Кіріспе

Қала Тичино өзенінің шығысында, Альп тауларының етегінде жатыр. Ол өзен аңғары бойымен созылып жатыр, шығыс және батыс жағынан Лепонтин Альптерінің оңтүстік сілемдерімен, ал оңтүстік жағынан Лугано Алпларымен қоршалған.

Тарихқа дейінгі және римдік дәуір

Беллинзона Альп тауларында әрдайым маңызды географиялық орналасқан жер болып келді. Оңтүстікке қарай По аңғарына Тичино өзенінің аңғары арқылы және Маджоре көлі арқылы төменгі жолмен қол жеткізуге болады. Солтүстікке қарай Тичино аңғары Нюфенен, Сент-Готтард, Лукманиер және Сан-Бернардиноның биік альпілік өткелдеріне жетелейді. Қазір аз қолданылса да, шығыстағы Сан-Жорио өткелі де Беллинзонаның тарихында маңызды рөл атқарды. Бұл аймақ ерте неолит дәуірінен бері мекенделген, бірақ б.з.д. I ғасырдың соңында ғана Рим императоры Август тұсында осы жерде бекініс салынды. Бекініс келесі ғасырларда құлдырап, кейін қайта жаңартылып, б.з. IV ғасырында кеңейтілді. Диоклетиан мен Константиннің тұсында Солтүстік Италияны шапқыштардан қорғау үшін қамалдар мен қарау мұнараларынан тұратын тізбек салынды. Беллинзонаның орналасқан жері қорғаныстың маңызды нүктесі ретінде танылды және қабырғаларды қорғау үшін үлкен қамал салынды. Осы бекіністің төңірегінде өскен қала Билитий деп аталды. Батыс Рим империясы құлағаннан кейін, оның мұрагер мемлекеттері – шамамен 500 жылы остготтар, VI ғасырдың ортасында шығыс Византия империясы және 568/70 жылдардан бастап лонгобардтар Беллинзонаны бағындырып, аймақтың төңірегіндегі өткелдерді бақылау үшін қаланы пайдаланды. Лонгобардтар кезінде Беллинзона көршілес франк және алеманн тайпаларының шабуылдарынан аймақты қорғау үшін тұрақты гарнизон орналасқан жер болды. Беллинзонадан лонгобардтар Варезеден Понте-Тресаға, Монте-Сенери өткелінен, Биаскадан және ақырында Лукманиер өткелі арқылы Чурға дейінгі маңызды сауда жолындағы қозғалысты бақылады. Кейбір зерттеушілер Беллинзона Тичинодағы көптеген аңғарларды қамтитын графтықтың астанасы болған болуы мүмкін деп санайды. Қала 1218 жылы ортағасырлық дереккөздерде Bilizione деп аталады.

Рим папасы мен император арасындағы қақтығыстар

ХІ ғасырдың аяғындағы Инвеституралық дау кезінде Беллинзона қаласы және оның қамалы Швабиялық Хогенштауфендердің бақылауына өтті. Бірақ 1180 жылы Фредерик I (Барбаросса) қаланы Комо қаласының билігіне бағындырды. 14 ғасырдың екінші жартысында Тессин аңғары бойынша ұзын қабырға – Мурата салынды, бұл Миланға Сент-Готтард жотасы арқылы өтетін сауда жолын қорғауға және салық салуға мүмкіндік берді. 1499/1500 жылдары қыс бойы Беллинзонадағы наразылық күшейді, қаңтар айында қала тұрғындарының қарулы көтерілісі француз әскерін қаладан шығарып тастады. 1500 жылдың сәуір айында Людовико Сфорца тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Франциядан қорғаныс іздеген Беллинзона 14 сәуірде 1500 жылы Швейцария Конфедерациясына қосылды, ол Ури, Швиц және Нидвальденнің бірлескен басқаруымен кондоминиум ретінде құрылды. 1798 жылы Наполеонның Швейцарияға басып кіргенінен кейін Беллинзона Хельветика Республикасының (1798–1803) Беллинзона кантонының астанасы болды.

