Кіріспе

Хаддерсфилд тар каналы – Англияның солтүстігіндегі ішкі су жолы. Ол Хаддерсфилд университетінің кампусының арт жағында, Хаддерсфилдтегі Аспли ойпаңына жақын жердегі 1E шлюзінен басталып, 32 шақырымнан сәл кем (20 миль) қашықтықты жүріп, Лайн астындағы Аштондағы Уайтлендс ойпаңында Аштон каналымен қосылады. Ол 74 шлюз және Стендидж туннелі арқылы Пеннин тауларын кесіп өтеді.

Жоспарлау

Каналды салу туралы алғашқы ұсыныс 1793 жылы Хаддерсфилд қаласындағы Джордж мейманханасында өткен мәжілісте жасалды. Оның бас инженері Уильям Джессоптың ұсынысымен Бенджамин Оутрам тағайындалды. Оның жоспары бойынша, канал Хаддерсфилд кең каналынан басталып, Колн өзенінің бойымен 134 метрлік көтеріліспен ең жоғары нүктесіне дейін созылуы керек еді. Онда ол Стенджидегі туннельден өтіп, Сэдлворт және Тэм аңғары арқылы Лайн астындағы Аштон қаласының жанындағы Аштон каналына дейін төмен түсуі тиіс болды. Каналдың бойында көптеген жүн, шер және мақта фабрикалары орналасқан, олардың мол сауда әкелуі күтілді. Дегенмен, сумен жабдықтаудың үзілуі мүмкін болғандықтан, Оутрам бірнеше суқоймалар салуды ұсынды.

Құрылыс

Құрылыс 1794 жылы бағыттың белгіленуімен басталды. Осы тәжірибе бойынша, шамамен бір-бірінен бірдей арақашықтықта қадаларды немесе тіреулерді орнатып, олардың жоғарғы жағы күтілетін су деңгейін көрсететін етілді. Осыдан кейін тиісті бөгеттер мен қазбаларды салуға болады. Инженер ретінде Оутрам жұмысты бақылаудан өтті, бірақ ол басқа жобалармен де айналысты. Күнделікті басқаруды канал компаниясы комитеті тағайындаған және ұйымдастырған мердігерлер жүзеге асырды. Жұмыс баяу және тұрақсыз болды. Сонымен қатар, 1795 және 1797 жылдар аралығында Оутрамның ауыр сырқатқа шалдығуы да өкінішті жағдай болды. Компанияның қаржысы да жетіспеді, себебі шығындар нашар бағаланды, сондай-ақ акционерлер өз міндеттемелерін орындамады. 1799 жылы қатты су тасқыны канал бойындағы жер жұмыстарын және түрлі су қоймаларын зақымдады. Атап айтқанда, Туннель-Энд су қоймасының артық суы Марсден ауылын қиратты. Екі су құбыры да бұзылып, компанияның бұрыннан тартысқан қаржысын одан әрі қиындатты. "Стейкс" су құбыры пайдалануда болғандықтан, оны дереу ауыстыру қажет болды. Ол тастан салынған, ал төмендігіне байланысты, төрт қысқа аралықта салынды. Тар жарықтар бұрын-соңды болмаған су ағынына кедергі келтірді, сондықтан Оутрам оны Дерби каналындағы Холмс су құбырына ұқсас, бір аралықтан тұратын құйма темір құрылыммен алмастырды. Оутрам Холмс су құбырының мәселелерін шешу үшін қабырғаларды қалыңдатып, оларды қалың негіз тақталарына жалғады. Дегенмен, ең үлкен күш – қабырға пластиналарының сыртқа немесе ішке иіліп тұрған жеріндегі қысым болды. 1875 жылы оны нығайту үшін көлденең тіреулер қосылды. Стейкс су құбыры – әлі күнге дейін бастапқы мақсатына сәйкес қолданылып келе жатқан, өз түріндегі ең көне сақталған су құбыры.

Стендидж туннелі

Канал Пэннин тауларын көтерілу және түсу үшін 74 шлюзді пайдаланғанымен, Таме/Колн суайдыры арқылы өте ұзын туннель қазылмаса, одан да көп шлюздер қажет болар еді (Колн өзені Хаддерсфилдке, Кальдер өзеніне, ал Таме өзені Стокпортқа және Мерси өзеніне құяды). Канал туннелі ұзын, ол Ұлыбританиядағы ең ұзын канал туннелі болып табылады. Оның көп бөлігі кірпішпен қапталған, бірақ кейбір жерлерінде табиғи тас беті сақталған.

