Кіріспе

АҚШ Конституциясының негізгі мақсаттарына кіріспе

Америка Құрама Штаттары Конституциясының кіріспесі, "Біз халық" деген сөздермен басталады, және ол АҚШ Конституциясының негізгі мақсаттары мен жетекші қағидаларының қысқаша баяны болып табылады. Соттар оны Конституцияның мағынасы және Конституция нені қамтиды деген үміттерге қатысты Конституция құрушылардың ниеттерін анықтаудағы сенімді дәлел ретінде қарастырған. Кіріспе негізінен 1787 жылы Филадельфиядағы Тәуелсіздік залында өткен Конституциялық конвенцияға Пенсильвания штатынан делегат болған Гувернер Морриспен жазылған.

Жазу

Конституцияның преамбуласы Конституциялық Конвенцияның соңғы күндері Стиль жөніндегі комитет тарапынан енгізілді, ол соңғы нұсқасын жазды, осы жұмысты Гувернер Моррис басқарды. Бұл мәселе конвенцияда бұрын талқыланған немесе ұсынылмаған. Преамбуланың бастапқы мәтіні Америка Құрама Штаттарының халқына емес, керісінше, жеке штаттардың халқына сілтеме жасады, бұл сол кездегі қалыпты жағдай еді. Алдыңғы құжаттарда, оның ішінде 1778 жылғы Франциямен одақтасу шарты, Конфедерацияның Актілері және 1783 жылғы Париж шарты (Американың тәуелсіздігін мойындау туралы) «халық» деген сөз қолданылмады, ал «Америка Құрама Штаттары» деген тіркестен кейін солтүстіктен оңтүстікке қарай штаттардың тізімі тікелей келтірілді. Бұл өзгеріс қажеттілік тудырды, себебі Конституцияда халық сайлаған тоғыз штаттың ратификациялық конвенциялары мақұлдаған жағдайда, қалған штаттардың ратификациялауына қарамастан, ол тоғыз штат үшін күшіне енеді деп көрсетілген.

Мағынасы мен қолданылуы

Преамбула тек кіріспе қызметін атқарады және федералды үкіметке өкілеттік бермейді, сонымен қатар үкімет әрекеттеріне нақты шектеулер қоймайды. Преамбуланың шектеулі мәнділігіне байланысты, ешбір сот оны сот шешімінде шешуші фактор ретінде пайдаланған емес, тек маңызсыз даулар бойынша ғана.

Соттық маңызы

Соттар Конституцияның мағынасына қатысты Преамбуладағы кез келген меңзеулерге қызығушылық танытты. Соттар заңдардың мағынасын түсіндіру үшін бірнеше әдістерді жасады, және олар Конституцияны түсіндіру үшін де қолданылады. Осының нәтижесінде, соттар Конституцияның мағынасын түсіндіруде құжаттың нақты мәтініне ден қоятын түсіндіру әдістерін қолдану қажет деп мәлімдеді. Бұл әдістерге қарсы, құжаттың мағынасын анықтау үшін тек мәтінге ғана емес, кең ауқымды күш-жігерге көбірек назар аударатындар теңгерілді; Преамбула осы күш-жігер үшін де пайдалы, Конституцияның "рухын" анықтауға көмектеседі. Сонымен қатар, заңдық құжатты түсіндіру кезінде соттар әдетте құжатты оның авторлары түсінгендей түсінуге және оны жасауға себеп болған ниеттерін білуге тырысады; нәтижесінде, соттар Конституцияның негізін қалаушылардың түсінігіндегі тарихының, мақсатының және мағынасының куәсі ретінде Преамбулаға сілтеме жасайды. Конституция кейбір жағынан революциялық болғанымен, көптеген жалпы құқықтық ұғымдарды сақтап қалды (мысалы, habeas corpus, қазылар алқасының төрелігі және мемлекеттік иммунитет), және соттар Конституция жасаған құқықтық жүйе туралы Негізін қалаушылардың көзқарастарының (яғни, ол британдық құқықтық жүйеден не өзгертіп, не сақтаған арақатынасы) ерекше маңызды екенін мойындайды. Конституциялық конвенцияда Конституцияны талқылап, жобалаған адамдардың түсініктеріне дәлелдермен қатар, соттар үкімет шенеуніктерінің, әсіресе алғашқы үкімет шенеуніктерінің Конституцияның ережелерін іс жүзінде қалай қолданғанына да қызығушылық танытады, бірақ Конституцияның мағынасын анықтаудың соңғы құқығын өздеріне қалдырады. Дегенмен, Конституцияның тарихи түсініктеріне назар аудару кейде Конституцияны жасаған 18 ғасырдың соңындағы қоғамның қазіргі заманғы қоғамның өзгерген жағдайларымен қақтығысады; соттар Конституцияны осы өзгерген жағдайларды ескере отырып түсіндіру керек деп шешті. Конституцияның саяси теориясының осы барлық аспектілері Жоғарғы Сотты оны түсіндірудің әртүрлі арнайы ережелерін және принциптерін жасауға итермеледі. Мысалы, Конституцияның мақсаттарын түсіндіруде, Сот жеке бостандықтарды кеңінен түсіндіруге бейімділік танытты.