Беллинзона 1803 жылдан бері

1803 жылы медиация актісінен кейін Беллинзона тәуелсіз Тичино кантонының құрамына кірді және 1803 жылдан 1814 жылға дейін жаңа кантонның астанасы болды. Одан кейін 1878 жылға дейін Беллинзона, Лугано және Локарно алты жыл сайын кезекпен астана болып тұрды. 1878 жылы Беллинзона кантонның тұрақты астанасы болды. Қалаға Арторе ауылы және 1907 жылы қосылған Карассо, Даро және Равечча бұрынғы муниципалитеттері кіреді. 1874 жылы Готтард теміржолының бірінші бөлімдері ашылып, Беллинзонаны Биаска және Локарномен байланыстырды. 1882 жылға қарай желінің барлық бөлігі ашылды, солтүстікке қарай Готтард туннелі арқылы Солтүстік Швейцарияға, оңтүстікке қарай Монте-Ценэри асуы арқылы Лугано мен Миланға, ал Маджоре көлінің шығыс жағалауынан Луиноға дейін созылды. 1907 жылдан 1972 жылға дейін Беллинзона Беллинзона-Мезочко теміржолы арқылы Мезочко және басқа да Валь Месолчина елді мекендерімен де байланысты болды.

География

2017 жылдың 2 сәуірінде бұрынғы көршілес муниципалитеттер – Каморино, Кларо, Джубиаско, Гноска, Гордуно, Гудо, Молено, Монте Карассо, Пьянеццо, Преонзо, Сант-Антонио және Сементина – Беллинзонаға бірікті. Беллинзона Тичино өзенінің аңғарында, теңіз деңгейінен 170 метр биіктікте орналасқан. Қала орталығы өзеннің шығысында орналасқан, ал қалалық аумақ аңғардың төменгі бөлігімен және еңкейген беткейлерімен шектелген. Дегенмен, муниципалитет шекарасы аңғардың екі жағына дейін созылады: батысқа қарай – 2000 метрге, ал шығысқа қарай – 2500 метрге дейін. Қала Тичино өзенінің жалпы оңтүстік бағытта ағып, батысқа бұрылып, Маджоре көліне құя бермес бұрын кең Пионоа ди Магадино арқылы өтетін жерде орналасқан. Содан кейін өзен Италияның По аңғары мен Ломбардияға жетіп, тоқтамайды. Жоғары ағыста бірнеше аңғарлар биік Альп тауларына жетеді. Солтүстік Швейцарияға Левентина аңғары арқылы немесе Сан-Готтардо асуы арқылы, Тичиноның жоғарғы аңғары арқылы қол жеткізуге болады. Батысқа қарай Валлеге Нуфенен асуы арқылы Бедретто аңғары арқылы, ал Артқы Рейннің Грисон Сурселвасына Лукманиер асуы арқылы Вале ди Бленио арқылы өтуге болады. Сан-Бернардино асуынан төмен ағып келетін Моэза өзені қаланың солтүстік шекарасында Тичино өзеніне қосылады.

Демография

Беллинзонаның тұрақты тұрғындар саны белгілі. 2008 жылы халықтың 29,4% шетелдік азаматтарды құрады. 1997 мен 2007 жылдар аралығында халық саны 0,7% өсті. 2000 жылғы мәліметтер бойынша, халықтың көп бөлігі итальян тілінде сөйлейді (87,4%), екінші орында неміс тілі (3,6%), үшінші орында серб-хорват тілі (2,5%) тұр. Швейцарияның ұлттық тілдерінің ішінде (2000 жылғы мәліметтер бойынша) 14 392 адам итальян, 590 адам неміс, 189 адам француз және 13 адам романш тілінде сөйлейді. Қалған 1279 адам басқа тілде сөйлейді. Беллинзонаның қалалық аймағында 47 128 адам тұрады, олар 16 муниципалитетке бөлінген. 2008 жылы халықтың жыныстық құрамы 46,6% ер адам және 53,4% әйел адам болды. Халықтың құрамында 5 503 швейцар еркегі (халықтың 31,8%) және 2 567 швейцар емес еркегі (14,8%) бар. Сондай-ақ, 6 781 швейцар әйелі (39,1%) және 2 472 швейцар емес әйелі (14,3%) бар. 2000 жылы муниципалитетте 7 294 жеке тұрғын үй болды, орташа есеппен әр үйге 2,2 адам шақырды. 2008 жылы муниципалитеттегі бос тұрғын үйлердің үлесі 1,45% құрады. Барлық пәтерлердің ішінде 7 255 пәтер (85,8%) тұрақты түрде, 932 пәтер (11,0%) маусымдық түрде және 268 пәтер (3,2%) бос болды. 2000 жылы муниципалитетте 8 455 пәтер болды. Ең көп таралған пәтерлер – 3 бөлмелі пәтерлер, олардың саны 2 746. Одан басқа 474 бір бөлмелі және 1 253 бес және одан көп бөлмелі пәтерлер бар.