"Қара топан су"

1810 жылы Диггл Мосс суқоймасы бұзылып, Марсден және Колн аңғарының көп бөлігі тағы да суға батты. Ұйлар мен фабрикалар қирады, бес адам қаза болды. Судың күші соншалық болды, он бес тонна салмақты тас 3 километрге (шақырымға) аңғар бойымен итеріліп кетті.

Аяқтау

Көптеген қиындықтарға қарамастан, Хаддерсфилд тар каналының салынуы сандық есептеу саласының үлкен дамуын көрсетті. Томас Телфордтың Standedge туннелін салу барысындағы баяндамасы соңғы шелекке дейін барлық шығындарды қамтыды; ол әріптегідей орындалды және канал 1811 жылы ақыры ашылды.

Операция

Бұл канал шамамен 140 жыл бойы қолданылды. Алғашқыда біршама табыс әкелгенімен, оның енінің шектеулі болуы (ені 2 метрден кем қайықтарға ғана арналған), көптеген шлюздері және ұзын Стендидж туннелі оны басты бәсекелесі – Рочдейл каналынан әлдеқайда аз пайдалы етті. Рочдейл каналы да шамамен осындай көптеген шлюздерге ие болды, бірақ екі есе кеңірек болды және ұзын туннелі болған жоқ. Стендидж туннелі жолсыз салынғандықтан қиындық тудырды. Тар қайықтарды аяқпен итеруге тура келді, соңында осы жұмысқа кәсіби жұмысшылар тартылды. Компанияның қызметкері қайықтар тобының артынан туннель кіреберісін тізбектеп жауып, қайық жолымен жүріп, алдынан келе жатқан қайықтар тобына дейін туннельдің екінші жағындағы тізбекті ашу үшін қайық аттарын бастап бара жатқан жігіттер мен қыздарға қосылатын. Бұл сапар жиырма жылдан астам уақыт бойы күніне кем дегенде екі рет жасалды. Стендидж канал туннеліне параллель екі теміржол туннелінің салынуы каналдың кірісіне кері әсер етті және 1944 жылы канал көбінесе тоқтатылды (Хаддерсфилдтегі шағын бөлігі 1963 жылға дейін сақталды).

Қалпына келтіру

Хаддерсфилд каналы қоғамының 27 жылдық күресі мен қалпына келтіру жұмыстарынан соң, канал 2001 жылы қайтадан кеме жүруге толық ашылды және Пеннин тауларындағы үш маңызды өткелдің біріне айналды, ал қалған екеуі – Рочдейл және Лидс-Ливерпуль каналдары (екісі де кең каналдар). Қазіргі таңда канал тек демалыс мақсатында қолданылуда. Канал жабық тұрған кезеңде оның бірнеше бөліктері құбырлармен жабылып, толтырылып, тіпті үстінен ғимараттар салынған. Қайта қалпына келтіру жобасы аясында жойылған учаскелердің көп бөлігін қайта ашу мүмкін болды және канал көбінесе бұрынғы бағытын сақтап, тек шағын өзгерістер енгізілді.

