Технология ғасырындағы этикалық мәселелер

Технология этикасы: заманауи технологиялардың пайдасы мен зияны, этикалық мәселелер, философтар зерттеуі. Ақпарат алмасу және технологиялық даму этикасы.

32 мин оқу

100%

Дереккөз: Ethics of technology — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Технология дәуіріне тән этикалық мәселелер

Технологияның этикасы – технология дәуіріне тән этикалық мәселелерді зерттейтін этиканың бір саласы. Бұл қоғамдағы дербес компьютерлер мен одан кейінгі құрылғылардың ақпаратты жылдам және оңай тарату мүмкіндігін қамтамасыз ететін өзгеру кезеңі. Технологиялық этика – жаңа технологиялар маңызға ие болған сайын, технологияның тудыратын алаңдаушылықтарды этикалық тұрғыдан қарау және талдау. Бұл тақырып технологияның дамуымен қатар өзгеріп келеді. Технология өндірушілер де, тұтынушылар да этикалық тұрғыдан қиын жағдайға түсіреді. Техноэтика, яғни технологияның этикалық салдары, Ханс Йонас және Марио Бунге сияқты түрлі философтар тарапынан зерттелген.

Техноэтика

Техноэтика (ТЭ) – технологиялық қоғамды дамыту үшін технологиялық жүйелер мен практикалардың этикалық тұрғыларын түсіндіруге арналған, коммуникация, әлеуметтік ғылымдар, ақпараттық зерттеулер, технология тану, қолданбалы этика және философия сияқты көптеген білім салаларының теориялары мен әдістерін қолданатын салааралық зерттеу саласы. Техноэтика технология мен этиканы әлеуметтік тұрғыдан байланыстырылған құбылыстар ретінде қарастырады және технологияны этикалық тұрғыдан қолдану жолдарын табуға, технологияның зиянды қолданылуынан қорғауға, сондай-ақ қоғамның мүддесі үшін технологиялық даму мен қолданудағы жаңа жетістіктерге бағыт беру үшін жалпы қағидаларды жасауға баса назар аударады. Әдетте, техноэтика ғалымдары технология мен этиканы өмір мен қоғаммен тығыз байланысты деп есептейді. Техноэтика технологиямен жұмыс істейтін мамандарға қатысты нақты мәселелерден бастап, қоғам мен күнделікті өмірде технологияның атқаратын рөліне байланысты кең ауқымды әлеуметтік, этикалық және құқықтық мәселелерге дейін технологияға қатысты этикалық мәселелердің кең спектрін қамтиды. Технологияның қысқа және ұзақ мерзімді этикалық аспектілері технологияны жасаушы, өндіруші, қолданушы және үкіметтерді қамтиды. Жаңа технологиялардың қоғамға күшті әсерін ескере отырып, этикалық және әлеуметтік мәселелерді бағалаудың маңыздылығы үнемі артып келеді. Бұл, технологияның қарқынымен дамуы және оның қоғамның түсінігін озуы салдарынан, адам бақылауынан шығып кетуімен байланысты қиындықтарды күшейтеді. Техноэтика тұжырымдамасы экономика, саясат, жаһандану және ғылыми зерттеулер сияқты технологиямен байланысты адам қызметінің әртүрлі салаларындағы этиканың әртүрлі аспектілері мен тармақтары үшін жүйелі құрылымды ұсыну мақсатында, технология мен этика саласындағы қолданыстағы зерттеулердің білімін кеңейтуге бағытталған. Бұл, дербес шешімдер қабылдай алатын алгоритмдік технологиялардың пайда болуымен және осы шешімдерге әсер ететін әзірлеушілердің немесе деректердің субъективтілігімен байланысты мәселелерге ерекше маңызды. Сондықтан, техноэтика жаңа технологиялық инновациялар мен қолданулармен бетпе-бет келгенде, адам-технология теңдестігінің екі жағына да назар аударуы керек. Сонымен қатар, жасанды интеллектке (ЖИ) сенуге бола ма, оған қаншалықты жүктелуге болады деген маңызды сұрақ туындайды. Бұл – технологияның болашақтағы жетістіктері адамның этикалық құндылықтарына қалай әсер ететінін көрсететін мысалдардың бір бөлігі ғана. Техноэтика технологияның түрлі салаларында қолданылады. Әдебиетте келесі негізгі салалар аталады: этика – мінез-құлықты анықтайтын моральдық принциптерді сипаттайды; сәйкесінше, этиканы зерттеу қоғамдағы адамдардың іс-әрекеттері мен құндылықтарына (адамдар не істейді және олар әлемде қалай әрекет етуі керек деп санайды) бағытталған. Технология – «адамның дамуының негізгі факторы және адам өмірін, қоғамын және адам санасын түсінудің маңызды бағыты». Техноэтика адамның технологиялық қызметі мен этикасына қатысты түрлі жеке зерттеулерді басқару үшін жүйелік теория мен әдіснаманы ұсынады.

Technoethics (TE) is an interdisciplinary research area that draws on theories and methods from multiple knowledge domains (such as communications, social sciences, information studies, technology studies, applied ethics, and philosophy) to provide insights on ethical dimensions of technological systems and practices for advancing a technological society. Technoethics views technology and ethics as socially embedded enterprises and focuses on discovering the ethical uses for technology, protecting against the misuse of technology, and devising common principles to guide new advances in technological development and application to benefit society. Typically, scholars in technoethics have a tendency to conceptualize technology and ethics as interconnected and embedded in life and society. Technoethics denotes a broad range of ethical issues revolving around technology – from specific areas of focus affecting professionals working with technology to broader social, ethical, and legal issues concerning the role of technology in society and everyday life. The short term and longer term ethical considerations for technologies engage the creator, producer, user, and governments. With the increasing impact emerging technologies have on society, the importance of assessing ethical and social issues constantly becomes more important. This becomes more difficult with the increasing pace at which technology is progressing and the increasing impact it has on the societal understanding by seemingly outrunning human control. The concept of technoethics focuses on expanding the knowledge of existing research in the areas of technology and ethics in order to provide a holistic construct for the different aspects and subdisciplines of ethics related to technology related human activity like economics, politics, globalization, and scientific research. This is of particular importance with the emergence of algorithmic technology capable of making decisions autonomously and the related issues of developer or data bias influencing these decisions. Technoethics thus has to focus on both sides of the human technology equation when confronted with upcoming technology innovations and applications. There is also a huge question of whether or not artificial intelligence (AI) should be trusted and relied upon. These are just some examples of how the advancements in technology will affect the ethical values of humans in the future. Technoethics finds application in various areas of technology. The following key areas are mentioned in the literature: Ethics describe moral principles influencing conduct; accordingly, the study of ethics focuses on the actions and values of people in society (what people do and how they believe they should act in the world). Technology "is core to human development and a key focus for understanding human life, society and human consciousness." Technoethics provides a systems theory and methodology to guide a variety of separate areas of inquiry into human technological activity and ethics.

Негізгі мәселелер

Технология – құрал, құрылғы немесе гаджет сияқты ғана бір нәрсе. Технологияны жай ғана құрылғы немесе гаджет деп қараса, оның моральдық немесе этикалық қасиеттері болуы мүмкін емес. Осы тұрғыдан алғанда, құрал жасаушы немесе соңғы пайдаланушы ғана құрылғының немесе гаджеттің моральдық жағынан дұрыс немесе бұрыс екендігін анықтай алады. "Технология этикасы" екі негізгі салаға бөлінеді:
Жаңа технологияны дамытуға байланысты этикалық мәселелер – технологиялық инновацияны ойлап табу және енгізу әрқашан дұрыс па, ешқашан дұрыс па, әлде жағдайға байланысты ма? Технология жеке адамның мүмкіндіктерін кеңейту немесе шектеу арқылы туындайтын этикалық сұрақтар – жаңа мүмкіндіктер стандартты этикалық мәселелерді қалай өзгертеді? Бірінші жағдайда, компьютерлік қауіпсіздік және компьютерлік вирустар сияқты мәселелер инновацияның өзі этикалық тұрғыдан дұрыс немесе бұрыс әрекет болып табылатынын сұрайды. Сол сияқты, ғалымның ядролық қару жасауға немесе жасаудан бас тартуға этикалық міндеті бар ма? Энергия мен ресурстарды ысыраптап немесе үнемдеп пайдаланатын технологияларды өндірудің этикалық қырлары қандай? Жұмыс орындарын азайтуға немесе үшінші әлем елдерінде қиындықтар тудыруға мүмкіндік беретін жаңа өндіріс процестерін жасаудың этикалық мәселелері қандай? Екінші жағдайда, технологияның этикасы жаңа технологиялардың әсерімен өзгеретін адам қызметінің этикасына айналады. Мысалы, биоэтика қазіргі кезде жаңа өмір сақтайтын технологиялар, клондау және имплантация технологияларымен күшейтілген мәселелермен айналысады. Заң саласында, жеке өмірге қатысты құпиялылық жаңа бақылау және анонимділік түрлерінің пайда болуымен үнемі төмендеп келеді. Жеке өмір және сөз бостандығы туралы ескі этикалық сұрақтар интернет дәуірінде жаңа мағына мен маңызға ие болады. RFID, биометриялық талдау, генетикалық тестілеу сияқты іздеу құрылғылары бұрынғы этикалық мәселелерді күшейтеді. Көріп отырғаныңыздай, негізгі мәселе – қоғам жұмыс, мектеп, медицина, қадағалау және т.б. сияқты өміріміздің барлық саласында қолданатын технологияны өндіріп, дамытқанда, үлкен пайдаға ие боламыз, бірақ осы пайданың сыртында жасырылған шығындар да бар. Технология дамыған сайын, кейбір инновациялар адамгершілікке қайшы болып көрінеді, ал басқалары оларды шығармашылық, өмірді өзгертетін және жаңашыл деп санайды.