Сайлаулар

2007 жылғы федералды сайлауда ең көп дауыс жинаған партия FDP болды, ол дауыс берушілердің 30,61%-ын құрады. Келесі үш ең көп дауыс жинаған партиялар: СП (23,11%), CVP (19,85%) және Ticino League (11,42%). Федералды сайлауда барлығы 4634 дауыс берілді, сайлауға қатысу 46,1% болды. 2007 жылғы Ticino Gran Consiglio сайлауында Беллинзонада барлығы 10 187 тіркелген сайлаушы болды, олардың 6 486-сы немесе 63,7% дауыс берді. 109 ақ бюллетень және 16 жарамсыз бюллетень тасталды, сайлауда 6 361 жарамды бюллетень қалды. Ең көп дауыс жинаған партия ПЛРТ болды, ол 1569 немесе 24,7% дауыс алды. Келесі үш ең көп дауыс жинаған партиялар: SSI (1233 немесе 19,4%), PS (1210 немесе 19,0%) және PPD+GenGiova (957 немесе 15,0%). 2007 жылғы Ticino Consiglio di Stato сайлауында 60 ақ бюллетень және 22 жарамсыз бюллетень болды, нәтижесінде сайлауда 6405 жарамды бюллетень қалды. Ең көп дауыс жинаған партия ПС болды, ол 1472 немесе 23% дауыс алды. Келесі үш ең көп дауыс жинаған партиялар: PLRT (1453 немесе 22,7%), SSI (1103 немесе 17,2%) және LEGA (1074 немесе 16,8%). Жұмыс істейтін халықтың 8,8%-ы жұмысқа қоғамдық көлікпен, ал 50,6%-ы жеке көлікпен барады.

Дін

2000 жылғы санақ бойынша 12 185 адам немесе 74,0% рим-католик дінін ұстанады, ал 651 адам немесе 4,0% швейцариялық реформатор шіркеуіне жатады. Тағы 2 164 адам (немесе халықтың шамамен 13,14%) басқа шіркеуге жатады (санақта тізімделмеген), ал 1 463 адам (немесе халықтың шамамен 8,89%) сұраққа жауап берген жоқ.

Білім

Беллинзонада халықтың шамамен 60,5%-ы (25–64 жас аралығындағылар) міндетті емес жоғары орта білімі немесе қосымша жоғары біліміне (университет немесе Fachhochschule) ие. Толық уақытта оқитын кәсіптік білім алушылардың саны 162, ал жартылай уақытта оқитындардың саны 299. Кәсіби бағдарлама үш жылға созылады және студенттерді инженерлік, медбикелік, компьютерлік ғылым, бизнес, туризм және осы сияқты салалардағы жұмысқа дайындайды. Кәсіби бағдарламада 50 студент оқиды. 2000 жылғы мәліметтер бойынша, Беллинзонада басқа муниципалитеттен келген 2957 студент болды, ал 313 тұрғын муниципалитеттен тыс жердегі мектептерге қатысты.

Көлік

Беллинзона теміржол станциясы Готтард теміржолының маңызды аралық аялдамасы болып табылады. Ол солтүстікке қарай Арт-Голдау және Цюрихке, оңтүстікке қарай Лугано, Чиассо және Италияға немесе оңтүстік-батысқа Локарноға бағытталған негізгі пойздардың тоқтау пункты болып табылады. Станцияға TiLo компаниясының Биаска, Чиассо, Локарно, Лугано және Мальпенса әуежайына қатынайтын аймақтық пойыздары да қызмет көрсетеді. PostBus Switzerland, жергілікті жерде AutoPostale деп белгілі, Луганодағы қалалық автобус бағыттарының шағын желісін, сондай-ақ басқа қалаларға және елді мекендерге ұзақ қашықтыққа жүретін бағыттарды қамтамасыз етеді. Барлық бағыттар теміржол станциясымен байланысады. A2 және A13 тас жолдары, сондай-ақ бірнеше маңызды жолдар осы жерде қиылысады, осылайша бұл маңызды көліктік түйінге айналады. A2 Готтард асуы арқылы солтүстікке Люцернге, Базельге және Германияға, ал оңтүстікке Луганоға және Италияға дейін созылады. A13 Сан-Бернардино асуы арқылы солтүстік-шығысқа Чур және Австрияға қарай өтеді.