Хаддерсфилд

Хаддерсфилд тар каналы 1E шлюзінің шығыс жағында Хаддерсфилд кең каналымен қосылады. 1E шлюзі A629 Уэйкфилд жолының батысында орналасқан, ал каналдың бөлігі жолдың астында толтырылған болатын. 1985 жылы жаңа көпір салынды, бірақ оның ені тек тар кемелерге жеткілікті болды, сондықтан көпірден 1E шлюзіне дейінгі кең каналдың бөлігі 7 футтан (2 м) кеңірек кемелерге қолжетімді емес. Осылайша, көпір Хаддерсфилд тар каналы мен Хаддерсфилд кең каналы арасындағы нақты, бірақ ресми емес шекараны құрайды. Заңдық ерекшелікке байланысты, 1E шлюзінен Квин-стрит Оңтүстік көпіріне дейінгі каналдың бөлігі каналды бастапқы тоқтатуға кірмеді. Каналдың қалған бөлігіндегі шлюздер жабылып, каскадталып немесе бұзылып, ал 1E және 2E шлюздері есіктерімен сақталды, бірақ кейіннен құлдырап қалды. Ескі есіктер каналды қалпына келтіру жұмыстары басталғанда ғана алынып тасталды. Бейтс және Селлерс Инжиниринг атты екі зауыт, 2E және 3E шлюздерінен тікелей жоғарыда, каналдың бойында салынды және оны тосқан. Әр жағдайда шешім бірдей болды: шлюз зауыттан жоғары көшірілді және зауыттың астында туннель салынды. Бұл осы жерлерді пайдаланатын фирмаларға кедергі келтірмеді. Каналдың жаңадан құрылуы 2E шлюзінің бұрынғы орны мен Квин-стрит Оңтүстік көпірі арасында жақсы көрінеді, онда арнаның үстінде тіреулер орнатылып, терең негіздің қауіпсіздігі қамтамасыз етілген. Он бір жыл өткен соң, Селлерс Инжиниринг жаңа орынға көшті. Бұл 3E шлюзін қайтадан орналастыруға мүмкіндік берді, бұл жолы бастапқы 3E шлюзіне жақын жерге. Бұрын зауыттың астындағы туннельде болған каналдың бөлігі қайтадан жер бетіне шығарылды және Хаддерсфилд су жағалауын дамытудың ерекшелігіне айналды.

Слайтвейт

Слайтвейт қаласының орталығы арқылы, 21E және 23E шлюздері арасындағы каналдың бөлігі құбырға жабылды, ал оның бір бөлігін автотұрақ алып жатты. Қайта жаңғырту жергілікті дауға себеп болды, себебі ол бұрын толтырылған канал бойында отырғызылған ересек алмұрт ағаштарының қатарын кесуді талап етті, бірақ жергілікті билік ағаштардың жағдайы нашар екенін және олар көп ұзамай құлайтынын мәлімдеді. 21E шлюзі Платт-Лейннің арғы жағына, қысқа ғана қашықтыққа көшірілді, бұл Платт-Лейннен өтуді бұрынғы айналмалы көпірдің орнына дәстүрлі көпірмен жүзеге асыруға мүмкіндік берді. 22E-ден 23E-ге дейінгі бөлік өте тар кеңістіктен өтеді. Британия жолындағы көпір бұрын дөңгелек пішіндес болған, бірақ жабылудан кейін қозғалыс деңгейінің өзгеруі оны қолдануға қолайсыз етті, сондықтан 22E-ден 23E-ге дейінгі су деңгейі төмендетілді.

Хартсхед электр станциясы

Пэнниннің батыс жағында канал Стайлибриджге жақын Хейродтағы электр тірегінің аяқтарының арасымен өтеді. Бұл тірек канал жабық болған және оны қайта жаңғыртудың жалғыз жолы осы аяқтар арқылы болған кезде орнатылған. Әлемдік су жолдарында басқа мұндай жағдайлар белгілі емес, бірақ бұрынғы каналдар қиратылып, қиыршық тас және топырақпен толтырылған жерлерге, мысалы, Манчестер, Болтон және Бьюри каналы мен Вей және Арун каналындағы Роунер шлюзіне сияқты басқа тіректер де салынған.

Бүгінгі канал

Канал Оңтүстік Пеннин сақинасының бір бөлігі болып табылады және Пеннин тауларын екі рет кесіп өтеді – екінші кесіп өту Рочдейл каналы арқылы. Каналдар батыс (Ланкашир) жағынан Аштон каналымен, ал шығыс (Йоркшир) жағынан Хаддерсфилд кең каналымен және Кальдер мен Хеббл су жолының бір бөлігімен байланысты. Бұл Хаддерсфилд, Голкар, Слейтвейт, Марсден, Сэдлворт, Диггл, Аппермилл, Гринфилд, Моссли, Сталибридж, Эштон-андер-Лайн, Манчестердің орталық Чешир сақинасы (Нью-Ислингтон) және Этихад стадионы (Брэдфорд/Истлендс) аудандары, Фейлсворт, Рочдейл, Литтлборо, Тодморден, Хебден Бридж, Соверби Бридж, Элланд және Бригхаус қалаларын қамтиды. Хаддерсфилд каналының аймағы сондай-ақ ғылыми тұрғыдан ерекше қызығушылық тудыратын объекті болып табылады.