Кіріспе

Күн сәулесіне қасақана толуды қамтитын терапия. Жарық терапиясы, сондай-ақ фототерапия немесе жарқын жарық терапиясы деп аталады, ол әртүрлі медициналық ауруларды емдеу үшін бақыланатын толқын ұзындығындағы тікелей күн сәулесіне немесе жасанды жарыққа ұсынуды қамтиды, оның ішінде маусымдық әсерлі бұзылыс (SAD), циркадтық ритмнің ұйқы-ояну бұзылыстары, қатерлі ісіктер және тері жараларының инфекциялары. Нейродерматит, псориаз, акне вульгар және экзема сияқты тері ауруларын ультракүлгін сәулемен емдеу ультракүлгін сәуле терапиясы деп аталады.

Д витамині жетіспеушілігі

290-300 нанометр толқын ұзындығындағы жарыққа ұшырау денеге D3 витаминін өндіруге және D3 витаминінің жетіспеушілігін емдеуге мүмкіндік береді.

Терінің жағдайы

Теріге арналған жарық терапиясы көбінесе ультракөк сәулеге ұшыратуды қамтиды. Бұл ұшыратулар терінің кішкентай бөлігіне немесе бүкіл дене бетіне, мысалы, солярийде болу сияқты, жасалуы мүмкін. Ең көп қолданылатын емдеу – тар жолақты UVB, оның толқын ұзындығы шамамен 311–313 нанометрді құрайды. Бүкіл денеге фототерапияны дәрігердің кабинетінде немесе үйде үлкен қуатты UVB кабинасын пайдалану арқылы жүргізуге болады. Дегенмен, солярийлер көбінесе UVA сәулесін шығарады, ал солярий сәулесінің бар болғаны 4%-дан 10%-ы UVB спектрінде болады.

Ағзаның жұқаруы

2012 жылдан бастап акне вульгарис емінде жарық терапиясы мен лазерлердің тиімділігін растайтын деректер жеткіліксіз болды, сондықтан оларды ұсынуға болмады. Жіңішке акнеге көк және көк-қызыл жарық терапиясының тиімділігі туралы орташа дәрежеде мәліметтер бар, алайда көптеген зерттеулердің сапасы төмен. Жарық терапиясы қысқа мерзімді әсер ететін сияқты, бірақ ауыр акнесі бар науқастардағы және ұзақ мерзімді нәтижелер туралы деректер жетіспейді.

Атопиялық дерматит

Жарық терапиясы, дәстүрлі жергілікті емдеуге жауап бермеген науқастарға қолданылғанда, атопиялық дерматит (АД) үшін ең тиімді монотерапиялық емдердің бірі саналады. Терапияның көптеген түрлері бар: жіті АД үшін UVA1, созылмалы АД үшін NB UVB және бальнеофототерапия тиімді екенін дәлелдеді. Пациенттер терапияны қауіпсіз көтереді, бірақ кез келген ем сияқты, ықтимал қосымша әсерлер болуы мүмкін және оны қолдану кезінде, әсіресе балаларға, сақ болу керек. Ауыр атопиялық дерматитке шалдыққан 21 ересек адамды қамтыған зерттеуге сәйкес, тар спектрлі UVB фототерапиясы 12 апта бойы аптасына үш рет жүргізілгенде, атопиялық дерматиттің ауырлық деңгейін 68%-ға төмендеткен. Бұл ашық зерттеуде 15 науқас алты ай өткен соң да ұзақ мерзімді пайданы сезінді.

Қатерлі ісік

Американдық онкологиялық қоғамның мәліметінше, ультракүлгін сәулемен емдеу тері қатерлі ісігінің белгілі бір түрлерін емдеуге көмектесуі мүмкін екенін көрсететін деректер бар, ал ультракүлгін қан сәулелендіру терапиясы осы мақсатта қолданылады. Дегенмен, қатерлі ісіктерді емдеу үшін жарықтың баламалы қолданылуы – жарық қорабы терапиясы және түрлі түсті жарық терапиясы – ғылыми дәлелдермен расталмаған. Фотодинамикалық терапия (көбінесе қызыл жарықпен) кейбір беткі, меланома емес тері қатерлі ісіктерін емдеу үшін пайдаланылады.