Technology is merely a tool like a device or gadget. With this thought process of technology just being a device or gadget, it is not possible for technology to possess a moral or ethical quality. Going by this thought process the tool maker or end user would be the one who decides the morality or ethicality behind a device or gadget. "Ethics of technology" refers to two basic subdivisions:
The ethics involved in the development of new technology—whether it is always, never, or contextually right or wrong to invent and implement a technological innovation. The ethical questions that are exacerbated by the ways in which technology extends or curtails the power of individuals—how standard ethical questions are changed by the new powers. In the former case, ethics of such things as computer security and computer viruses asks whether the very act of innovation is an ethically right or wrong act. Similarly, does a scientist have an ethical obligation to produce or fail to produce a nuclear weapon? What are the ethical questions surrounding the production of technologies that waste or conserve energy and resources? What are the ethical questions surrounding the production of new manufacturing processes that might inhibit employment, or might inflict suffering in the third world? In the latter case, the ethics of technology quickly break down into the ethics of various human endeavors as they are altered by new technologies. For example, bioethics is now largely consumed with questions that have been exacerbated by the new life preserving technologies, new cloning technologies, and new technologies for implantation. In law, the right of privacy is being continually attenuated by the emergence of new forms of surveillance and anonymity. The old ethical questions of privacy and free speech are given new shape and urgency in an Internet age. Such tracing devices as RFID, biometric analysis and identification, genetic screening, all take old ethical questions and amplify their significance. As you can see, the fundamental problem is as society produces and advances technology that we use in all areas of our life from work, school, medicine, surveillance, etc. we receive great benefits, but there are underlying costs to these benefits. As technology evolves even more, some of the technological innovations can be seen as inhumane and those same technological innovations can be seen by others as creative, life changing, and innovative.

Техноэтика тарихы

Жаңа технологиялардың этикалық салдары Сократтың Платонның «Фаедр» диалогында жазуға қарсы шығуынан бері болса да, техноэтиканың формалды саласы тек бірнеше онжылдықтан бері қана қалыптасты. ТЭ-нің алғашқы белгілерін Дьюи мен Пирстің прагматизмінде көруге болады. Өнеркәсіптік революция басталған кезде, технологиялық жетістіктердің адам қызметіне әсер ететіні анық болды. Сондықтан олар технологияны жауапкершілікпен пайдалануға баса мән берді. «Техноэтика» терминін 1977 жылы философ Марио Бунге технологтар мен ғалымдардың этиканы технологияның бір саласы ретінде дамытуға жауапкершілігін сипаттау үшін қолданды. Бунге, қазіргі технологиялық прогресс шектеулі эмпирикалық деректерге және сынақ-қателік арқылы оқынуға негізделген, негізсіз тәжірибелерге сүйенгенін айтты. Ол «технолог жасаған немесе іске асырған әр нәрсесі үшін техникалық қана емес, сонымен қатар моральдық жауапкершілікке де тартылуы керек екенін мойындады: оның жасаған заттары тиімді ғана емес, зиянды болмай, пайдалы болуы керек, және олардың пайдасы тек қана қысқа мерзімде ғана емес, ұзақ мерзімде де көрінуі тиіс». Ол қоғамда ғылым мен технологиялық прогреске бағыт беру үшін рационалды негізделген қағидаларды табу мақсатында «техноэтика» деп аталатын жаңа сала құру қажеттігін атап көрсетті. Технологиялық жетістіктердің өркендеуімен бірге технологиялық зерттеулер де пайда болды. Қоғамның технологияға деген көзқарасы өзгерді, адамдар болып жатқан жаңалықтарды сынға алуға көшті, ал ғалымдар инновацияларды түсіну және оларды терең зерттеу қажеттігін баса көрсетті. Әртүрлі салалардағы ғалымдарды технологияның әртүрлі аспектілерін зерттеу үшін бірлестіктер құрылды. Басты пәндер – философия, әлеуметтік ғылымдар және ғылым мен технологияны зерттеу (STS). Көптеген технологиялар этикаға бағытталған болғанымен, әр технологиялық сала бір-бірінен оқшау болды, ақпарат алмасуға және күшейтуге мүмкіндік болса да. Технологиялар әр салада дамыған сайын, олардың этикалық салдары дамумен қатар өркендеді және күрделене түсті. Соңында әр сала «техноэтика» термині аясында бірікті, осылайша технологияның барлық салаларын нақты мысалдар мен әртүрлі білімдерге, ғана емес, нақты әлемдегі жағдайларға сүйене отырып зерттеуге және талдауға болады.

Though the ethical consequences of new technologies have existed since Socrates' attack on writing in Plato's dialogue, Phaedrus, the formal field of technoethics had only existed for a few decades. The first traces of TE can be seen in Dewey and Peirce's pragmatism. With the advent of the industrial revolution, it was easy to see that technological advances were going to influence human activity. This is why they put emphasis on the responsible use of technology. The term "technoethics" was coined in 1977 by the philosopher Mario Bunge to describe the responsibilities of technologists and scientists to develop ethics as a branch of technology. Bunge argued that the current state of technological progress was guided by ungrounded practices based on limited empirical evidence and trial and error learning. He recognized that "the technologist must be held not only technically but also morally responsible for whatever he designs or executes: not only should his artifacts be optimally efficient but, far from being harmful, they should be beneficial, and not only in the short run but also in the long term." He recognized a pressing need in society to create a new field called 'technoethics' to discover rationally grounded rules for guiding science and technological progress. With the spurt in technological advances came technological inquiry. Societal views of technology were changing; people were becoming more critical of the developments that were occurring and scholars were emphasizing the need to understand and to take a deeper look and study the innovations. Associations were uniting scholars from different disciplines to study the various aspects of technology. The main disciplines being philosophy, social sciences and science and technology studies (STS). Though many technologies were already focused on ethics, each technology discipline was separated from each other, despite the potential for the information to intertwine and reinforce itself. As technologies became increasingly developed in each discipline, their ethical implications paralleled their development, and became increasingly complex. Each branch eventually became united, under the term technoethics, so that all areas of technology could be studied and researched based on existing, real world examples and a variety of knowledge, rather than just discipline specific knowledge.

Киберқылмыстар

Киберқылмыс көптеген кіші топтардан тұрады және оны үлкен шатыр деп атауға болады. Онлайн алаяқтық, жеке басын ұрлау және цифрлық пираттық сияқты кибер ұрлық бір сектор ретінде жіктелуі мүмкін. Киберқылмыстың тағы бір бөлімі – кибер зорлық-зомбылық, оны жек көрушілік сөздерден, қорлаудан, кибертақыптан бастап, жеке адамның денсаулығына қарсы физикалық, психологиялық немесе эмоционалдық шабуылға әкелетін мінез-құлықтарға дейін онлайнтағы кез келген әрекет деп анықтауға болады. Балаларға қатысты жыныстық зорлық-зомбылық материалдары болғанда кибер әдепсіздік тағы бір бөлім болып табылады. Кибер-үркіш – компьютер жүйесіне рұқсатсыз кіру. Киберқылмысқа технология мен компьютерлерді түрлі қылмыстар жасауға және оларға көмектесу үшін пайдаланатын көптеген басқа да бөлімдер кіруі мүмкін. Көп жылдар бойы жаңа технологиялар әлеуметтік, мәдени, саяси және экономикалық өмірде маңызды орын алды. Ақпараттық технологияларға қол жеткізуді демократияландыру және желілердің жаһандануының арқасында алмасулар мен мәмілелер саны үздіксіз өсіп келеді. "Интернеттегі мүліктік қылмыстың жасырын жағы: киберкеңістікте қылмыс толқыны жасырынып тұр ма?" атты мақаласында авторлар киберқылмыстың өсуін және дәстүрлі көше қылмыстарының азаюын көрсететін деректерді талдайды. Киберқылмыстың өсуіне байланысты, киберқауіпсіздікті арттыру жолдары туралы көбірек ақпарат іздеу қажет. Киберқауіпсіздікті күшейтудегі мәселе – адамдарды қорғау үшін заңдар көбейген сайын, азаматтар өз бостандықтарына қауіп төнді деп сезінеді. Адамдарды қауіпсіздік шаралары мен ережелер арқылы қорқудан сақтаудың бір жолы – мүмкіндігінше анық және түсінікті болу. Грегори Нойим "Киберқауіпсіздік және Интернеттегі бостандық" атты мақаласында: "Киберқауіпсіздік бағдарламасының ашықтығы өнеркәсіп пен қоғамның киберқауіпсіздік шараларын қолдауы үшін қажетті сенімділік пен сенімді арттырады" дейді. Жеке өмірді, инновацияларды және тұтынушылардың бостандығын қорғайтын этикалық заңдар жасау маңызды. Көптеген адамдар қазіргі технологиялардың ұсынып тұрған мүмкіндіктері мен анонимдігін пайдаланып, түрлі қылмыстық әрекеттер жасауда. Киберқылмыс – ең жылдам өсіп келе жатқан қылмыстың бір саласы. Мәселе мынада, кейбір заңдар адамдарды цифрлық құралдар арқылы жамандық жасаудан қорғауға тырысса, сонымен бірге олардың бостандығын шектеумен қауіп төндіреді.

