Кіріспе

Қыпшақ түркі тілі еврей тілінің ықпалымен Қарым тілі (Қырым диалектісі: къарай тили, qaray tili, לשון קדר; Тракай диалектісі: karaj tili), сондай-ақ еврей тіліндегі атауы Лашон Кедар (Еврейше: לשון קדר, "көшпенділердің тілі") – қыпшақ тобына жататын, идиш немесе еврей испан тілі сияқты еврей тілінің ықпалындағы түркі тілі. Оны Литва, Польша, Қырым және Украинадағы Галисиядағы санаулы ондаған қырымдық қаралар (Qrimqaraylar) қолданады. Үш негізгі диалекті: Қырым, Тракай-Вильнюс және Луцк-Галич диалектілері, олардың барлығы сын көтермейтіндей қауіпті жағдайда. Литваның Қарым диалектісі негізінен Тракай қаласында (Троки деп те аталады) 14 ғасырдан бері тұрып келе жатқан шағын қауымдастықпен қолданылады. Ресми қолдау және Тракай аралындағы сарайға келетін туристерге қызығушылық тудыруының нәтижесінде, онда қырымдық қаралар сарайдың ежелгі қорғаушылары ретінде таныстырылады, тіл Тракайда сақталу мүмкіндігіне ие.

Қырым мен Литвадағы қараимдер

Қырымда тұратын қараимдердің тегі көптеген пікірталас пен қайшылықтарға толы. Олардың тарихын қайта құру қиындығы осы топқа қатысты құжаттардың аздығынан туындайды. Белгілі тарихтың көп бөлігі 17-19 ғасырлардағы қараимдер мен басқа халықтар арасындағы хат алмасу арқылы жинақталған. Сонымен қатар, 1736 жылы Ресейдің Татар хандығының астанасы Бахчисарайға шабуыл жасауы кезінде қараимдерге қатысты көптеген құжаттар өртенді. Кейбір ғалымдар Қырымдағы қараимдердің Византия империясынан Қырымға көшіп келген қараит саудагерлерінің ұрпақтары екенін айтады. Мысалы, 1203 жылы еврей кварталында болған өрттен кейін Константинопольден (қазіргі Стамбул) Қырымға қараиттердің көшіп келгені туралы мәліметтер бар. Түркі-моңғол шапқыншылығынан кейін, 13 және 14 ғасырларда Қырымнан Қытайға және Орталық Азияға бағытталған белсенді сауда жолдары саудагерлердің Қырымда қоныстануына мүмкіндік берген болуы мүмкін. Ал "көптеген ғалымдар қараимдерді хазарлардың және кейіннен қарақайлық иудаизміне өткен половцы тайпаларының ұрпақтары деп санайды". Кевин Алан Брук хазарлармен байланысты тарихи тұрғыдан дұрыс емес және сенімсіз деп есептеді, ал Талмудтық яһудилерді (әсіресе ашкеназдықтарды) хазар мұрасының нағыз сақтаушылары деп мәлімдеді. Үшінші гипотеза бойынша, қараимдер – б.з.д. 720 жылдардағы Ассирия патшасының бірінші жер аударуы кезіндегі Израиль тайпаларының ұрпақтары. Қараим ғалымы Абрахам Фиркович осы теорияны қолдайтын құжаттарды Ресей патшасының алдында жинады. Ол Израильдіктердің Ассириядан Солтүстік Кавказға, ал одан Ассирия патшасының рұқсатымен Қырым түбегіне барғанын айтты. Ол сондай-ақ Ысқақ ха-Сангари мен оның әйелінің қараимдер екенін айтып, олардың қабір тасын тапқанын мәлімдеді. Фирковичтің кейбір қабір тас жазулары мен қолжазбаларды жасағандығы даулы. Қараимдердің Литвадағы шығу тегі туралы да ғалымдар арасында толық келісім жоқ. Литвалық қараимдер дәстүріне сәйкес, олар 1392 жылы Литваның Ұлы князі Витовт Тоқтамышпен одақтасып, Ақ Орда татарларына қарсы күрескенде 330 қараим отбасын Литваға көшірген. Бұл Литва татарларының дәстүрімен, олардың құлаған Алтын Ордадан шыққандығы туралы мәлімдемесімен сәйкес келіп, тілдік тұрғыдан да дұрыс болғанымен, кейбір қазіргі тарихшылар бұл болжамға күмән келтіреді. Дегенмен, қараимдер негізінен Вильнюс және Тракай қалаларында қоныстанды, өздерінің татар тілін сақтап, Біржай, Пасвалис, Науямиестис және Упите сияқты шағын елді мекендерде де қоныстанды. 16 және 17 ғасырлардағы аурулар, ашаршылық және қырғындар Литваға айналасындағы аймақтарға қарағанда аз әсер етті. Осының нәтижесінде литвалық қараимдер сол жылдары салыстырмалы тұрақтылықты сезінді және өздерінің түркі тілін сақтап, жергілікті тілдерге өтпей, топ ретінде оқшауланған күйінде қалды.