Псориаз

Псориаз кезінде UVB фототерапиясы тиімді екені дәлелденді. Псориаздың ерекшелігі – иммундық жүйе арқылы дамыған жергілікті қабыну. Ультракүлгін сәулелері иммундық жүйені әсерін төмендетіп, қабыну реакцияларын азайтады. Псориаз сияқты тері ауруларын емдеу үшін жарық терапиясында көбінесе 313 нанометрлік UVB қолданылады, бірақ UVA (315–400 нм толқын ұзындығы) немесе кең спектрлі UVB (280–315 нм толқын ұзындығы) да қолданылуы мүмкін. UVA-ны псораленмен, ауызға қабылданатын дәрімен біріктіру ПУВА емдеуі деп аталады. UVB фототерапиясында әсер ету уақыты өте қысқа, секундтан минутқа дейін, бұл лампалардың қарқындылығына және адамның тері пигменті мен сезімталдығына байланысты.

Витилиго

Адамдардың шамамен 1 пайызы витилигомен ауырады, бұл бет, қолдар мен аяқтарда ауыртпалықсыз, ақшыл тері участаларының пайда болуына себеп болады. Фототерапия тиімді емдеу болып табылады, себебі ол тері жасушаларын денеге ультракөк сәулелердің зиянынан қорғау үшін меланин өндіруге мәжбүрлейді. Тағайындалған емдеу әдетте аптасына 3 рет емханада немесе күнделікті үйде жүргізіледі. Шамамен 1 ай ішінде бет пен мойынның түсі қайта қалпына келеді, ал қолдар мен аяқтарда 2-4 айдың ішінде. Тар спектрлі UVB бет пен мойынға жақсырақ, ал PUVA қолдар мен аяқтарға тиімдірек.

Басқа тері аурулары

Фототерапияның кейбір түрлері полиморфты жарық дерматозын, терідегі Т-клеткалы лимфоманы және жалпақ қызыл дерматозды (лихен планусты) емдеуде тиімді болуы мүмкін. 311 және 313 нанометр аралығындағы тар спектрлі УФ-В сәулелері ең көп қолданылатын емдеу болып табылады.

Торқалымықтың жағдайы

Жарық терапиясы диабеттік ретинопатия және диабеттік макулярлық ісікке тиімді ем болуы мүмкін деген алдын ала деректер бар.

Маусымдық эмоциялық бұзылу

Жарық терапиясының маусымдық әсерлі бұзылысты (МАБ) емдеудегі тиімділігі, жарық терапиясы күн сәулесінің жетіспеуін толықтырып, организмнің ішкі сағатын қайта орнату фактісімен байланысты болуы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, жарық терапиясы МАБ-тың әлсірететін және депрессиялық мінез-құлқына, мысалы, артық ұйқышылдық пен шаршауға қарсы күресуге көмектеседі, соның нәтижесінде әсері кем дегенде 1 айға дейін сақталады. Жарық терапиясы МАБ-ты емдеуде антидепрессанттарға қарағанда артықшылыққа ие, себебі ол салыстырмалы түрде қауіпсіз және қолдануға оңай терапия. Жарық терапиясының екі әдісі – жарық сәулелендіру және таңертеңгі симуляция – МАБ-ты емдеуде шамамен бірдей нәтижелер береді. МАБ үшін жарық терапиясына ден қою маусымға байланысты болуы мүмкін. Таңертеңгі терапия ең жақсы нәтижелерді көрсетеді, өйткені таңертеңгі жарық циркадтық ритмді реттеуге көмектеседі. 2007 жылы шведтік SBU агенттігі жүргізген жүйелі шолу жарық терапиясының депрессияның немесе маусымдық әсерлі бұзылыстың белгілерін жеңілдетуге қабілетті екенін көрсететін жеткілікті дәлелдер таппады. Есепте ұсынылған: «Дәрі-дәрмек плацебодан айтарлықтай тиімді ме екенін анықтау үшін шамамен 100 қатысушы қажет». 2019 жылы жасалған Кокран шолуы жарық терапиясының маусымдық әсерлі бұзылыстың алдын алудағы тиімділігі шектеулі екенін, бірақ қолайсыз әсерлердің қаупі өте төмен екенін көрсетеді. Сондықтан, жарық терапиясын қолдану туралы шешім адамның емдеуді қалауына негізделуі керек.

