі Патшалық, күш және мәңгілікке дейін даңқ тек Сенікі.