Мысалдар

Соттардың Преамбуланы пайдалануының мысалы – Эллис қаласына қарсы Гранд-Рапидс ісі. Іс бойынша, бұл мәселе елтаңдау құқығына қатысты. Гранд-Рапидс қаласы «тозығы жеткен» деп танылған қалалық жерді иелерінен мәжбүрлеп сатып алу және оны дамытуға ниет білдірген иелеріне беру мақсатында елтаңдау құқығын қолдануды қалаған: бұл жағдайда, католик ұйымы – Сент-Мэри ауруханасына. Бұл конституциялық құқық саласы Бесінші түзетумен реттеледі, ол елтаңдау құқығы арқылы алынған мүлікті «халыққа пайдалы мақсатта» қолдануды талап етеді. Жобаның «халыққа пайдалы» екенін анықтауда сот Преамбуладағы «жалпы әл-ауқатты арттыруға» қатысты сөздерді «біздің ата-бабаларымыз халық денсаулығын ойлаған» деген дәлел ретінде келтірді. «Ауруханалар мен медициналық көмек орталықтарын жаңарту және кеңейтуге жасалған бірлескен күш-жігер, елдің ауруханалар жүйесінің бір бөлігі ретінде, қоғамдық қызмет және осындай терминдердің ең жоғары мағынасындағы пайдалы қолданыс болып табылады. Бұл, әрине, АҚШ Конституциясының мақсатына сәйкес келеді: «жалпы әл-ауқатты арттыру». Екінші жағынан, соттар Преамбуланы Конституцияның басқа бөлімдерінде көрсетілмеген биліктерді үкіметке беру үшін түсіндірмейді. АҚШ-тың Kinnebrew Motor Co. компаниясына қарсы ісі осыған мысал. Бұл істе айыпталушылар – Ұлттық өнеркәсіптік жаңғырту заңының қылмыстық бұзушылықтары үшін айыпталған автомобиль өндіруші және дилерлік фирма болды. Конгресс бұл заңды Ұлы депрессиямен күресу үшін қабылдады, және оның бір тармағы президентке «жаңа автомобильдердің бағасын белгілеу» өкілеттігін берді. Оклахома-Ситиде орналасқан дилерлік кеңсе, заңға сәйкес белгіленген бағадан төмен бағамен (сондай-ақ Оклахома-Ситиден келген) клиентке автомобиль сатқан. Іс бойынша, бұл мәміле «мемлекеттік сауда» болып табыла ма және Конгресс оны Сауда бабына сәйкес реттеуге құқылы ма деген мәселе қарастырылды. Үкімет бұл мәміле Сауда бабының шеңберіне кіретінін айтқанмен, сонымен қатар Конституцияның «жалпы әл-ауқатты арттыру» мақсатында жасалғандығы туралы Преамбуланың мәлімдемесін Конгресске осындай мәмілелерді реттеуге мүмкіндік беру үшін түсіну керек деп ұсынды, әсіресе Ұлы депрессия сияқты ұлттық төтенше жағдай кезінде. Алайда сот бұл аргументті қате деп таныды және айыптамаға себеп болған мәміленің «мемлекеттік сауда» болып табылатындығын анықтау ғана маңызды екенін мәлімдеді.