Cybercrime can consist of many subcategories and can be referred to as a big umbrella. Cyber theft such as online fraud, identity theft, and digital piracy can be classified as one sector. Another section of cybercrime can include cyber violence which can be defined as online behavior that can be anywhere from hate speeches, harassment, cyberstalking, to behavior that leads to physical, psychological, or emotional assault against the well being of an individual. Cyber obscenity is another section when child sexual exploitation materials are involved. Cyber trespass is when there is unauthorized computer system access. Cybercrime can encompass many other sections where technology and computers are used to assist and commit various forms of crimes. For many years , new technologies took an important place in social, cultural, political, and economic life. Thanks to the democratization of informatics access and the network's globalization, the number of exchanges and transaction is in perpetual progress. In the article, "The Dark Figure of Online Property Crime: Is Cyberspace Hiding a Crime Wave? ", the authors analyze evidence that reveals cyber criminality rates are increasing as the typical street crimes gradually decrease. With the increase in cyber criminality, it is imperative to research more information on how to increase cyber security. The issue with increasing cyber security is that the more laws to protect people, the more citizens would feel threatened that their freedom is being compromised. One way to avoid making people feel threatened by all the security measures and protocols is by being as clear and straightforward as possible. Gregory Nojeim in his article "Cybersecurity and Freedom on the Internet" state, "Transparency in the cybersecurity program will build the confidence and trust that is essential to industry and public support for cybersecurity measures." It is important to create ethical laws that protect privacy, innovation, and consumers' freedom. Many people are exploiting the facilities and anonymity that modern technologies offer in order to commit multiple criminal activities. Cybercrime is one of the fastest growing areas of crime. The problem is that some laws that profess to protect people from those who would do wrong things via digital means also threaten to take away people's freedom.

Құпиялылық пен қауіпсіздік: әуежайдағы бүкіл дене сканерлері

2007 жылы әуежайларда толық дене сканері рентгендік сканерлер енгізілгеннен бері жолаушылардың жеке өміріне қатысты көптеген алаңдаушылықтар туды. Адамдардан төртбұрышты машинаның ішіне кіру сұралады, ол жолаушының киімдерінің астында жасырылған металл және металл емес заттарды анықтау мақсатында оның жалаңаш денесінің басқа толқын ұзындығындағы суретін түсіреді. Бұл тексеру технологиясы екі түрде келеді: миллиметрлік толқын технологиясы (ММ толқын технологиясы) немесе кері шашырау рентген сәулелері (тіс дәрігерлері қолданатын рентген сәулелеріне ұқсас). Толық дене сканерлері 2000 жылдардың басында ұшақтарға жасалған террористік шабуылдардың көбеюіне байланысты қауіпсіздікті арттыру және қару-жарақ немесе жарылғыш заттарды тексеру сапасын жақсарту үшін әуежайларға енгізілді. Жолаушылардың және академиялық топтардың этикалық алаңдаушылықтарына анатомиялық немесе медициналық егжей-тегжейлі ақпаратты жариялаудан қорқу, кері шашырау рентген сәулелері технологиясының жағдайында радиацияның төмен деңгейіне ұшырау, ұяттылықты және жеке құпияны бұзу, процедуралардың түсінікті болуы, осы технологияны белгілі бір топтарға қарсы кемсіту үшін пайдалану және жасырылған заттарды анықтаудан басқа мақсаттарда осы технологияны теріс пайдалану жатады. Сонымен қатар, діни сенімдеріне сәйкес, әрдайым денелерін (қолдарын, аяқтарын, бетін және т.б.) жабық ұстауды талап ететін адамдар, осы өте басып кіретін сканерлеу технологиясының ішіне кіруге құлықсыз болады және оған моральдық қарсылық білдіреді. Қоғам, ғылым және азаматтық орталығы жоғарыда аталғандарды қоса алғанда, этикалық мәселелерді талқылады және "Әуежайлардағы толық дене бейнелеу: этикалық және саяси контекст" атты есебінде осы технологияны қолдану бойынша ұсынымдар берді (2010).

Жеке өмір мен GPS технологиялары

GPS бақылау құрылғылары және геомекендеу технологиялары туралы пікірлер, сондай-ақ осы заманауи технологияның жеке өмірге қатысты этикалық салдары, технология қоғамда кеңінен тараған сайын артты. 2012 жылдың 22 қыркүйегінде жарияланған «Нью-Йорк Таймс» газетінің жексенбілік шолуындағы редакторлық мақала есірткі сатумен айыпталған адамды GPS технологиясы арқылы ұялы телефонындағы орны анықталғандықтан түрмеге қамаудың этикалық жақтарына назар аударды. Бүгінде көптеген адамдар ұялы телефондарын әрдайым алып жүреді, сондықтан билік органдары азаматтардың көпшілігінің орнын үнемі білу мүмкіндігіне ие. Этикалық мәселенің талқылануы қазір заңдық тұрғысынан қарастырылуы мүмкін. Мақалада айтылғандай, геолокациялық құрылғылар азаматтардың төртінші түзету құқығын және негізсіз іздеулерден қорғалуын бұзуы мүмкін. Бұл мәселе тек АҚШ-қа ғана емес, сонымен қатар азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғайтын демократиялық мемлекеттерге де әсер етеді. Геолокациялық технологиялар азаматтардың мемлекетпен қарым-қатынасына ғана емес, сонымен қатар қызметкерлердің жұмыс орындарымен қарым-қатынасына да әсер етеді. Канадалық телерадиокомпанияның «GPS және жеке өмір» атты мақаласында, жұмыс берушілердің «компания көліктеріне, жабдықтарына және ұялы телефондарға» (Хейн, 2007) геолокациялық технологияларды орнату көрсеткіштері артып келеді. Академиялық орта және кәсіподақтар жұмыс берушілердің осы жаңа өкілеттіктерін азаматтық бостандықтарға қайшы келетін жағдай деп санайды. GPS технологиясының кең таралған қоғамға енуіне байланысты қызметкер мен жұмыс беруші арасындағы қарым-қатынастың өзгеруі, жеке өмірге қатысты қандай деңгейдің қажет екені туралы кең ауқымды этикалық талқылауды тудырады. Бұл талқылау технологияның танымалдылығы арта түскен сайын маңыздырақ болады.

Генетикалық модификацияланған организмдер (ГМО)

Генетикалық модификацияланған азық-түліктер әлемнің дамыған елдерінде кең таралды, олардың өнімділігі жоғары, қоректік құндылығы артық және зиянкестерге қарсы төзімділігі күшті, бірақ оларды қолдануда әлі де көптеген этикалық мәселелер бар. Тіпті жүгері сияқты кең таралған генетикалық модификацияланған дақылдар да адам мен жануарлар денсаулығына қатысты жоспарланбаған тозаңдану, гендердің көлденең жолмен берілуі және басқа да күтпеген зияндар туралы сұрақтар тудырады. "Глофиш" сияқты тіркелген организмдер салыстырмалы түрде жаңа құбылыс. Бұл зебра балықтары, АҚШ-та үй жануарлары ретінде сатылатын және әртүрлі флуоресцентті түстерде болу үшін генетикалық модификацияланған, егер табиғатта көбейсе, тұщы су ортасына күтпеген әсер ете алады. Егер АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) рұқсат берсе, тағы бір жаңа балық түрі жақын арада пайда болуы мүмкін. "Аквантадж" ласосі, табиғатта үш жылға жуық уақытқа дейін жетілуі керек болса, шамамен 18 айда жетіледі, бұл өсіп келе жатқан әлемдік сұранысты қанағаттандыруға көмектеседі. Кез келген жаңа ГМО енгізумен байланысты денсаулық және қоршаған ортаға қатысты алаңдаушылықтар бар, бірақ одан да маңыздысы, бұл жағдай жаңа өнімнің әлеуетті экономикалық әсерін көрсетеді. FDA экономикалық әсерді талдау жүргізеді, мысалы, осы жаңа генетикалық модификацияланған балықтың дәстүрлі ласось балық аулау өнеркәсібіне тигізетін салдары мен арзан, көп мөлшердегі ласосьтің ұзақ мерзімді пайдасын салыстырады. FDA сияқты реттеуші ұйымдар әлемде жиі кездесетін осы техноэтикалық бағалаулар ГМО-лардың – олардың барлық ықтимал пайдалы және зиянды әсерлерімен – болашақта қалай басқарылатынын анықтау үшін өте маңызды.

Жүктілікті тексеру технологиясы

40 жылдан астам уақыт бойы жаңа туған нәрестелерді тексеру 20 ғасырдағы қоғамдық денсаулық сақтау жүйесінің үлкен жетістігі болып табылады. Осы технологияның арқасында миллиондаған ата-аналар балаларының өлімінен немесе ақыл-ой кемістігі сияқты салдарлардан сақтап, түрлі ауруларды анықтауға және тексеруге мүмкіндік алады. Дегенмен, бұл технология өте қарқынды дамып келеді, бұл зерттеушілер мен дәрігерлерге ауруларды толыққанды емдеу әдістерін түсінуге және мұқтаж отбасыларға көмектесу үшін қажетті ресурстарды ұсынуға кедеріл келтіреді. Пренатальдік тестілеудің бір түрі – тандемдік массалық спектрометрия, ол "бір тамшы қандағы көптеген метаболиттердің деңгейі мен үлгілерін өлшейді, одан кейін осы мәліметтермен әртүрлі ауруларды анықтауға болады. Осы бір тамшы қанды пайдалана отырып, тандемдік массалық спектрометрия бұрынғы технологиялармен салыстырғанда кем дегенде төрт есе көп ауруды анықтауға мүмкіндік береді". Бұл пренатальдік тестілеудің тиімді әрі жылдам әдісін ұсынады. Алайда, тандемдік массалық спектрометрия және оған ұқсас технологияларды сынаушылар жаңа туған нәрестелерді тексеру технологиясын кеңейтудің салдарынан туындайтын зиянды әсерлерге және пациенттерге сапалы медициналық көмек көрсету үшін қажетті зерттеулер мен инфрақұрылымның жетіспеушілігіне алаңдаушылық білдіреді. Сонымен қатар, "диагностикалық іздестірулер" деген мәселе де бар, яғни пациенттің диагнозы жоқ кезде оны таба алмауы. Басқа да салдарлардың арасында, бұл технология жаңа туған нәрестелерді тексеру практикасынан кімдер пайда көреді деген сұрақ тудырады. Бұл тексерудің мақсатын қайта қарастыру экономикалық, денсаулық және құқықтық салаларда маңызды әсерге ие болады. Бұл талқылау енді ғана басталып келеді және қоғамның осы технологияны қаншалықты қабылдауы туралы заңдық және тіпті моральдық келісімге жету үшін хабардар азаматтардың қатысуы қажет.