Маусымдық емес депрессия

Жарық терапиясы маусымдық емес депрессияны, сондай-ақ басқа психиатриялық көңіл күй бұзылыстарын, оның ішінде үлкен депрессиялық бұзылысты, екіполярлық бұзылысты және босанғаннан кейінгі депрессияны емдеуде де қолданылуы мүмкін. Кокрейн ынтымақтастығының мета-талдауы "маусымдық емес депрессиямен күресетін науқастар үшін жарық терапиясы шамалы, бірақ үміт беретін антидепрессивтік тиімділік көрсетеді" деген қорытындыға келді. 2008 жылғы жүйелі шолу "жалпы алғанда, жарық терапиясы қазіргі уақытта маусымдық емес депрессияны емдеуге қолжетімді терапиялық құралдарға қосылуға өте жақсы кандидат болып табылады, антидепрессанттармен бірге қосымша ем ретінде немесе белгілі бір депрессиялық пациенттер тобы үшін жеке ем ретінде қолданылуы мүмкін" деп тұжырымдайды. 2015 жылғы шолу жарық терапиясын қолдайтын дәлелдердің әдістемелік кемшіліктерге байланысты шектеулі екенін көрсетті. 2016 жылғы мета-талдау жарық терапиясының тиімді екенін, әсіресе 2-5 аптаға созылған және монотерапия ретінде қолданылған кезде көрсетті.

Ұйқының созылмалы циркадтық ырғағының бұзылуы (CRSD)

Циркадтық ырғақтардың бұзылуларын, мысалы, ұйқы фазасының кешігуін (DSPD) басқаруда жарыққа ұшырау уақыты маңызды рөл атқарады. Көзге ішкі дене температурасының ең төменгі нүктесіне дейін немесе одан кейін жарық түсіру фазалық жауап қисығына әсер ете алады. Таңертең оянғанда қолдану 24 сағаттық циклдан тыс ұйқы-ояну бұзылысы үшін де тиімді болуы мүмкін. Кейбір пайдаланушылар оянғанға аздан бұрын жарық қосылатын шамдарды қолдануда сәттілікке жеткендерін хабарлайды (таңғы күннің симуляциясы). Кешкі уақытта жарыққа ұшырау ұйқы фазасы алға жылжу бұзылысы бар адамдарға ұсынылады. Торлық қабығы сақталған, бірақ толық соқыр кейбір адамдар жарық терапиясынан пайда көруі мүмкін.

Ахуалдық КРСД

Жарық терапиясы ауысымдық жұмыс кестесімен байланысты ұйқы бұзылысы және ұшақпен саяхаттаудан туындаған шаршаңқылық бар адамдарда сынақтан өткізілді.

Паркинсон ауруындағы ұйқының бұзылуы

Паркинсон ауруымен ауырған науқастарда ұйқы бұзылыстарын емдеу үшін жарық терапиясы қолданылып қарастырылды.

Альцгеймер ауруындағы ұйқының бұзылуы

Зерттеулер көрсеткендей, көбінесе алаңдаушылыққа және ұйқы-ояну циклінің бұзылуына тап болатын Альцгеймер ауруымен ауыратын қарттар үйіндегі науқастарға күндізгі және кешкі жарық терапиясы ұйқының жинақылануына және тәуліктік ритмнің тұрақтанауына тиімді түрде ықпал етеді.

