Кіріспе

Декоративтік қолөнер өнері

Қытай түйіні, сондай-ақ чжунго цзе (zhongguo jie) деп аталады, буддизм мен даосизммен байланысты қытай халықтық өнері. Қытай түйіні бір ұзындықтағы арқаннан әртүрлі пішінге тоқылады, әр пішіннің символдық мағынасы бар. Қытай түйінінде ең көп қолданылатын түс – қызыл, ол қытай мәдениетінде сәттілікпен байланысты түс, бірақ кез келген түс қолданылуы мүмкін. Кейде қытай түйініне әшекейлер, моншақтар мен нефрит қосылады. Жазу кең тарағанға дейін, ақпаратты жазу және хабар алмасу үшін қытай түйіні пайда болған деп есептеледі. Дәстүр бойынша, қытай түйіндері жаман рухтарды қорғау үшін сәттілік әкелетін талисман ретінде қолданылған. Бүгінде қытай түйіндері мерекелерде үйді безендіру үшін қолданылады, сондай-ақ дәстүрлі нефрит әшекейлері мен дәстүрлі қытай киімдерінде де жиі кездеседі. +Қытай түйіндерінің түрлері (корей) Бақыт түйіні (good luck knot) 好運結 (дәстүрлі), 好运结 (жеңілдетілген) Ғашықтар түйіні (동심결매듭, корей) Пан Чан түйіні (Pan Chang knot) 盤長結 (дәстүрлі), 盘长结 (жеңілдетілген) Шүлгі түйіні (coil knot), ғибадатхана түйіні (temple knot), шексіз түйін (endless knot), 2x2 мистикалық түйін (mystic knot); хризантема түйіні (국화매듭, корей) Плафон түйіні 平結 (дәстүрлі), 平结 (жеңілдетілген) Көзілдірік түйіні (안경매듭, корей); төбелік түйін (caisson ceiling knot) Дөңгелек ою түйіні (Round brocade knot) 圓錦結 (дәстүрлі), 圆锦结 (жеңілдетілген) Алты гүл түйіні; шабдалы/өрік гүлі түйіні (매화매듭, корей) Саувастика түйіні 萬字結 (дәстүрлі), 万字结 (жеңілдетілген) Агемаки (жапон), Надо дель веро аморе; шыбыртқы қанат түйіні (잠자리날개매듭, корей).

Тарих

Археологиялық зерттеулер түйін байлау өнерінің тарихы тас дәуіріне дейін барып жететінін көрсетеді. Қазылған ескерткіштердің ішінде 100 000 жылдық сүйек инелер, тігіске арналған, және түйіндерді ашуға қолданылатын бодкиндер табылды. Материалдың нәзік болуына байланысты, ежелгі қытай түйіндерінің көптеген дәлелдері бүгінгі күнге жетпеді. Түйін байлаудың ең ерте дәлелдері Соғысқан мемлекеттер кезеңіне (б.з.д. 481–221) жататын қола ыдыстарда, Солтүстік Династиялар кезеңіне (317–581) жататын буддалық мүсіндерде және Батыс Хан кезеңіне (б.з.д. 206–9 ж.с.) жататын жібек суреттерінде сақталған.

Цин әулеті

Цинь дәуірінде (1644-1911) қытай түйіндері халықтық өнерден қытай қоғамында мойындалған өнер түріне айналды. Лао зи мәдениеті Цинь династиясы кезінде қайтадан танымал болды. Сол кезде қарапайым түйіндер руйи (таққа), хош иіс сақтайтын қалташаларға, әмиянға, жанкүйердің мақтаныштарына, көзілдірік салғыштарына және дәнге әшекейлеу үшін кеңінен қолданылды, ал қарапайым түйін техникасы күрделі түйіндерге дейін дамыды. Қытайдың классикалық "Қызыл мекеннің арманы" романында айтылғандай, Лао зи орта және жоғарғы топтағы ақсүйектер арасында дамып, тарады, олар Лао зиді отбасы мүшелері, жақындары мен достары арасындағы сүйіспеншілік пен бақытты білдіру үшін пайдаланды. Бұл сонымен қатар император сарайындағы қызметшілер зерттеп, жасаған құрметті қолөнер де болды. "Гонну Тан Ван Лу" еңбегінде жазылғандай, түйін тоқу кезінде Цы Сидің қызметшілері көптеген түйіндерді жылдам дайындауға қабілетті болды.

Қытай Республикасы

Қытай Республикасы кезінде (1912–1949 жж.) түйін өнерінің дамуы шектеулі болды. Қарапайым түйіндер, мысалы, Цинь әулетінен бұрын пайда болған пан ку түйіні, осы кезеңде әсіресе ципао (cheongsam) көйлектеріне арналған түйін түймелі әшекейлерде қолданылды.

20 және 21 ғасырлар

1970 жылдарға қарай қытай түйінін тоқу туралы білім мен қызығушылық күрт азайды. Лидия Чен Қытай түйінін насихаттау орталығы арқылы осы өнерге деген қызығушылықты қайта жаңғыртуға көмектесті. Содан бері қытай түйіні фестивальдар мен тауар нарықтарында танымал символ мен сыйлыққа айналды.

Жапония

Жапонияда түйін байлау дәстүрі hanamusubi деп аталады, бұл термин "гүл" деген мағына беретін hana және "торап" деген мағына беретін musubi сөздерінен құралған. 357 жылға қарайтын, қазір Солтүстік Кореядағы Хвангаэ провинциясының Анак қаласында табылған қабырға суреті сол кезде жібек басты материал болғандығын көрсетеді. Жібек көйлектерге сәндік өрмектер, қылыштарды безендіруге, аристократияның белбеуіне жеке заттарды ілуге және қазіргі заманғы тойларда да қолданылатын рәсімдерге пайдаланылған. Корея түйіндері корея кестесінен өзгеше. Маэдуп әлі де кең таралған дәстүрлі өнер, әсіресе егде жастағы ұрпақ арасында. Маэдуптың ең қарапайым түйіні дорае (немесе екі байланыс түйіні) деп аталады. Дорае түйіні көптеген түйін жобаларының басында және соңында қолданылады. Аймақтарына қарай өзгешеліктерге ие 33-ке жуық негізгі корей түйіні бар. Бонгсул мақтанышы батыстықтарға жақсы таныс, ең көрнекті туынды саналады және көбінесе макраме стиліндегі қабырға безендірілгендіктері үшін сувенир ретінде сатып алынады.