Соңғы өзгерістер

Техноэтикаға қатысты ғылыми еңбектердің көбейіп келуіне қарамастан, 1970 жылдардан бастап ғана ол институционалдық деңгейге жетіп, маңызды салааралық зерттеу және оқу саласы ретінде мойындалды. 1998 жылы Epson қоры Жозеп Эскирол басшылығымен Испанияда Instituto de Tecnoética институтын құрды. Бұл институт марапаттар, конференциялар және жарияланымдар арқылы техноэтикалық зерттеулерді белсенді түрде қолдады. Бұл, негізінен, еуропалық аудитория үшін ғылыми жұмыстарды ынталандыруға септігін тигізді. Техноэтиканың қалыптасуының басты себебі – ағылшын тілінде жарық көрген және бүкіл әлемге тараған маңызды анықтамалық еңбектердің жариялануы болды. "Ғылым, технология және этика энциклопедиясы" техноэтикаға арналған бөлімді қамтыды, бұл оны философияның негізгі ағымына енгізуге көмектесті. Бұл жаңадан пайда болған техноэтика саласына арналған ағылшын тіліндегі алғашқы анықтамалық томның жариялануына жол ашты, соның арқасында қызығушылық арта түсті. Техноэтика бойынша зерттеулердің екі томдық нұсқасы этика мен жаңа технологиялардың өркендеуі арасындағы күрделі байланыстарды зерттейді (мысалы, өмірді сақтау технологиялары, шешек жасушаларын зерттеу, клондау технологиялары, бақылаудың жаңа түрлері мен анонимділік, компьютерлік желілер, Интернеттің дамуы және т.б.). Бұл жаңа жинақ техноэтиканы және оның түрлі салаларын әлемнің 50-ден астам ғалымдарының еңбектері арқылы толыққанды зерттейді. Техноэтиканың пайда болуын соңғы жылдары пайда болған басқа да инновациялық салааралық ғылым салаларымен, мысалы, техноғылым және технокритикамен салыстыруға болады.

Музыка индустриясындағы технология мен этика

Технологияның жетістіктері музыка индустриясына оң да, теріс те әсер етті. Басты мәселе – пираттық пен заңсыз жүктеулер. Интернет арқылы қолжетімді болатын көптеген музыка (телешоулар мен фильмдер де) тегін жүктеуге және таратуға мүмкіндік берді. Бұл орындаушыларға, продюсерлерге және авторлық құқық заңдарына жаңа қиындықтар туғызады. Индустрия үшін технологияның оңды әсері – музыканың жаңа жанрларының пайда болуы. Компьютерлер электрондық музыка жасау үшін, сондай-ақ синтезаторлар (компьютерлік/электрондық пианино) қолданылады. Осы жаңа мүмкіндіктер мен жаңалықтар орындаушылардың құқықтарын қорғау үшін күшті зияткерлік меншік ережелерін талап етеді. Технология – музыка индустриясының негізгі тірегі, сондықтан жоғары технологиялық этиканы сақтау өте маңызды. Авторлық құқықты қорғау және заңнама орындаушыларға өнерлерін сауда маркасы ретінде тіркеуге және зияткерлік меншіктерін қорғауға көмектеседі. Музыка индустриясында зияткерлік меншікті қорғау, музыкалық компаниялар жаңа технологияларды және әдістемелерді енгізу кезінде қиындыққа толы, бұл компанияларды жаңаруға және индустрия стандарттарын жетілдіруге итермелейді.

Коронавирус пандемиясы кезінде технология мен этика

2020 жылдың 20 сәуірінен бастап әлем бойынша 43-тен астам контактіні іздеу қосымшасы қолжетімді болды. Елдер коронавирустың күйін (симптомы, расталған жұқтырғандар, қауіпті жағдайға түскендер) цифрлық түрде анықтаудың әдістерін әзірлеуде. Apple және Google компаниялары әлем бойынша контактіні іздеуге көмектесетін бірлескен шешімді жасау үшін бірлесіп жұмыс істеуде. Бұл жағдай әлемдік пандемия болғандықтан және оның аяқталу мерзімі белгісіз болғандықтан, кейбір негізгі құқықтар мен бостандықтарды шектеу этикалық тұрғыдан негізделген болуы мүмкін. Осы іздеу шешімдерін пайдаланбау, таралуды тежеуге қатысты этикалық емес болуы мүмкін. Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенция, Біріккен Ұлттар Ұйымының Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық келісімі және Біріккен Ұлттар Ұйымының Сиракуза қағидалары жұқпалы аурудың таралуын болдырмау үшін халықтың құқықтарын шектеудің қай жағдайда этикалық екенін көрсетеді. Бұл үш құжаттың барлығы құқықтарды шектеу мерзімді болуы, қажеттілік, пропорционалдық және ғылыми негізділік стандарттарына сай болуы керектігін көрсетеді. Біз жағдайдың ауырлығын бағалауымыз керек, технология жұмыс істейтінін, уақтылы қолданылатынын, жеткілікті адамдар тарапынан қабылданатынын және нақты деректер мен түсініктер беретінін дәлелдеуіміз керек, сондай-ақ технология уақытша болатынын бағалауымыз керек. Бұл үш құжат технологияны этикалық тұрғыдан қалай дамыту және жобалау туралы да нұсқаулар береді. Дамыту және жобалау нұсқаулары тиімділік пен қауіпсіздік үшін маңызды. Технологияның дамуы деректерді алу, қадағалау және бөлісу мүмкіндігін арттырды. Әлемнің үкіметтері COVID-19 мәселесімен күресу үшін технологияны пайдаланды, бұл этикаға қатысты бірнеше мәселеге назар аударды. Үкіметтер контактіні анықтау және халыққа маңызды ақпаратты жеткізу үшін смартфон метадеректері және Bluetooth қосымшалары сияқты технологияларды енгізді. Метадеректер сияқты технологиялар жеке адамның әрбір қозғалысын қадағалауға мүмкіндік беретіндіктен, бұл құпиялылыққа қатысты мәселелерді тудырады. Коронавирус пандемиясына байланысты, пандемиямен күресу үшін әлем бойынша контактіні іздеу және басқа да қадағалау қосымшалары енгізілді. Әлем елдері коронавирустың пайда болу ошағы, симптомдары, расталған жағдайлар және қауіпті жағдайға түскендерді анықтау үшін цифрлық әдістерді әзірледі. Әлемдегі үкіметтер қолданыстағы технологияны және қадағалау технологиясын біріктірді, сонымен бірге жеке адамдардың құпиялылығына минималды әсер етуге тырысты. 2020 жылы Австралия үкіметі телефондардың Bluetooth арқылы байланысуына мүмкіндік беретін қосымшаны шығарды, бұл метадеректерді пайдаланудан гөрі жеке құпиялылыққа аз әсер етеді. ИЖ-дегі өзгерістерді болжау және түсіну қиын, мысалы, жұмыс берушілердің қызметкерлерін бақылауы, бет-әлпетті тану, терең жалғандықтар және т.б. Жасанды интеллектпен қатар, технологияны іске асыру үшін қолданылатын алгоритмдердің де адамдарға зиян келтіруі мүмкін. Мысалы, бет-әлпетті тану технологиясында, ИЖ әр түрлі этникалық және нәсілдік топтарға қатысты жағдайды көрсетуі мүмкін. Бұл мәселелердің әлеуметтік, нәсілдік, этикалық және экономикалық салдары бар.

As of April 20, 2020 there has been over 43 contract tracing apps available globally. Countries are in the process of creating their own methods of digitally tracing coronavirus status (symptoms, confirmed infected, exposed). Apple and Google are working together on a shared solution that helps with contract tracing around the world. Since this is a global pandemic with no end in sight, the restriction of some fundamental rights and freedoms may be ethically justifiable. It may be unethical to not use these tracing solutions to slow the spread. The European Convention on Human Rights, the United Nations International Covenant on Civil and Political Rights, and the United Nations Siracusa Principles all indicate when it is ethical to restrict the rights of the population to prevent the spread of infectious disease. All three documents cite that the circumstances for restricting rights must be time bound, meet standards of necessity, proportionality, and scientific validity. We must evaluate if the gravity of the situation justifies the potential negative impact, if the evidence shows that the technology will work, is timely, will be adopted by enough people and yields accurate data and insights, and evaluate if the technology will only be temporary. These three documents also provide guidelines on how to ethically develop and design technologies. The development and design guidelines are important for being effective and for security reasons. The development of technology has enhanced the ability to obtain, track, and share data. Technology has been mobilized by governments around the world to combat the issue of COVID 19, which has brought attention to several issues surrounding ethics. Governments have implemented technologies such as smartphone metadata and Bluetooth applications to contact trace and notify the public of any important information. There are implications for privacy as technologies such as metadata have the capacity to track every movement of an individual. Due to the Coronavirus Pandemic, contact tracing and other tracking apps have been implemented globally in order to fight against the pandemic. Countries across the globe have developing various methods of digitally tracing corona virus such as outbreak origin, symptoms, confirmed positives, and those who are potentially exposed. Governments around the world combined available technology to identify individuals and surveillance technology while still having a low impact on individuals privacy. In 2020, the Australian government released a Bluetooth connected app that allows phones communicate through Bluetooth opposed to metadata. This allowed the app to connect with surrounding phones through Bluetooth opposed to metadata or GPS, which can have a bigger impact on individual privacy. The technology Changes in AI are difficult to anticipate and understand, such as employers spying on workers, facial recognition, deep fakes, etc. Along with AI, the algorithms used to implement the technology may prove to be biased which can have detrimental effects on individuals. For example, in facial recognition technology, the AI may be proven to be biased toward different ethnic and racial groups than others. These challenges have social, racial, ethical, and economic implications.