Жаңа туған нәрестелердің сарғаюы (Тұңғыш туғаннан кейінгі сарғаю)

Жарық терапиясы нәрестелердің жаңа туған кездегі сарғаюын емдеу үшін қолданылады. Билирубин – ескі қан жасушалары ыдырағанда бауырда пайда болатын сары пигмент, жаңа туған нәрестенің бауыры оны әрқашан тиімді түрде шығара алмайды, соның салдарынан нәресте сарғаяды. Билирубиннің шамадан артық жиналуы орталық нерв жүйесіне зиян келтіруі мүмкін, сондықтан оның жиналуын емдеу қажет. Фототерапия жарық энергиясын билирубиннің құрылымын өзгерту үшін пайдаланады, осылайша оны нәресте несеп және нәжіс арқылы шығара алатын заттарға айналдырады. Билирубин көрінетін жарық спектрінің көк бөлігіндегі жарықты ең жақсы сіңіреді, бұл 460 мен 490 нм аралығында. Сондықтан, осы көк толқын ұзындықтарын қолданатын жарық терапиясы технологиялары билирубиннің құрылымын өзгертуде ең тиімді болып табылады.

Фотодинамикалық терапия

Фотодинамикалық терапия (ФДТ) – бұл фототерапияның бір түрі, онда уытты емес, жарыққа сезімтал қосылыстар (фотосенсибилизаторлар) қолданылады. Бұл қосылыстар бақыланатын толқын ұзындығында, лазерлік қарқындылығында және сәулелену уақытында таңдамалы түрде жарыққа ұшыратылады, осыдан кейін қатерлі және басқа да ауру клеткаларды жойғызған уытты реактивті оттегі түрлері (РОС) пайда болады. Осылайша, оның тиімділігі үшін оттегі қажет, сондықтан жақсы жетілген ісіктерде және басқа да оттегі жетіспейтін орталарда тиімділігі төмендейді. РОС-тің жойқын табиғатына байланысты ауру клеткалардың селективті апоптозына қол жеткізу қиын, бірақ бұл мембраналық потенциал және клетканың басқа типтеріне тән қасиеттердің өткізгіштікке әсері арқылы немесе фотоиммунотерапия арқылы реттелуі мүмкін. Кез келген фототерапиялық затты жасау кезінде емдеу үшін қолданылатын толқын ұзындығының фототоксикалық әсерін ескеру қажет.

Фотодинамикалық онкологиялық терапия

FDA түрлі қатерлі ісіктерді емдеу үшін фотодинамикалық терапияны (ФДТ) қолданатын әдістерді мақұлдаған. Актиндік кератозға (аминолевулин қышқылымен бірге көк жарық), терідегі Т-клеткалы лимфомаға, Барреттің асқазан аспапына, базальды клеткалы тері қатерлі ісігіне, қызыл ішек қатерлі ісігіне, ұсақ емес клеткалы өкпе қатерлі ісігіне және қабыршақты клеткалы тері қатерлі ісігіне (0 сатысы) емдеу қолжетімді. Қатерлі ісіктерді емдеу үшін клиникалық түрде мақұлданған немесе клиникалық сынақтардан өтіп жатқан фотосенсибилизаторларға Фотофрин, Темопорфин, Мотексафин лютеций, Палладий бактериофеофорбиді, Пурлитин және Талапорфин жатады. Вертепорфин макулярлық дегенерация, миопия және көз гистоплазмозы сияқты көз ауруларын емдеуге бекітілген. Үшінші буын фотосенсибилизаторлары қазіргі уақытта жасалып жатыр, бірақ олардың ешқайсысы әлі клиникалық сынақтарға мақұлданбаған.