Ұлттық егемендік аспектілері

Преамбуладағы «Америка Құрама Штаттары» деген сілтеме жылдар бойы Конституция құрған үкіметтік құрылымның (яғни федералды үкіметтің) мәнін түсіндіру үшін пайдаланылды. Қазіргі халықаралық құқықта әлем егемен мемлекеттерден (немесе қазіргі заманғы эквивалентте «ұлттық мемлекеттерден») тұрады. Егер оның билік жүргізетін халқының кез келгені оған жоғары билік иесі болса, онда мемлекет «егемен» деп аталады; бұл ұғым қарапайым жер иелігінен немесе «меншіктен» өзгеше. Әр мемлекет бастапқыда өзіне-өзі егемен деп танылғанмен, Жоғарғы Сот «Америка Құрама Штаттары» сыртқы істер мен халықаралық қатынастарда тек бір ғана егеменді ұлттан тұрады деп шешті; жеке штаттар сыртқы қатынастарды жүргізе алмайды. Конституция федералды үкіметке тек егемен үкіметтердің кейбір әдеттегі өкілеттіктерін ғана (соғыс жариялау және келісімдер жасау сияқты) береді, бірақ мұндай өкілеттіктердің барлығы халықаралық қауымдастықта елдің өкілі ретінде федералды үкіметке тиесілі. Ішкі салада федералды үкіметтің егемендігі оның келісімшарттар жасасу немесе облигациялар қабылдау сияқты әрекеттерді орындай алуын білдіреді, бұл үкіметтік органдарға тән, бірақ Конституцияда немесе заңдарда нақты қарастырылмаған. Сол сияқты, егемендіктің атрибуты ретінде федералды үкімет оған берілген билікті жүзеге асыру құқығына ие (мысалы, «Пошта кеңселерi мен пошта жолдарын құру» құқығы, осылай құрылған пошта жүйесіне кедергі келтіретіндерді жазалау құқығын қамтиды). Сот федералды үкіметтің оған жүктелген шектеулі мәселелердегі билігінің жоғары екенін мойындады. Осылайша, ешбір штат федералды үкіметтің жұмысына оның егемендігі федералды үкіметтен жоғары болса, кедергі келтіре алмайды (төменде талқыланады); мысалы, штаттар федералды үкіметтің өзінің жылжымайтын мүлкін сату жөніндегі дербес құқығына кедергі келтіре алмайды, тіпті бұл жылжымайтын мүлік бір немесе басқа штатта орналасқан болса да. Федералды үкімет өзінің жоғары билігін бірыңғай құрылым ретінде емес, оның орнына Конституция бойынша әрқайсысының белгіленген өкілеттіктері мен шектеулері бар үш үйлесімді тармақ (заң шығарушы, атқарушы және сот) арқылы жүзеге асырады. Сонымен қатар, биліктерді бөлу принципі федералды үкіметтің әр тармағының егеменді билікті жүзеге асыруына шектеу ретінде қызмет етеді. Америка үкімет жүйесінің бір ерекшелігі – әлемнің қалған бөлігі АҚШ-ты бір ел ретінде қараса, ішкі Америка конституциялық құқығы федералды үкіметтен бөлек (және оның бөлімшесі емес) штаттық үкіметтердің федерациясын мойындайды, олардың әрқайсысы өз істеріне егемен. Кейде Жоғарғы Сот американдық штаттық егемендік жүйесін түсіндіру үшін штаттарды бір-біріне шет елдер ретінде теңестірді. Алайда, әр штаттің егемендігі АҚШ Конституциясымен шектеледі, ол АҚШ-тың да, әр штаттың да жоғары заңы болып табылады; қақтығыс туған жағдайда, жарамды федералды заң басым болады. Нәтижесінде, федералды үкімет (жоғарыда айтылғандай) егемен деп танылса да және оның бақылауындағы мәселелерде жоғары билікке ие болса да, американдық конституциялық жүйе «Штаттық егемендік» ұғымын да мойындайды, онда кейбір мәселелер үкіметтік реттеуге жатады, бірақ тек штаттық деңгейде, федералды деңгейде емес. Мысалы, федералды үкімет АҚШ-қа қарсы қылмыстарды (мысалы, мемлекетке опасыздық жасау немесе пошта жүйесіне араласу) қудаласа да, қылмыстық сот төрелігін жүргізу жалпы штаттардың құзырында болады. Жоғарғы Соттың «жоғары» және «ексклюзивті» өкілеттіктер туралы кейде кең мәлімдемелеріне қарамастан, Жоғарғы Сот пен штаттық соттар өздерінің билігінің көп бөлігі бір мезгілде жүзеге асырылатынын да мойындады.