Терең жалғандар

Deepfake – бұл медианың бір түрі, онда қолданыстағы бір сурет немесе бейне басқа біреумен ауыстырылады немесе өңделеді. Өңдеуге жалған мазмұн жасау, жалған жарнама, алдау және қаржылық алаяқтық кіруі мүмкін. Deepfake технологиясы машиналық оқыту немесе жасанды интеллектті де пайдалана алады. Deepfake-тер қолжетімділігімен және олар көрермендердің адалдығына тигізетін ықпалымен этикалық дилемма тудырады. Deepfake-тер визуалды тәжірибенің сенімділігіне күдік тудырып, жағымсыз салдарға әкелуі мүмкін. Deepfake-тер дезинформация мақсатында қасақана пайдаланылатын медианың кеңінен жасалуына немесе манипуляциялануына мүмкіндік беріп, "жалған жаңалықтар" мәселесіне үлес қосады. Deepfake-тің төрт категориясы бар: deepfake порнография, deepfake саяси науқандар, коммерциялық мақсаттағы deepfake және шығармашылық deepfake. Deepfake-тер алдау, қорқыту және беделге нұқсан келтіру сияқты көптеген зиянды әсерлерге ие. Алдау көрермендерді бұрын болмаған жаңа шындыққа иландырып, оны нақты түсірілім деп қабылдауына себеп болуы мүмкін. Түсірілімнің мазмұны оның сипатына байланысты зиянды болуы мүмкін. Зиянды ақпаратқа жалған сайлаушы ақпараты, кандидат туралы мәліметтер, қаржы алаяқтығы және т.б. кіруі мүмкін. Қорқыту белгілі бір аудиторияны зиянды қауіп-қатерлермен қорқытып, үрей тудыру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Қорқытудың мысалы – deepfake кек порнографиясы, ол беделге де нұқсан келтіреді. Deepfake-ке қолжетімділік FakeApp, Zao және Impressions сияқты қосымшалар арқылы қамтамасыз етіледі, бұл этикалық дилеммаларды тудырады. Мұндай қосымшаларға қолжетімділік заңдық шараларға әкелуі мүмкін. 2018 жылы deepfake-терден зардап шегуі мүмкін адамдарды қорғау мақсатында "Зиянды Deepfake-терге тыйым салу туралы" заң ұсынылды. Мұндай қылмыстар қудалауға немесе түрмеге қамауға алып келуі мүмкін. Deepfake-терге қатысты заңдық шаралар болғанымен, олардың дамуына көптеген тараптар қатысқандықтан, оларды анықтау және соттау қиын. Deepfake-тің дамуында бағдарламалық жасақтаманы жасаушы, оны таратуға арналған қосымша, бағдарламалық жасақтаманы пайдаланушы және т.б. сияқты көптеген тараптар қатысады. Осы көптеген компоненттерге байланысты, адамдарды deepfake үшін соттау қиын болуы мүмкін.

Deepfake is a form of media in which one existing image or video is replaced or altered by someone else. Altering may include acting out fake content, false advertisement, hoaxes, and financial fraud. The technology of deepfakes may also use machine learning or artificial intelligence. Deepfakes propose an ethical dilemma due to how accessible they are as well as the implications on one's integrity it may cause to viewers. Deepfakes reconsider the challenge of trustworthiness of the visual experience and can create negative consequences. Deepfakes contribute to the problem of "fake news" by enabling both the more widespread fabrication or manipulation of media that may be deliberately used for the purposes of disinformation. There are four categories of deepfakes: deepfake porn, deepfake political campaigns, deepfake for commercial use, and creative deepfakes. Deepfakes have many harmful effects such as deception, intimidation, and reputational harm. Deception causes views to synthesize a form of reality that did not exist before and may think of it as real footage. The contents of the footage may be detrimental depending on what it is. Detrimental information may include fraudulent voter information, candidate information, money fraud, etc. Intimidation may occur by targeting a certain audience with harmful threats to generate fear. An example of intimidation may be deepfake revenge pornography which also ties into reputational harm. Accessibility of deepfakes also raises ethical dilemmas as it can be accessed through apps like FakeApp, Zao, and Impressions. The accessibility to these applications may cause legal action. In 2018 the Malicious Deep Fake Prohibition Act was introduced to protect those who may be harmed by deepfakes. These crimes can result in prosecution for harassment or sentences to imprisonment. Although there can be legal actions for deepfakes, they do become increasingly difficult as many parties are involved in its development. The many parties for a deepfake such as the software developer, the application for amplification, the user of the software, etc. Due to these many different components, it may be difficult to prosecute individuals for deepfakes.

Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет жөніндегі ұйымы (ЮНЕСКО)

ЮНЕСКО – Біріккен Ұлттар Ұйымының білім беруді, мәдениетті, әлеуметтік және табиғи ғылымдарды, сондай-ақ коммуникация мен ақпарат салаларын дамытуға бағытталған мамандандырылған үкіметаралық агенттігі. Алдағы уақытта биоэтика және адам құқықтары жөніндегі ЮНЕСКО-ның 2005 жылғы жалпы декларациясында қамтылған қағидалар биоэтикалық ой-өрістің сипаттамасын кеңейту мақсатында талданатын болады (Аделл және Луппичини, 2009).

Пайдаланушы деректері

Цифрлық әлемде пайдаланушылардың жеке өмірі компьютерлер мен смартфондар сияқты құрылғыларда сақталады, және біз өмірімізді сақтаған компанияларға деректерімізді қорғауға сеніп отырмыз. Технологияның этикасы бойынша талқыланатын мәселе – осы компанияларға қанша дерек қажет және олар оны қалай пайдаланады. Тағы бір маңызды мәселе – жеке деректердің қауіпсіздігі мен құпиялылығы, олардың қасақана немесе кездейсоқ түрде жария болуы. Пайдаланушы деректері компаниялар мен мемлекеттік органдар миллиардтаған адамдардың ақпаратына қол жеткізе алатындықтан, этикалық мәселелердің бірі болып табылады. Компанияларға пайдаланушылар туралы неліктен соншалықты көп дерек керек және пайдаланушылар өз деректерінің қадағаланғанын біледі ме? Компаниялардың қаншалықты білетіні туралы осы сұрақтар жылдар бойы туындап келеді. Кейбір веб-сайттар мен қосымшалар енді пайдаланушылардан әртүрлі қосымшалардағы олардың әрекеттерін қадағалауға рұқсат беруді сұрайды және одан бас тарту мүмкіндігін ұсынады. Бұрын көптеген компаниялар пайдаланушыларға олардың қосымшадағы әрекеттері қадағаланатыны туралы хабарламаған немесе сұрамаған. Компаниялар жылдар бойы деректерді бұзудың көбеюіне тап болды, нәтижесінде пайдаланушылардың кредиттік карталары, әлеуметтік сақтандыру нөмірлері, телефон нөмірлері және мекенжайлары сияқты деректері жарияланды. Snapchat және Facebook сияқты әлеуметтік желілердің пайдаланушылары жақында деректер бұзылғаннан кейін телефон нөмірлері жарияланған алаяқтардан қоңыраулар алды. Facebook-ке қатысты соңғы бұзуыл 106 елден 533 миллионнан астам Facebook пайдаланушысының, оның ішінде 32 миллион пайдаланушының деректерін жариялады. Хакерлер мен веб-скреперлер Facebook пайдаланушыларының деректерін хакерлік форумдарда сатады, 1 миллион пайдаланушының ақпараты осы форумдарда 5000 долларға сатылуы мүмкін. Ірі компаниялар өз пайдаланушыларының деректерін үнемі бөліседі. 2018 жылы АҚШ үкіметі Facebook-тің деректерін басқа компанияларға сатуын тоқтатты, себебі ол бұл деректерге қол жеткізуді мүмкінсіз еткенін мәлімдеді. Мұндай жағдайлардың бірі – Кембридж Аналитикадағы дау, онда Facebook пайдаланушылардың деректерін олардың келісімінсіз компанияға сатты. Бұл деректер Brexit дауысы және 2016 жылғы АҚШ президенттік сайлауы сияқты бірнеше саяси мақсаттар үшін пайдаланылды. CBS телеарнасының "60 минут" бағдарламасына берген сұхбатында Трамптың сайлауалды штабының басқарушысы Брэд Парскел әртүрлі әлеуметтік желілердегі сайттардан алынған деректерді пайдалану арқылы әлеуетті дауыс берушілерге тартымды жарнамалар жасау және олардың ең маңызды мәселелерін атап көрсету жолын егжей-тегжейлі сипаттады. Саяси жарыстардан басқа, адамдардың деректерін ұрлау жеке тұлғалар үшін де ауыр салдарға әкелуі мүмкін. Кейбір жағдайларда хакерлер веб-сайттар мен бизнеске, оларда адамның жеке мәліметтері бар, мысалы, кредиттік карта нөмірі, ұялы телефон нөмірі және мекенжайы бар, және оларды dark web-ке сатуға жүктей алады, егер олар оларды өздерінің заңсыз мақсаттары үшін пайдаланбауды шешсе.