Караим тілінің генетикалық туыстығы

Қараим тілі – түркі тілдері отбасының бір мүшесі, Еуразияда тарихи түрде көшпелі халықтар қолданған тілдер тобы. Түркі тілдері отбасы ішінде қараим тілі қыпшақ тілдерінің құрамына кіреді, ал қыпшақ тілдері өз кезегінде түркі тілдері отбасының батыс тармағының бір бөлігі. Батыс тармағында қараим тілі Понто-Каспий тілдер тобына жатады. Бұл тілдер тобына Украина мен Өзбекстанның қырым татар тілі, сондай-ақ Ресейдің қарашай-балқар және кумық тілдері де кіреді. Қараим тілінің қыпшақ және қырым татар тілімен тығыз байланысы литвалық қараим халқының Қырымда пайда болуымен байланысты. Бір гипотеза бойынша, 8 немесе 9 ғасырдың соңында хазар аристократиясы қараиттік иудаизмге көшкен, содан кейін халықтың бір бөлігі оларға ерген. Бұл монғол билігі кезінде, Византиядан адамдардың көптеп келуі кезінде де орын алған болуы мүмкін. Барлық түркі тілдері сияқты, қараим тілінің грамматикасы да агглютинациямен және дауыстылар гармониясымен сипатталады. Қараим тілінің түркі тілдері отбасына жататынына генетикалық дәлелдер бар, олар ортақ сөздік пен грамматикаға негізделген. Қараим тілінде сөздердің тарихи тәртібі – бастауыш-толықтырылым-жалғау, кеңінен қолданылатын жұрнақтар арқылы біріктіру, дауыстылар гармониясы және гендерлік немесе есімдік санаттарының болмауы сипатталады. Литвалық қараим тілі литва, орыс және поляк тілдерінің ықпалында болған 600 жылдан астам тарихына қарамастан, осы түркілік ерекшеліктерінің көп бөлігін сақтап қалған. Қараим тіліндегі діни терминологияның көп бөлігі араб тілінен алынған, бұл мәдениеттің Таяу Шығыста пайда болғанын көрсетеді. Араб және парсы тілдері қараим тілінің сөздігіне ең алғашқы әсер еткен, ал кейінірек орыс, украин және поляк тілдері Ресей, Украина, Польша және Литвада тұратын қараимдердің сөздігіне маңызды үлес қосты.

Карим тілінде сөйлейтіндердің таралуы

Бүгінде қараим тілінде сөйлейтін адамдар Қырым, Литва, Польша, Израиль және АҚШ-та тұрады. Дегенмен, Литвада бар болғаны 200-ге жуық қараим қалды, олардың тек төрттен бірі ғана қараим тілін жетік біледі. Қараим тілі үш диалектіге бөлінеді. Қазір жойылып кеткен шығыс диалектісі, Қырым қараим тілі деп аталады, ол Қырымда 1900 жылдардың басына дейін қолданылды. Солтүстік-батыс диалектісі, сондай-ақ Тракай диалектісі деп те аталады, Литвада, әсіресе Тракай және Вильнюс қалаларында таралған. Украинада қолданылған оңтүстік-батыс диалектісі, Луцк немесе Галиц диалектісі деп те белгілі, 2001 жылы бір ғана қалада бар болғаны алты адам сөйлейтіндей болғандықтан, дерлік жойылып кеткен еді. Қырым қараим тілі "шығыс тобына" жатса, Тракай және Луцк диалектілері "батыс тобын" құрайды.

Тілдік байланыс

Ұзақ және күрделі тарихы бойында қараим тілі кең ауқымды тілдермен қарым-қатынасқа түсті. Месопотамиядағы тамырлары мен араб әлемімен байланысының сақталуы нәтижесінде араб сөздері қараиттердің Месопотамиядан көшіп келуі арқылы тілге енген болуы мүмкін. Қараим тілі Осман империясы тұсында Қырымда қолданылған, сондықтан түрік тілдері отбасының алыс туысы – түрік тілімен де маңызды байланыс тарихы бар. Соңында, қараим тілі Литва, Польша, Украина және орыс тілдерімен бірге, тараған басқа аймақтарда азшылық тілі ретінде өмір сүрді, онда қараимдер тұрып, басым тілдерде сөйлеуге мәжбүр болды. Қараим тілінде сөйлейтіндер кодты көшіруге бейім. Кодты көшіру кодты ауыстырудан өзгеше, себебі сөйлеушілер бір тілден екіншісіне ауыспай, лексикалық элементтер мен грамматикалық ерекшеліктерді бір тілден екіншісіне, тек бір рет қолдану үшін немесе тілдің типологиясына ұзақ мерзімді әсер ететін процестер арқылы көшіреді. Кодты кеңінен көшіру қараим тілінде сөйлейтіндердің санының азаюын (жеткіліксіз қараим сөздігіне және орыс, польша және славян тілдерінен сөз қарызданудың жоғары жиілігіне алып келеді) және қараим тілінде сөйлейтін аймақтардағы тілдік байланыстың жоғары деңгейін көрсетеді.