Микробқа қарсы фотодинамикалық терапия

ПДТ көп дәріге төзімді тері, жаралар немесе басқа да беткі инфекцияларды емдеу үшін де қолданылуы мүмкін. Бұл антимикробтық фотодинамикалық терапия (aPDT) немесе фотодинамикалық инактивация (PDI) деп аталады. aPDT, Escherichia coli, Staphylococcus aureus, Pseudomonas aeruginosa және Mycobacterium сияқты грам-оң және грам-теріс бактерияларға қарсы тиімді екені байқалды. aPDT кейбір басқа бактерия түрлеріне, мысалы Klebsiella pneumoniae және Acinetobacter baumannii бактерияларына қатысты тиімділігі төмендеуі мүмкін. Бұл жасуша қабырғасының қалыңдығы және мембраналық потенциал сияқты факторларға байланысты болуы мүмкін. Қан тамырлары эндотелийлік өсу факторының (VEGF) және гипоксияға бейімделу факторының (HIF) деңгейінің артуы арқылы. Бұл бақыланатын сұйылу, ROS-тің ұзаққа созылған, бірақ шектеулі мөлшерде түзілуіне мүмкіндік береді, соның салдарынан ROS цитотоксикалық әсерінен адам жасушаларының тірі қалу қабілеті төмендейді. Фотосенсибилизатордың өзінің уытсыз болуы және гипоксиялық ортадан тыс жерде болдырмауға болмайтын ROS түзілу механизміне байланысты, фотосенсибилизаторларға қарсы дәрілік тұрақтылықтың пайда болуы ықтимал емес. Оттегі қажеттілігіне байланысты, кейбір тіс инфекцияларын (имплант айналасындағы периодонтит, пародонтит) ПДТ-мен емдеу, фототермиялық терапияға қарағанда қиын болуы мүмкін, бірақ айқын жауаптылық байқалады. ПДТ фотодинамикалық/фототермиялық комбинациялық терапияда фототермиялық терапиямен біріктірілгенде, антимикробтық белсенділік жоғарылайды және жараның жазылуы үдеуі мүмкін.

Фототермиялық терапия

Фототермиялық терапия (ФТТ) – фототермиялық агенттер (ФТА) деп аталатын уытты емес қосылыстарды пайдаланатын фототерапияның бір түрі. Бұл қосылыстар белгілі бір толқын ұзындығында сәулеленген кезде жарық энергиясын тікелей жылу энергиясына айналдырады. Фототермиялық түрлену тиімділігі жарықтың қаншалықты жылуға айналатынын анықтайды, бұл емдеу үшін қажетті сәулелену уақытын және/немесе лазерлік интенсивтіліктің деңгейін анықтайды. Әдетте ФТТ емдеуінде жақын инфрақызыл (NIR) спектріндегі толқын ұзындықтары қолданылады, олар NIR I (760–900 нм), NIR II (900–1880 нм) және NIR III (2080–2340 нм) терезелеріне бөлінеді. Бұл аймақтардағы толқын ұзындықтары әдетте ультракөк сәуледен (УФ) немесе жоғары энергиялы көрінетін жарықтан кем фототоксикалық болады. Сонымен қатар, NIR II толқын ұзындықтары NIR I толқын ұзындықтарына қарағанда тереңірек енуге қабілетті, бұл терең жараларды, инфекцияларды және ісіктерді емдеуге мүмкіндік береді. ФТА-ны әзірлеудегі маңызды факторлар – фототермиялық түрлену тиімділігі, фототоксикалық, лазерлік интенсивтілік, сәулелену уақыты және адам жасушаларының тірі қалу қабілетінің төмендеуіне әкелетін температура (шамамен 46–60 °C). Қазіргі уақытта АҚШ-тың тағам және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) мақұлдаған жалғыз фототермиялық агент – индоцианин жасылы, ол ісік және бактериялық жасушаларға қарсы белсенді. ФТТ, оның әсер ету механизмі жылуға негізделгендіктен, фотодинамикалық терапияға (ФДТ, жоғарыда қараңыз) қарағанда аз селективті, бірақ қазіргі уақытта әзірленген көптеген, мүмкін, барлық емдеулерге қарағанда дәріге қарсы тұруды тудыру ықтималдығы төмен. Бұған қоса, ФТТ гипоксиялық ортада және ФДТ-ге қарағанда терең жараларда, инфекцияларда және ісіктерде қолданылуы мүмкін, себебі жарықтың толқын ұзындығы жоғары. Гипоксиялық ортада ФТТ белсенділігіне байланысты, оны ФДТ-ге қарағанда одан да дамыған ісіктерде де қолдануға болады. Инфекцияларды емдеу үшін төмен температуралық ФТТ (≤ 45 °C) антибиотиктермен бірге қолданылғанда мүмкін, себебі жылу мен мембраналық өткізгіштік пропорционалды: қызған орта мембраналық өткізгіштікті арттырады, соның салдарынан дәрі жасушаға енуіне мүмкіндік береді. Бұл адам жасушаларының тірі қалу қабілетіне тигізетін әсерді азайтады/жояды, ал мақсатты жасушадағы антибиотиктердің жиналуына көмектесу патогендердің қарсы тұру қабілетін дамытқан антибиотиктердің белсенділігін қалпына келтіруге көмектеседі. ФТТ антимикробтық және жараны жазу белсенділігін ФДТ арқылы қосымша әрекет ету механизмі немесе қосымша антибиотиктер қосылғанда жақсартады.