In a digital world, much of users' personal lives are stored on devices such as computers and smartphones, and we trust the companies we store our lives on to take care of our data. A topic of discussion regarding the ethics of technology is just exactly how much data these companies really need and what they are doing with it. Another major cause for concern is the security of our personal data and privacy, whether it is leaked intentionally or not. User data has been one of the main topics regarding ethics as companies and government entities increasingly have access to billions of users' information. Why do companies need so much data regarding their users and are users aware that their data is being tacked? These questions have risen over the years over concerns of how much do companies actually know. Some websites and apps now ask users if they are allowed to track user activity across different apps with the option to decline. Most companies before did not ask or notify users that their app activity would be tracked. Companies over the years have been facing an increased number of data hacks where user's data such as credit cards, social security, phone numbers, and addresses have been leaked. Users of social networks such as Snapchat and Facebook have been facing phone calls from scammers as recent data hacks released users' phone numbers. The most recent breach to affect Facebook leaked over 533 million Facebook users from 106 countries, including 32 million users Hackers and web scrapers have been selling Facebook user data on hacker forums, information for 1 million users can go for $5,000 on these forums. Large companies share their users' data constantly. In 2018, the U. S, government cracked down on Facebook selling user data to other companies after declaring that it had made the data in question inaccessible. One such case was in a scandal regarding Cambridge Analytica, in which Facebook sold user data to the company without consent from the users whose data was being accessed. The data was then used for several political agendas, such as the Brexit vote and the U. S. Presidential Election of 2016. In an interview with CBS' 60 Minutes, Trump campaign manager Brad Parscale described in detail how he used data taken from different social media websites to create ads that were both visually appealing to potential voters and targeted the issues that they felt strongest about. Besides swinging political races, the theft of people's data can result in serious consequences on an individual level. In some cases, hackers can breach websites or businesses that have identifying information about a person, such as their credit card number, cell phone number, and address, and upload it to the dark web for sale, if they decide not to use it for their own deviant purposes.

Facebook пен Meta-ның этикалық мәселесі

Facebook, немесе Meta Platforms, Facebook компаниясының бас компаниясы 2010 жылдардың басынан 2022 жылға дейін қазірге дейін ең танымал әлеуметтік желілердің бірі болып табылады. Оған жеке құпияға қатысты алаңдаушылықтар, дені сау емес әлеуметтік өзара әрекеттесулер мен басқа да зиянды мінез-құлықтар үшін кім жауапты екені, сондай-ақ платформада қасақана түрде дұрыс емес ақпарат тарату сияқты түрлі мәселелер кіреді. Facebook деректерінің жария болуы және жалған жаңалықтардың таралуы сияқты соңғы оқиғалар, әлеуметтік желілердің жаман қолға тиген жағдайдағы кері жағын көрсетеді. Facebook-қа қатысты жылдар бойы туындаған этикалық мәселелердің бірнеше мысалын қарастырайық.

Федералды сауда комиссиясы Facebook-қа қарсы

Forbes журналының 22 қазан 2021 жылғы сұхбатында, Forbes тілшісі Curt Steinhorst, Принстон университетінің этика пәнінің оқытушысы Майкл Тейтке сұрақ қойып, Федералды сауда комиссиясының (FTC) Facebook-қа қарсы шешімі Facebook-тың бәсекелес Instagram және WhatsApp әлеуметтік желілерін сатып алу арқылы монополияға қарсы этикалық ережелерді бұзғанын анықтады. Сонымен қатар, "Facebook пайдаланушылардың назарын және ақпаратын тартып, денсаулыққа зиян келтіретін мінез-құлықты қолдайтын платформаны құруға бағытталған алгоритмді жасаған" делінеді. Біріншіден, кішкентай бәсекелес әлеуметтік желілерді этикалық емес жолмен сатып алу еркін нарық қағидаларын бұзады және пайдаланушылардың таңдауын шектейді, кем дегенде осы жағдайда, олар қандай әлеуметтік желілерді пайдалануды қалайтынын шешу мүмкіндігінен айырылады. Монополияға қарсы шаралардан өзге, Майкл Тейт платформада пайдаланушылардың белсенділігін арттыру мақсатында денсаулыққа зиян келтіретін мінез-құлық пен өмір салтын насихаттауды этикалық проблема деп санайды, себебі әлеуметтік желі пайдаланушылары салауатты өмір салтын ұстану мен оларды сайтта ұстап тұруға және олардың денсаулығына тигізетін әсеріне қарамастан, белсенді қатысудың арасында таңдау жасауға мәжбүр.

Facebook алгоритмі

2021 жылдың 4 қазанында CBS News телеарнасы Facebook компаниясының бұрынғы қызметкері және құпия ақпаратты жариялаған Франсис Хоугенмен сұхбат жасады. Ол Facebook-тың түрлі көңіл көшіретін этикалық тәжірибелер туралы хабардар екенін мәлімдеді. "Арыздарда Facebook-тың өз зерттеулері жеккөрушілік, бұрмаланған ақпарат және саяси толқуларды күшейтетінін көрсетсе де, компания өзі білгенін жасырады. Бір арызда Facebook-қа қарасты Instagram жасөспірім қыздарға зиян келтіреді деп айтылады". Осы этикалық емес тәжірибелердің барлығы әлеуметтік желідегі қолданушылардың белсенділігін арттыру мақсатында қолданылған. Франсис Хоуген сұхбатында: "Facebook-та мен қайта-қайта байқаған нәрсе – қоғам үшін жақсы және Facebook үшін жақсы нәрселер арасындағы мүдделер қақтығысы. Facebook қайта-қайта өзінің мүддесін, мысалы, көбірек ақша табуды таңдады". 2021 жылдың 10 ақпанында Пейдж Купер жазған мақала Facebook алгоритмінің жылдар бойындағы өзгерістерін, сайттағы эмоционалдық өзара әрекеттесуге басымдық беру үшін Facebook жасаған өзгерістерді көрсетеді.

FacebookCambridge Analytica

2010 жылдар аралығында британдық саяси консалтинг фирмасы Cambridge Analytica, Facebook-пен бірігіп, New York Times газетінің "Кембридж Аналитика және Facebook: Скандал және осы уақытқа дейінгі салдарлары" деген мақаласында көрсетілгендей, 87 миллионнан астам қолданушының келісімінсіз ақпараттары мен жеке деректерін жинады. Заңсыз алынған деректер кейін Дональд Трамптың 2016 жылғы президенттік науқанында Cambridge Analytica ұсынған деректерге негізделген жекелендірілген жарнамалар мен науқандық хабарламаларды жасауға пайдаланылды. The Guardian газеті 2021 жылдың 18 наурызында Cambridge Analytica-ның бұрынғы қызметкері, құпия ақпаратты жариялаған Кристофер Уайлимен сұхбат жариялады. Сұхбатта Уайли өзіне берілген деректердің заңды жолмен алынғанын, ал оның өзі және басқа да академиялық сарапшылар психологиялық профильдерде қолданылған деректердің қалай алынғанын білмегенін айтты.

Биотехнологияның этикасы

Биотехнология этикасы – медициналық зерттеулер, денсаулық сақтау және өнеркәсіптік қолдану сияқты салаларда биотехнологияларды пайдаланумен байланысты этикалық дилеммаларды қарастырады. Клондау этикасы, электрондық денсаулық этикасы, телемедицина этикасы, генетика этикасы, нейроэтика, спорт және тамақтану этикасы осы санатқа жатады; эвтаназия және репродуктивтік құқықтар төңірегіндегі пікірталастар нақты мәселелердің мысалдары болып табылады. Технологияны этикада қолдану, жасанды интеллектті қарастырғанда маңызды факторға айналады. Жасанды интеллект бейтарап құрал ретінде қарастырылмайды және адамдық пікір қателігінен туындаған теріс пайдаланудың алдын алу үшін қағидалар қабылданды. ЖасИ медицинада құнды құрал болғанымен, қазіргі этикалық қағидалар оны қабылдауға жеткілікті деңгейде дамымаған, себебі ол көп салалы тәсілді қажет етеді. Денсаулық сақтаудағы ЖасИ клиникалық шешімдер қабылдауға құзырлы емес; алайда, ол хирургиялық операциялар, диагностикалық бейнелеу және басқа да салаларда көмектесе алады.

Техноэтика және таным

Техноэтикалық зерттеудің бұл саласы технологияның адам санасымен, жасанды интеллектімен және қоғаммен байланысын зерттейді. Осы санатқа жасанды мораль және моральдық агенттер, моральдық аутсорсинг, техноэтикалық жүйелер және технологияға тәуелділік сияқты тақырыптар кіреді.