АҚШ халқы

"АҚШ халқы" деген сөз тіркесі "ұлт азаматтары мен азаматтығы бар адамдар" деген мағынаны білдіреді. Бұл көзқарасқа сәйкес, егер Конституцияның кіріспесінде ("Біз халық") өзін өкілдікке ие саяси қауымдастық тек АҚШ ұлт азаматтары мен азаматтарынан тұрса, онда бұл тікелей емес, керісінше, азамат емес адамдарды белгілі бір жағдайда ерекшелейді. Сондай-ақ, бұл сөз тіркесі "АҚШ-тың егемендік билігі мен құзыретіне бағынған барлық адамдар" дегенді білдіруі мүмкін. Бұл фраза Конституциямен құрылған ұлттық үкіметтің егемендігін халықтан алатынын бекіту ретінде түсіндірілді (ал "Біріккен колониялар" сыртқы монархиялық егемендікті анықтаған болатын), сондай-ақ Конституция бойынша үкіметтің "халықты" тікелей басқаруға және қорғауға бағытталғанын, яғни бір қоғам ретінде, мемлекеттерді тек саяси бірліктер ретінде басқару емес, растайды. Сот осы тілді АҚШ Конституциясына сәйкес үкіметтің егемендігі штаттардың егемендігінен жоғары деген мағынада түсіндірді. Кіріспедегі теріс мағынада айтылған сөздер Конституцияның егеменді және тәуелсіз штаттардың әрекеті емес екенін көрсетеді.

Конституцияның халықтық сипаты

Конституция "Біз, халық" деп жариялайды. Дегенмен, ол жалпы әлеуметтік келісімшарт болғандықтан, жеке азаматтардың Конституциядан туындайтын заңдық талаптарды іске асыру мүмкіндігі шектеулі. Мысалы, егер Конституцияны бұзатын заң қабылданса, кез келген адам сотта оның конституциялық екендігіне күдік тудыра алмайды; керісінше, конституцияға қайшы заңның салдарынан зардап шеккен адам ғана мұндай шағымдануға құқылы. Мысалы, заңмен белгіленген жеңілдіктерді алуға талаптанған адам, оларды беру тәртібіне қатысты конституциялық шағымдануға құқығы жоқ. Осы принциптер заңды тұлғаларға да қолданылады және сотқа шағымданудың барлық мүмкіндіктерін пайдалану қағидасын қамти алады. Сол сияқты, соттар заңның конституциялық екендігі туралы болжамдық сұрақтарға жауап бермейді. Сот билігінің конституцияға қайшы заңдарды олар конституцияға қайшы болғандықтан ғана жоюға құқығы жоқ, бірақ егер заңның қолданылуы адамның мүдделеріне зиян келтірсе, оны конституцияға қайшы деп тануға болады. Мысалы, банкрот болып жарияланған адамның қарызы өтелген кезде, белгілі бір сомадағы талаптарын жоғалтқан кредиторлар зиян шеккенін айта алмайды, себебі Конгрестің банкроттық заңдарды қабылдау құқығы Конституцияда көзделген және оған кейбір қарыздардың құндылығын жоқ деп жариялау құқығы кіреді. Сондай-ақ, адам, әдетте, өзі бұзды деген айып тағылмаған заңның конституциялық екендігіне күдік тудыра алмайды, бірақ айыпталғаннан кейін, қылмыстың мән-жайларына қатысы жоқ болса да, заңның жарамдылығын даулай алады.