Жарық қораптары

Ұйқыны реттейтін мелатонин гормонының өндірісі жарықпен тежеледі, ал қараңғыда көздің торлық қабатындағы фотосезімді ганглиялық жасушалар тіркегендей, оған мүмкіндік беріледі. Серотонинге қатысты да шамалы дәрежеде керісінше жағдай орынды, себебі ол көңіл күйінің бұзылуымен байланысты. Осылайша, мелатонин деңгейін немесе уақытын өзгерту мақсатында, көздің торлық қабатына нақты түрдегі жасанды жарық беретін жарық қораптары тиімді. Жарық терапиясы белгілі бір қашықтықта 10 000 люкске дейін жарық шығаратын жарық қорабын немесе көк (460 нм) пен жасыл (525 нм) көру спектрінің аймақтарынан шығатын нақты толқын ұзындығының төмен интенсивтілігін пайдаланады. 1995 жылғы зерттеу көрсеткендей, 350 люкс дозасындағы жасыл жарық терапиясы мелатонинді басуға және 10 000 люкс ақ жарық терапиясына тең фазалық өзгерістерге әкеледі, бірақ 2010 жылдың мамырында жарияланған басқа зерттеуде маусымдық көңіл күйінің төмендеуі (SAD) емдеуінде жиі қолданылатын көк жарықты мелатонинді басуда конустардың қатысуы мүмкін болғандықтан, жасыл немесе ақ жарықпен алмастыру қажеттігі айтылды.

Ультрафиолет

Ультракүлгін сәуле адам терісіне тіпті аз мөлшерде болса да, прогрессивті зақым келтіреді және эритема тудырады. Бұл генетикалық зақымдану, коллагеннің зақымдануы, сондай-ақ терідегі А және С витаминдерінің бұзылуымен, және бос радикалдардың пайда болуымен байланысты. Ультракүлгін сәуле катарактаның дамуына да себеп болады. Ультракүлгін сәулелену тері рагының пайда болу қаупімен тығыз байланысты.

Көрінетін жарық

Кез келген оптикалық сәулеленудің жеткілікті қарқындылығы көзге және теріге, соның ішінде фотоконъюнктивит пен фотокератитке зақым келтіруі мүмкін. Зерттеушілер көк жарыққа ұшырауды шектеудің жасқа байланысты макулярлық дегенерация қаупін азайтуға болатынына күмән келтіреді. Америкалық офтальмология академиясының мәлімдемесіне сәйкес, көк жарық шығаратын құрылғыларға ұшыраудың көзге зиян келтіретінін көрсететін ғылыми дәлелдер жоқ. Гарриет Холлдың сөзіне қарағанда, көк жарыққа ұшырау мелатонин өндірісін тежейді, бұл денедегі тәуліктік ырғаққа әсер етіп, ұйқы сапасын нашарлатады. Репродуктивті жастағы әйелдерде жарық терапиясы лютеинизациялық гормон, фолликулға ынталандыратын гормон және эстрадиол сияқты репродуктивті гормондардың өндірісін белсендіруі мүмкін екені хабарланды. Қазіргі заманғы фототерапия лампалары, маусымдық әсерлі бұзылыстың және ұйқы бұзылыстарының емдеуінде қолданылатындар, ультракүлгін сәулені сүзіп тастайды немесе оны шығармайды және фотосезімталдық тудыратын препараттар қабылдамайынша және көзге қатысты ешқандай жағдай болмаса, қауіпсіз және тиімді деп есептеледі. Жарық терапиясы көңіл-күйді өзгертетін емдеу болып табылады және дәрілік емдеу сияқты, депрессиялық күйден маниакалды күйге өту мүмкіндігі бар, бұл алаңдаушылық пен басқа да жанама әсерлерге әкелуі мүмкін. Бұл жанама әсерлер көбінесе бақыланатындықтан, пациенттерге өздігінен емделудің орнына тәжірибелі маманның қадағалауымен жарық терапиясын жүргізу ұсынылады. Маусымдық әсерлі бұзылысқа арналған жарық терапиясының қарсы көрсетілімдеріне көзді фототоксикацияға бейімділік, манияға бейімділік, фотосезімтал тері жағдайлары немесе фотосезімтал шөптерді (мысалы, ақжолжең) немесе дәрі-дәрмектерді қолдану мүмкіндігі бар жағдайлар кіреді. Порфириямен ауыратын науқастар жарық терапиясының көптеген түрлерінен аулақ болуы керек. Метотрексат немесе хлорохин сияқты препараттарды қабылдап жүрген пациенттер жарық терапиясын қолдануда сақтық танытуы керек, өйткені бұл препараттар порфирияны тудыруы мүмкін. Ұйқы фазасының бұзылуына арналған жарық терапиясының жанама әсерлеріне жүйкелілік, бас ауруы, көздің тітіркенуі және жүрек ауруы жатады. Нашар көру, терідегі бөртпе немесе тітіркену сияқты депрессиялық емес физикалық шағымдар жарық терапиясымен жақсаруы мүмкін.