Жаппай қадағалау

Жаппай қадағалаудың этикасы жиырма бірінші ғасырда, әсіресе АҚШ-та, 9/11 трагедиясынан кейін кеңінен талқыланатын этикалық мәселеге айналды. Этикалық алаңдаушылықтың негізгі салалары жеке өмірге қатысты құпиялылық, кемсітушілік, үкіметке сенімсіздік, үкімет тарапынан берілген құқықтардың/негізгі адам құқықтарының бұзылуы, мүдделердің қақтығысы, жалақтап көрсету және әсер етуге тырысу болып табылады. 2001 және 2021 жылдар аралығындағы осы этикалық мәселелер бүкіл әлемдегі көптеген заңдардағы талқылаудың орталық тақырыбына айналды. 9/11 оқиғасынан кейін АҚШ-та Америка жерінде тағы да террористік шабуылдар болуы мүмкін деген қауіп туды. 2001 жылдың 26 қазанында қабылданған «Патриоттық заң» АҚШ-тағы алғашқы жаппай қадағалау заңдарының бірі болды. Көп жылдар өткен соң, Еуропа да террористік шабуылдардың қатарынан кейін жаппай қадағалау заңдарын қабылдау арқылы осы үрдіске еліктей бастады. 2015 жылы Францияда болған террористік шабуылдардан кейін француз үкіметі «Халықаралық электрондық байланыс туралы» заңды қабылдады. Бұл заң Францияның Сыртқы қауіпсіздік бас дирекциясына Франция аумағында жіберілген немесе алынған барлық коммуникацияны жинауға, бақылауға және ұстауға өкілеттік берді. 2016 жылы Ұлыбритания «Тергеу өкілеттіктері туралы» 2016 жылғы заңды қабылдады, ол GCHQ-ға Ұлыбритания аумағындағы кез келген адам жіберген коммуникациялар мен жүйелерді алуға, тыңдауға және оларға кедергі келтіруге мүмкіндік берді. Соңында, 2016 жылы Германияда «Коммуникациялық барлауды жинау туралы» заң қабылданды, ол неміс барлау қызметіне Германия аумағында болған шетелдік азаматтардың коммуникацияларын жинауға рұқсат берді. 2021 жылы Австралия «Қадағалау заңнамасына түзетулер» заңын қабылдады, ол Австралия Федералды полициясына және Австралия Қылмыстық барлау комиссиясына күдікті қылмыскерлердің деректерін өзгертуге немесе жоюға, қылмыстық желілер туралы ақпарат жинауға және күдікті қылмыскердің онлайн-аккаунтына күшпен кіруге құқық берді. Бұл заңдар Еуропаның және кейін Австралияның барлық жерінде қабылданғаннан кейін, наразылық акциялары көтерілді, себебі азаматтар бұл заңдардың олардың жеке өмірлеріне қатысты құқықтарын бұзатынын сезінді. Ұлыбританияда «Тергеу өкілеттіктері туралы» 2016 жылғы заң қабылданғаннан кейін екі жыл өткен соң, Англияның Жоғары соты заңды қайта жазу қажет деп шешті. Бұл шешімге Жоғары соттың заңның ЕО заңдарына қайшы келетінін анықтауы себеп болды, себебі заң «Ұлыбритания үкіметіне сот немесе басқа органның қарауы сияқты тәуелсіз тексерулерсіз және «ауыр қылмыс» болып табылмайтын қылмысты тергеу мақсатында деректерді сақтау туралы бұйрықтар беруге рұқсат береді; және (2) сақталған деректерге кейінгі қол жеткізу де «ауыр қылмысқа» қарсы күресу мақсатында тәуелсіз рұқсатсыз және шектелмеген» болып табылды. Бұл шешімнің бастауы «Либерти» деп аталатын адам құқықтары жөніндегі ұйымнан шықты, ол заң қабылданғаннан кейін көп ұзамай-ақ, бұл заңның Ұлыбритания азаматтарының жеке өміріне қатысты құқықтарын бұзатынын мәлімдеді. Алайда, 2020 жылы COVID-19 пандемиясының ең қызу кезінде қоғамдық денсаулық сақтауды қадағалауға қатысты этикалық мәселелер пандемия кезінде оның кеңінен қолданылуына байланысты орталық назарға іліккені жөн. Бұл жаппай қадағалаудың мақсаты COVID-19 жұқтырудың деректерін жинау болды. Алайда, әлемнің көптеген адамдары бұл формадағы қадағалаудың олардың жеке өміріне және негізгі адам құқықтарына қол сұғатынын айтты. Бұл деңгейдегі қадағалауға қатысты тағы бір алаңдаушылық – пандемияның таралу деңгейін бақылау үшін жаппай қадағалаудың этикалық мәселелерін шешуге қатысты үкіметтік немесе институционалдық саясаттың болмауы болды. Бұл жаппай қадағалау соңғы жылдары қабылданған басқа да актілерге қарағанда әлдеқайда кең ауқымды болды, себебі COVID-19 таралуын тоқтату үшін оған жаһандық назар аударылды. Мысалы, 2020 жылдың 16 наурызында Израиль үкіметі аурудың таралуын баяулату үшін азаматтардың жаппай орналасуын бақылауға қатысты төтенше жағдай ережелерін қабылдады. Сингапур және Тайвань да осыған ұқсас шаралар жасады, бірақ олардың жаппай қадағалау әдісі құқық қорғау органдарына карантиндік бұйрықтарды бақылауға мүмкіндік берді.

The ethics behind mass surveillance has become a highly discussed ethical topic in the twenty first century, especially in the United States due to the tragedy of 9/11. Some areas of ethical concern involve privacy, discrimination, trust in government, infringement of government granted rights/basic human rights, conflict of interest, stigmatization, and obtrusiveness. Many of these ethical topics in the timeframe between 2001 and 2021 have become the main topic of discussion in many recent laws all throughout the world. Shortly after 9/11 when the United States began to fear the idea that more terrorist attacks could occur on American soil. A law passed on October 26, 2001, known as the Patriot Act was one of the first larger Mass Surveillance laws passed in the United States. Years later Europe would begin to follow suit with their own set of mass surveillance laws after a string of terrorist attacks. After the 2015 terrorist attacks in France, the French government would move forward with passing the International Electronic Communications Law. The IEC would recognize the power of the French Directorate General for External Security allowing them to collect, monitor, and intercept all communications sent or received on French territory. In 2016, the United Kingdom would pass the Investigatory Powers Act of 2016, a law allowing the GCHQ to engage in acquisition, interception, and equipment interference of communications/systems sent by anyone on British territory. Finally, in 2016, another law like the Investigatory Powers Act was passed in Germany that was named the Communications Intelligence Gathering Act. This act allowed the German intelligence community to gather foreign nationals communications while they were in German territory. In 2021, Australia passed a law known as the Surveillance Legislation Amendment, which granted the Australian Federal Police and Australian Criminal Intelligence Commission the right to modify or delete data of suspected offenders, Collect intelligence on criminal networks, and finally, forcefully break into a suspected offender's online account. After these laws were passed all throughout Europe, and later on in Australia, a string of protests would begin to arise involving the laws, as citizens from each country would feel it infringed their privacy rights. Two years after the Investigatory Powers Act of 2016 was passed in the United Kingdom the English High Court would rule that the act would have to be rewritten. This ruling occurred due to the High Court finding the law to be incompatible with EU law since the law "authorizes the UK government to issue retention notices with no prior independent checks, such as review by a court or other body, and for the purpose of investigating crime that is not "serious crime"; and (2) subsequent access to any retained data was similarly not subject to any independent authorization and not limited to the purpose of combating "serious crime". The origin of this ruling comes from a human rights group known as Liberty who first began to battle the act shortly after it was enacted as they stated it violates the United Kingdom's citizens the right to privacy. Though, as of recent in the year 2020 during the height of the COVID 19 Pandemic. The ethical atmosphere regarding public health surveillance began to take center stage due to its overall use during the height of the pandemic. The purpose of this mass surveillance was for data collection of the transmission of the COVID 19. Though, many individuals around the world cited they felt this form of surveillance infringed on their privacy and basic human rights. Another concern regarding this level of surveillance was the lack of government or institutional policy documents regarding how to address the ethical challenges around mass surveillance to track a pandemic transmission rate. The use of this mass surveillance was used on a far larger scale compared to some of the other acts passed in recent years, as this had a more global focus due to the want to bring the transmission of COVID 19 to a halt. For example, on March 16, 2020, the Israeli government allowed emergency regulations regarding mass location tracking of citizens to slow the spread of the disease. Singapore and Taiwan also did something similar, yet their method of mass surveillance was allowing their law enforcement agencies to monitor quarantine orders.

Техноэтика және қоғам

Бұл сала қоғамның түрлі салаларын этикалық тұрғыдан реттеу үшін технологияны қолданумен айналысады. Мысалы: цифрлық мүлік этикасы, әлеуметтік теория, құқық, ғылым, ұйымдық этика және жаһандық этика. Әлеуметтік теория – қоғамның уақыт өте келе мінез-құлқы мен оның себептерін түсіндіру арқылы қалай өзгеретінін және дамитынын зерттейді. Технология әлеуметтік өзгерістерге зор ықпал етеді. Технология жетіліп, жаңарып келе жатқанда, адамдардың өзара әрекеттесуі де сол өзгерістерге ілеседі. "Технологиялық теория бойынша, технология әлеуметтік өзгерістердің маңызды факторы болып табылады және ол әлеуметтік қарым-қатынастардың құрылымын өзгертуге бастама береді". Ұйымдық этика – ұйымның қызметін басшылыққа алатын мінез-құлық кодексі және оның сыртқы факторларға қалай ден қоятындығы. Техноэтика ұйымдық этикада маңызды рөл атқарады, себебі технология этикалық құндылықтардың көптеген аспектілеріне енгізіліп, қолданылуы мүмкін.

Технофеминизм

Техноэтика қоғамды жалпы топ ретінде қарастырып, жыныстарды ерекшелеп қарастырмады, бірақ әр жынысқа технологияның тигізетін әсерлерін жеке-жеке зерттейді. Бұл маңызды мәселе, себебі кейбір технологиялар нақты бір жыныс үшін жасалған, мысалы, әйелдерге арналған контрацепция, аборт, бедеулікпен күресу емдері және Виагра. Феминистер репродуктивтік технологиялардың дамуы мен танымалдығына зор үлес қосты. Техноэтикалық зерттеулер осы технологиялардың көздеген жынысқа тигізетін әсерін, сондай-ақ екінші жынысқа тигізетін ықпалын да қарастыруы тиіс. Технофеминизмнің тағы бір қыры – әйелдердің технологияны дамытуға қатысуы: технология саласындағы әйелдердің қатысуы қоғамның технологияның әйелдердің өміріне қалай әсер ететінін түсінуін кеңейтті.