Көптілділік

Караи тілінде сөйлейтіндердің саны өте аз болғандықтан және Литвадағы жалпы көптілділік деңгейі жоғары болғандықтан, караи тілінде сөйлейтіндердің арасында да көптілділік кең таралған. Караи тілінде сөйлейтіндер өздері тұратын аймақтардың басым тілдерімен, оның ішінде литва, поляк және орыс тілдерімен де қарым-қатынас жасайды. Ал кейбіреулері еврей тілін діни білім үшін пайдаланады. Көптілділік – караи тілінде сөйлейтіндер үшін қажеттілік, себебі басқа тілдерді білмесе, көптегендер тіпті өз отбасы мүшелерімен де сөйлесе алмайды.

Тілдің денсаулығы

Караим тілінің көптеген диалектілері қазір жойылды. Литвада қараим тілін сақтау қазір қауіпті жағдайда, себебі Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін кеңес үкіметі тұсында қараим тілінде сөйлейтін адамдар шашырап кетті, ал қазір сөйлейтіндердің саны өте аз және олардың көпшілігі қартайған. Караим тілінде сөйлейтін адамдардың балалары мен немерелері литва, поляк немесе орыс тілдерінде сөйлейді, және қараим тілінде тек ең ескі буын ғана сөйлейді.

Фонотактика

Түркі тілдерінің көпшілігі дауыстылардың үйлесімділігін көрсетсе, Тракай қарайым тілінде консонанттардың жұмсақтығы бойынша үйлесімділік байқалады. Сондықтан, кез келген сөзде тек жұмсақ немесе тек қатаң консонанттар кездеседі. Жұмсақ консонанттар алғы дауыстылардың қатысуымен, ал қатаң консонанттар артқы дауыстылардың қатысуымен қолданылады. Көптеген түркі тілдеріндегідей, қарайым тіліндегі консонанттардың барлығы дерлік жұмсақ және қатаң түрде кездеседі, бұл олардың генетикалық байланысын көрсететін қосымша дәлел болуы мүмкін. Дегенмен, мұндай тұжырымға келгенде сақтық тану керек, себебі қарайым тілі жүздеген жылдар бойы Литвадағы липка татар тілімен қарым-қатынаста болды. Сондай-ақ, қарайым тілінде дауыстылардың үйлесімділігі де байқалады, онда сөз түбіріндегі дауыстыларға сәйкес жұмсақ немесе қатаң дауыстылар қолданылады.

Синтаксисі

Тарихи тұрғысынан қараим тілінде түркілік тілдерге тән Егіз-Объект-Жақ (SOV) сөздер тіркесі болған. Алайда, кең ауқымды тілдік байланыстар нәтижесінде сөздер тіркесінің еркіндігі қалыптасқан сияқты, және қазіргі уақытта Жақ-Объект-Егіз (SVO) құрылымдарына бейімділік байқалады. Қараим тілінің агглютинативті морфологиялық ерекшелігіне байланысты, жақ есімдіктер жиі жіберіліп қалады, себебі аталған ақпарат негізгі етістіктің жалғауларында көрсетіледі. Қараим тілінде сөздер соңында тұрады және постпозициялар қолданылады. Қараим тілінің синтаксисінде код көшірудің көптеген мысалдары кездеседі, осыған байланысты тілдік байланыс жағдайларының нәтижесінде қараим тілі аймақтағы басқа тілдердің синтаксистік ерекшеліктерін қабылдайды. Мұндай тілдік байланыстың әсері қараим тілінің лексикасында да көрінеді, онда көптеген қарыз сөздер бар. Соңғы уақыттардағы қарыз сөздердің көп болуы лексикалық жетіспеушілікті де көрсетеді.

Диалектология

Прицак 1959 жылы қараим қауымының түркі тілдерін қараим тілінің диалектісі ретінде қарастырады және солтүстік-батыс диалектісін (литаниялық немесе Троки/Тракай қараимдері), оңтүстік-батыс диалектісін (Галич қараимдері) және шығыс диалектісін (Қырым қараимдері) ажыратады. Бұл қауымдардың ортақ діни, тарихи және мәдени дәстүрлері бар, және бұл топтар лингвистикалық тұрғыдан байланысты. Дегенмен, Галич және Литва қауымдарында қолданылатын тілдердің арасындағы айырмашылық соншалықты үлкен, олар бір-бірімен қарымдасу кезінде орыс немесе поляк тілін пайдалануды қалайды. Қазіргі айырмашылықтардың себебі, олардың әртүрлі қипшақ тілдерінен дамуында және кейіннен олардың дамуына әсер еткен әртүрлі тілдік ортада.