Мәдениет

Қала 150 жылдан бері өткізіліп келе жатқан Рабадан карнавалымен әйгілі.

Спорт

AC Bellinzona футбол клубы Швейцарияның Шаллыңар лигасынде ойнайды. Олардың стадионы - Стадио Коммунале. ГДТ Беллинзона хоккей командасы Швейцарияның 1-ші лигасынде ойнайды. Pallacanestro Bellinzona әйелдер баскетбол командасы Ұлттық А лигасынде ойнайды. Ticino Unihockey флорбол командасы бірнеше жылдан бері Ұлттық B лигасынде ойнап келеді. GAB Bellinzona жеңіл атлетика қоғамы жыл сайын "Galà dei Castelli" (сөзбе-сөз: "Кастельдер галасы") деп аталатын жарыс ұйымдастырады, онда көптеген әлемдік атаққа ие спортшылар мен Швейцарияның ең үздік спортшылары қатысады.

Ұлттық маңызы бар мұра нысандары

Беллинзонада ұлттық маңызы бар Швейцария мұрасының екінадцать ғимараты немесе аймағы бар. Бұған қоса, Беллинзонаның үш қамалы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген. 2 сәуір 2017 жылы болған бірігу нәтижесінде тағы жеті ғимарат немесе нысан қосылды. Беллинзонаның ескі қаласының барлығы, сондай-ақ Молено және Преонзо ауылдары Швейцария мұрасының тізіміне енгізілген. Үш қамал мен қала қабырғаларынан өзге, орта ғасырлық және жаңа заманғы қала да тізімге қосылған. Тізімде үш діни ғимарат бар: С. Мария делле Грацие шіркеуі, Коллегиата деи Сс. Пиетро е Стефано және С. Биажио а Равеччиаи шіркеуі. Кантондық мұрағат, Bagno Pubblico, Лавиццари көшесіндегі 28-үй орта мектебі және Teatro sociale – тізімдегі қалған ғимараттар.

Үш қамал

Үш қамал, ресми түрде Беллинзона қаласының Үш қамалы, қорғаныс қабырғасы және бастиондары ретінде тіркелген. 2000 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енген. Бұл топқа Кастельгранде, Монтебелло, Сассо Корбаро қамалдары мен бекінілген қабырғалар кіреді. Кастельгранде аңғарға көрінетін жартасты төбеде орналасқан, қаланың төңірегін қорғайтын және Монтебелломен байланысатын қамал қабырғаларымен қамтылған. Үшінші қамал (Сассо Корбаро) қалған екеуінен оңтүстік-шығысқа қарай, оқшау жартасты үстіртте орналасқан.

Кастельгранде

Кастельгранде орны кем дегенде б.з.б. I ғасырдың соңынан бері бекітілген, ал XIII ғасырға дейін Беллинзонадағы жалғыз бекініс болып келген. Тарихы барысында қамал мынадай атаулармен белгілі болды: XIII ғасырдан бұрын – қамал-бекініс, 14 және 15 ғасырларда – Ескі қамал, 1506 жылдан кейін – Ури қамалы, ал 1818 жылдан бастап – Сент-Михаэль қамалы. Кастельгранде төбесінің солтүстік жағы тік, оңтүстік жағы тік тіктес, ал диаметрімен тегіс. Таудың табиғи пішіні кез келген адам жасаған бекіністің сол контурларды қабылдауына ықпал етті. Римдік қамал көрінбесе де, римдік негіздер жоғары орта ғасырлардағы қамал құрылысында пайдаланылды. Жоғары орта ғасырлардағы қамалдан қазірге дейін сақталған көрінетін бөліктері – кейбір қабырға фрагменттері ғана. Көрінетін қамалдың көп бөлігі 1250-1500 жылдарға дейін салынған, соңғы екі ғасырда кеңейту және жөндеу жұмыстары жүргізілді. Қамал қабырғаларының ішіндегі аумақтың көп бөлігі қазір тегіс, ашық кеңістік. 11-15 ғасырлардағы жазбалар мен археологиялық дәлелдер қамал аумағында бұрын ғимараттар көп болғанын көрсетеді. Алайда, олардың көпшілігі Милан герцогтары тарапынан ішкі кеңістікті босату үшін бұзылды. Ашық кеңістік 3 үлкен аулаға бөлінді, олар Беллинзонада орналасқан әскерлерге уақытша баспана беруге арналған. Милан герцогтары тұсында сыртқы бекіністер кеңейтіліп, нығайтылды. Қабырғалар биіктетіліп, кеңейтіліп, мұнаралар салынды. Батыс қабырғалары толығымен қайта салынды және қала қабырғаларымен біріктірілді. Қамалға таудың етегінен қамал аумағына лифтпен немесе қала орталығынан қала қабырғасы арқылы тік, тар көшелермен көтеріліп жетуге болады.