Ақпараттық және коммуникациялық техноэтика

Ақпараттық және коммуникациялық техноэтика – «коммуникация саласында ақпараттық және коммуникациялық технологияларды пайдалану кезінде туындайтын этикалық мәселелер мен жауапкершіліктерді зерттейтін сала». 2004 жылғы Үнді мұхитындағы цунами немесе 2011 жылғы Араб көктемінің қозғалыстары сияқты жағдайларда азамат журналистері оқиғаларға қатысты маңызды деректер мен ақпарат көздері болды. Бұл ақпарат жаңалықтар арналарында таратылды, және одан да маңыздысы, басқа интернет пайдаланушылары арасында таралды. Jay David Bolter және Richard Grusin өздерінің «Remediation: Understanding New Media» (1999) кітабында былай деп жазады: «Интернеттегі тікелей эфир – теледидардағы тікелей эфирдің жаңадан құрылған түрі». Дегенмен, этикалық сұрақтар мен алаңдаушылықтар көбінесе саяси оқиғалармен (мысалы, «Оккупай» қозғалысы немесе 2009 жылғы Иран сайлауы) байланысты туындайды. Соңғы мысалда, Иран үкіметі азамат журналистерінің ел ішіндегі оқиғалар туралы ақпаратты сыртқа таратуына цензура қойып, тыйым салды. Бұл жағдай мәселеге қатысты маңызды ақпараттың таралуының маңыздылығына және оның көзіне (азамат журналистері, мемлекеттік органдар және т.б.) күмән тудырды. Бұл интернет «жаңа түрдегі адам әрекеті мен өрнек беруге мүмкіндік жасаса, сонымен бірге оны шектей де алады» дегенді көрсетеді. Ақпараттық және коммуникациялық техноэтика жаңа технологиялардың мәнін түсіну үшін ғылыми зерттеулердің этикалық негіздерін дамыту жолдарын да анықтайды.

Білім беру және кәсіби техноэтика

Білім беру саласындағы техноэтикалық зерттеулер технологияның қоғамдағы білім берудің рөлі мен құндылықтарына қалай әсер ететінін зерттейді. Бұл сала технологияға байланысты студенттердің құндылықтары мен мінез-құлқындағы өзгерістерді қарастырады, соның ішінде мектептерде тиіссіз материалдарға қол жеткізу, интернеттен тікелей көшірілген материалдарды пайдалану арқылы онлайн-плагиат жасау немесе онлайн ресурстардан жұмыстарды сатып алып, оларды өз еңбегі ретінде ұсыну. Білім беру техноэтикасы дамыған және дамушы елдердегі білім беру мекемелері арасындағы, сондай-ақ бір ел ішіндегі әртүрлі қаржыландырылатын мекемелер арасындағы цифрлық теңсіздікті де қарастырады: мысалы, кейбір мектептер студенттерге онлайн материалдарға қол жеткізу мүмкіндігін ұсынады, ал басқаларында мұндай мүмкіндік жоқ. Кәсіби техноэтика – бұл кәсіби ортада технологиямен жұмыс істейтіндердің, оның ішінде инженерлер, медицина қызметкерлері және т.б. этикалық жауапкершілігіне қатысты мәселелерді қарастырады. Назар аудару қажетті салалар: көлік, кен өндіру және санитария. Инженерлік техноэтика 19 ғасырдың соңында пайда болды. Өнеркәсіптік революция инженерлік саладағы біліктілікке сұранысты арттырып, инженерлік стандарттарды жақсарту қажеттігін тудырғандықтан, қоғамдар осы кодекстерді сақтау үшін кәсіби этика кодекстерін және қауымдастықтарды әзірлеуге кірісті.

Техникалық-этикалық бағалау және жобалау

Техноэтикалық бағалау (ТЭА) – технологияға қатысты этикалық дилеммаларды бағалауға бағытталған, жүйелік негіздегі пәнаралық тәсіл. ТЭА технологиялар және олардың салдары туралы білімді кеңейту арқылы технологияға қатысты әрекеттерді этикалық бағытта бағыттауға ұмтылады; сәтті ТЭА технологиямен байланысты білімді, құндылықтарды, басымдықтарды және басқа да этикалық аспектілерді ортақ түсінуге әкеледі. ТЭА бес негізгі қадамды қамтиды:

Технологияның жалпы құндылығын (мүддесін) анықтау үшін оның көздеген мақсаттары мен мүмкін болатын жанама әсерлерін бағалау. Техникалық және техникалық емес (моральдық және әлеуметтік) аспектілер тұрғысынан мақсаттар мен құралдарды салыстыру. Нәтижесі (жалпы құндылығы) кірісті тиімділік және әділдік тұрғысынан теңестірмейтін әрекеттерді қабылдамау. Барлық мүдделі тараптардың пікірлерін ескеру. Технологиялық байланыстарды әртүрлі деңгейде қарастыру (мысалы, биологиялық, физикалық, психологиялық, әлеуметтік және экологиялық). Техноэтикалық дизайн (TED) – технологияларды этикалық тұрғыдан жобалау процесін білдіреді, мүдделі тараптарды қатыстыруға, жасырын немесе айқын емес технологиялық байланыстарды ашуға, сондай-ақ технологиялардың қандай мүмкіндіктер беретінін және адамдар оларды қалай пайдаланатынын зерттеуге қатысты. TED төрт қадамнан тұрады:

Технологиялық жүйенің құрамдас бөліктері мен байланыстарын жобалау контексіндегі адамдар анық түсінуін қамтамасыз ету. Тиісті техникалық білімді анықтау үшін ТЭА жүргізу. Технологиялық жүйені мүдделі тараптар мен әсер еткен адамдардың қажеттіліктері мен мүдделерін қанағаттандыру үшін оңтайландыру. Жобалаудың негізгі мәселелері бойынша келісімге келу үшін мүдделі тараптар мен әсер еткен топтардың өкілдерімен кеңесу. ТЭА және TED жүйелік теорияға сүйенеді, ол қоғамды жүйелік операцияларды зерттеу нәтижесінде туындайтын оқиғалар мен құбылыстар тұрғысынан қарастырады. Жүйелік теория күрделі идеяларды жүйелік әдістеме арқылы одан әрі түсіндірілуге болатын ортақ ерекшеліктері мен қасиеттері бар жүйелер ретінде зерттеуге болады деп санайды. Техноэтика саласы технологияларды сыртқы ресурстарды пайдаланатын, білімді құру арқылы өзін-өзі дамытатын жүйелер ретінде қарастырады; бұл жүйелер, адамдар да олардың бір бөлігі болып табылады, технология, табиғат және қоғам арасындағы қарым-қатынастар өзгерер сайын үнемі өзгеріп отырады. ТЭА технологиялық жүйелерді құрайтын білімді, мақсаттарды, кірістерді және нәтижелерді анықтауға тырысады. TED дизайнерлерге технологияның күрделілігі мен қуатын тануға, жобаларына фактілер мен құндылықтарды енгізуге, технологияны оның қамтамасыз ететін мүмкіндіктері тұрғысынан қарастыруға мүмкіндік береді.

Ұйымдастыру техноэтикасы

Технологияның соңғы жетістіктері және олардың қысқа мерзімде үлкен көлемде ақпарат тарату мүмкіндігі бүкіл әлемдегі ұйымдардағы қызметкерлер мен басшылар арасында ақпарат алмасу жолын өзгертті. 1980-ші жылдарда ақпараттық және коммуникациялық технологиялардың (АКТ) пайда болуымен ұйымдар жұмыс орнында және одан тыс жерлерде байланыс үшін қолданатын технологияның артуын көрді. Дегенмен, жұмыс орнында технологияны енгізу әртүрлі этикалық мәселелерді тудырады, соның салдарынан ұйымдардағы технологияны одан әрі талдау қажеттілігі пайда болды. Осы тенденцияның өсуі нәтижесінде, осы мәселелерді қарастыру үшін техноэтиканың – ұйымдық техноэтика деп аталатын бір саласы пайда болды.

Жалпы

Кристин Шредер Фрешетт. (2003). "Технология және этика", "Технология философиясы: Технологиялық жағдай" кітабында. Оксфорд: Блэкуэлл баспасы. Юджин Мирман. (2009). "Қайсысына болса соған бейімділік: қазіргі өмірге нұсқаулық". Харпер көпжылдық. Дэниел А. Вальеро. (2007). "Инженерлер үшін биомедициналық этика: биомедициналық және биожүйелер инженериясындағы этика және шешім қабылдау". Амстердам: Академиялық баспа.

Этика, технология және инженерия

Фледерман, К. Б. (2011 ж.) Инженерлік этика. Prentice Hall. 4-ші басылым. Харрис, С. Е., М. С. Притчард және М. Дж. Рабинс (2008). Инженерлік этика: тұжырымдамалар мен жағдайлар. Wadsworth Publishing, 4-ші басылым. Хаузер Катенберг, Г., В. Е. Катенберг және Д. Норрис (2003). «Этикалық әрекеттердің қалыптасуы және инженерлік мәдениет», Ғылым және инженерлік этика, 9, 377–387. Хюсеман, М. Х., және Дж. А. Хюсеман (2011). Technofix: Технология бізді немесе қоршаған ортаны қалай құтқара алмайды, 14-тарау, «Сыни ғылым және әлеуметтік жауапкершілік», New Society Publishers. Лейтон, Э. (1986). Инженерлердің наразылығы: әлеуметтік жауапкершілік және американдық инженерлік кәсібі. Johns Hopkins University Press. Мартин, М. В., және Р. Шинзингер (2004). Инженерлік этика. McGraw Hill. 4-ші басылым. Питерсон, М. (2017). Технологияның этикасы: Бес моральдық принциптің геометриялық талдауы. Oxford University Press. Митчам, К. (1984). Технология арқылы ойлау: инженерлік және философия арасындағы жол. Чикаго: Чикаго университетінің баспасы. Ван де Поэль, И., және Л. Ройаккерс (2011). Этика, технология және инженерлік: кіріспе. Wiley Blackwell.

Білім беру және технология

Марга, А. (2004). "Еуропадағы университет реформалары: кейбір этикалық мәселелер", "Еуропадағы жоғары білім", 79-том, 3-сан, 432–820 беттер.