Конституцияның заңды күші бар жері

Преамбула Конституцияның Америка Құрама Штаттары үшін жасалғанын және тек Америка Құрама Штаттарында ғана міндетті екенін растау үшін қолданылды. Мысалы, Касментке қарсы Сквайр ісінде, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Қытайдағы әскери қызметкер Қытайдағы АҚШ сотында кісі өлтіргені үшін кінәлі деп танылды. Вашингтон штатындағы түрмеге жіберілгеннен кейін ол жергілікті федералды сотқа хабеас корпустың өтінішімен жүгінді, сотталу кезінде қазылар алқасы болмауы конституцияға қайшы екенін мәлімдеді. Сот оның ісі американдық сотта өткенін және американдық стандарттар бойынша негізінен әділ болғанын ескере отырып, ол шетелде қазылар алқасымен сотталуға конституциялық құқығы жоқ деп шешті. 1901 жылы Жоғарғы Сот Преамбулада Конституция "Америка Құрама Штаттарының халқы" тарапынан жасалғаны айтылғандықтан, "Америка Құрама Штаттарының юрисдикциясындағы, бірақ Одақтың құрамына кірмейтін жерлер болуы мүмкін" деген шешімге келді. Бұл айырмашылықтың мәнін көрсететін мысалдар төменде келтірілген: Геофройге қарсы Риггс ісінде Жоғарғы Сот "Одақтың штаттарында" қолданылатын АҚШ пен Франция арасындағы шарт Вашингтон округінде де қолданылатынын, тіпті ол штатқа немесе штатының бөлігіне кірмейтінін айтты. Де Лимаға қарсы Бидуэлл ісінде Жоғарғы Сот кедендік жинаушының импортталған тауарларға салық салу туралы заңға сәйкес, Испаниядан АҚШ-қа берілгеннен кейін Пуэрто-Рикодан келетін тауарларға салық салуға құқығы жоқ екенін шешті, себебі ол штат болмаса да, АҚШ-тың юрисдикциясында болды, демек тауарлар шетелден импортталған жоқ. Алайда, Даунсқа қарсы Бидуэлл ісінде Сот Конституцияға сәйкес Конгресс Пуэрто-Рикодан АҚШ порттарына жіберілген тауарларды басқа саудадан өзгеше салық салуға құқылы екенін, тіпті Конституцияда "барлық алымдар, салықтар мен акциздер Америка Құрама Штаттарында біркелкі болуы керек" делінгеніне қарамастан, шешті. Бұл шешімнің негізі – Пуэрто-Риконы шетел ретінде қарастыруға болмайтындығы, ол "Америка Құрама Штаттарының" құрамына кірмейтіндігі және осылайша Конституцияның осы тармағы бойынша "біркелкі" салық салуға кепілдік берілмейтіндігі болды. Пуэрто-Рикоға қолданылмаған жалғыз конституциялық ереже осы емес: кейін төменгі сот Пуэрто-Рикодан Нью-Йоркке Даунс ісінде конституциялық деп танылған салық заңы күшке енгенге дейін әкелінген тауарларға сол заң бойынша салық салынуы мүмкін екенін шешті, тіпті сол кезде тауарларға салық салуға болмағандықтан, Пуэрто-Рико шетел емес еді. Очоаға қарсы Эрнандес и Моралес ісінде Жоғарғы Сот Бесінші түзетудің "ешбір адам заңмен көзделген процедурасыз мүліктен айырылмауы керек" деген талабы Пуэрто-Рикоға қолданылатынын, тіпті ол штат болмаса да, "Америка Құрама Штаттарының" бөлігі емес екенін шешті.

Соңғы жетістікке жету үшін

"Көбірек кемелді одақ құру" деген тіркес, Конфедерацияның Ережелерінен Конституцияға көшуді білдіріп түсіндірілді. Сол кезде "кемелді" сөзі толық, аяқталған, толыққанды хабардар, сенімді немесе нақты деген мағынаны білдірген. Бұл тіркес тарих бойында заманның контексіне байланысты әртүрлі жолдармен түсіндірілді. Мысалы, Азамат соғысынан және он төртінші түзетуді бекітуден кейін көп ұзамай, Жоғарғы Сот "Одақ" азаматтарға тікелей әрекет ете алатын жеткілікті билігі бар федералдық үкімет құру арқылы "көбірек кемелді" болды деді, ал билігі шектеулі үкімет азаматтарға тек штаттар арқылы ғана жанама түрде әрекет ете алатын еді, мысалы, салық салу арқылы. Сондай-ақ, бұл институт штаттар мен халық арасындағы келісім (одақ) емес, штаттар мен халық үкіметі ретінде құрылды. XXI ғасырда, 2008 жылы үміткер Барак Обаманың "Көбірек кемелді одақ" деген маңызды, кеңінен таралған сөзінен кейін, бұл тіркес елдің үнемі жақсару процесін де білдіретін болды. Бұл тіркес сондай-ақ федералдық басымдық туралы ережені қолдау үшін де түсіндірілді, сонымен қатар кез келген федералдық заңды күштен шығару, Одақты тарату немесе одан бөліну Конституцияда көзделмегендігін көрсетті.