Монтебелло

Монтебелло қамалы (15 ғасырда Кіші, Жаңа немесе Орта қамал деп аталды, 1506 жылдан бастап Швиц қамалы және 1818 жылдан кейін Сент-Мартин қамалы) қала орталығынан шығысқа қарай орналасқан. Ол 1313 жылға дейін императорлық Руска әулеті үшін салынды, олар Висконтинің жеңісінен және Кастельгранде қамалын басып алуынан кейін қаланы басып алды. 14 ғасырдың соңында қамал Висконтинің қолына өтті. 1462 және 1490 жылдар аралығында қамал жаңартылып, кеңейтілді, қазіргі күйіне келді. 19 ғасырда қамал тозығы жетіп, 1903 жылдан бастап қайта жаңартылды. Киелі Михаилға арналған шағын шіркеу оңтүстікке қараған жаңа бөлігінің қабырғасына тірелген; шамамен 1600 жылы салынған, ол Беллинзона қамалында үш швейцариялық кантон билігінде салынған сирек ғимараттардың бірі. Монтебелло қамалында Археология және азаматтық мұражай орналасқан. Мұражай 1974 жылы ашылды және Монтебелло қамалының мұнарасында және бұрынғы тұрғын үй бөлімдерінде орналасқан. Ол тарих және археология бөлімдеріне бөлінген. Тарих бөлімінде 15 ғасырға тән бірнеше капительдер, сирек кездесетін 13 ғасырлық крещение тағы және бірнеше суретшілердің суреттері мен эскиздері бар. Бұл бөлімде сонымен қатар салтанатты және әскери қару-жарақтар коллекциясы да бар. Археология бөлімінде б.з.д. 1400-1500 жылдарға дейінгі көптеген заттар, сондай-ақ керамика, шыны бұйымдар, жерлеу құмыралары, әшекей бұйымдар және темір мен қоладан жасалған зергерлік бұйымдар бар. Мұражай наурыз айынан қараша айына дейін жұмыс істейді.

Сассо Корбаро

Сассо Корбаро, 1506 жылдан кейін Унтервальден қамалы және 1818 жылдан кейін Сент-Барбара қамалы деп аталды, қаладан оңтүстік-батысқа қарай тасты төбеде орналасқан. Басқа екі қамалдық құрылыстан айырмашылығы, Сассо Корбаро қала қабырғаларымен біріктірілмеген. Қамалдағы алғашқы бөлік – 1478 жылы қаланың қорғанысындағы кемшілікті жабу үшін салынған солтүстік-шығыс мұнарасы. Қабырғалар мен оңтүстік-батыс мұнарасы кейіннен салынды. 16-шы және 17-ші ғасырларда қамалға бірнеше рет нөсер жауды, ал 1900 жылға қарай қирауға бет бұрды. Бүгінде Сассо Корбаро қамалында 17-ші ғасырда Эмма отбасы үшін салынған "ағаш бөлме" – Sala Emma Poglia орналасқан. Бленио аңғарындағы Оливонедегі үйлерінің кіреберіс залында орналасқан бұл бөлме 1944 жылы Тичино кантоны сатып алып, 1989 жылы Сассо Корбароға көшірмес бұрын Кастельграндеде орналастырды. Бөлме толығымен жаңғақтан жасалған және жылытуды қамтамасыз ететін пеш кіреді. Пештің үстінде Эмма отбасының гербі (құбыла мен арыстан) бейнеленген. Мұражайда сондай-ақ уақытша көрмелер де ұйымдастырылады. Ол наурыз айынан қараша айына дейін ашық.