Тарих

Көптеген ежелгі мәдениеттер гелиотерапияның әртүрлі түрлерін қолданған, соның ішінде ежелгі Грекия, ежелгі Мысыр және ежелгі Рим халқы. Инка, Ассирия және ерте герман халықтары да күнді денсаулық сыйлайтын құдай ретінде құрметтеген. 1500 жылға дейінгі үнді медициналық әдебиеттерінде шөптерді табиғи күн сәулесімен біріктіре отырып, пигменті жоқ тері участаларын емдеу туралы мәліметтер бар. Шамамен 200 жылғы буддистік әдебиеттер мен 10 ғасырлық қытай құжаттарында да осыған ұқсас сілтемелер кездеседі. Фарер аралдарының дәрігері Нильс Финсенді қазіргі заманғы фототерапияның негізін қалаушы деп есептейді. Ол осы мақсат үшін алғашқы жасанды жарық көзін ойлап тапты. Финсен Mycobacterium tuberculosis қоздырғышынан туындайтын тері инфекциясы – волчанканы емдеу үшін қысқа толқынды жарықтан пайдаланды. Ол бұл емнің тиімділігі ультракүлгін сәулелердің бактерияларды өлтіруіне байланысты деп ойлады, бірақ соңғы зерттеулер оның линзасы мен сүзгі жүйесі осындай қысқа толқынды сәулелердің өтуіне мүмкіндік бермейтінін көрсетті. Нәтижесінде, шамамен 400 нанометрлік жарық бактерияларды өлтіретін реактивті оттегін тудырады деген қорытындыға келді. Финсен оспаның жараларын емдеу үшін қызыл жарықтан да пайдаланған. Ол 1903 жылы физиология және медицина саласындағы Нобель сыйлығын алды. Оның кейбір емдеу әдістерінің ғылыми негізі жеткіліксіз, ал кейін оспаның жойылғаны және туберкулезге қарсы антибиотиктердің дамуы осы аурулар үшін жарық терапиясын қолдануды тоқтатты. 20 ғасырдың басында жарық терапиясын Аугуст Рольер және Джон Харви Келлог насихаттады. 1924 жылы Калеб Салеби «Күн сәулесі лигасы» қоғамын құрды. 19 ғасырдың соңынан 1930 жылдардың басына дейін Ұлыбританияда жарық терапиясы варикоздық жара, «әлсіз балалар» және басқа да көптеген аурулар үшін тиімді және қалыпты медициналық ем ретінде қарастырылды. Медициналық зерттеулер кеңесінің қолдауымен жүргізілген дәрігер-ғалым Дора Колебруктың бақылаудағы сынақтары жарық терапиясының осы аурулардың кең спектрі үшін тиімді еместігін көрсетті.