Кіріспе

Мелетий Смотрицкий (Мелетій Смотрицький; Мелетий Смотрицкий; Melecjusz Smotrycki), туған аты Максим Герасимович Смотрицкий (шамамен 1577 – 17 немесе 27 желтоқсан 1633), Полоцк архиепискобы (Киев митрополиті), жазушы, Польша-Литва одағының діни және педагогикалық қайраткері, сондай-ақ русь тіл біліміндегі маманы. Оның еңбектері шығыс славян тілдерінің дамуына ықпал етті. Оның "Дұрыс синтаксиспен славян грамматикасы" (1619) кітабы шіркеу славян тілін зерттеуді жүйеледі және 18 ғасырдың соңына дейін Ресейдегі стандартты грамматикалық оқулық болды.

Жалпы

Мелеций Подилияның Смотрыч қаласында дүниеге келген, ол атақты жазушы және педагог Герасим Смотрицкийдің ұлы. Алғашқы білімін әкесі ректор болған Острог академиясында алды. Академия Шығыс Еуропадағы ең көне жоғары оқу орны болып табылады. Кейіннен, шамамен 1596-1600 жылдары иезуиттердің университеті Вильнюс университетіне оқуға түсті. Содан кейін Смотрицкий Еуропаны аралап, Лейпциг, Виттенберг және Нюрнберг университеттерінде білімін жалғастырды. 1608 жылы Мелеций Вильнюске оралып, жергілікті бауырластыққа мүше болды. "Теофиль Ортолог" атты қаламдымымен ол өзінің "Тринос" атты атақты poleмикалық шығармасын жазды. 1615-18 жылдары Смотрицкий жаңадан құрылған Киев бауырластығы мектебінде шіркеу славян және латын тілдерінің мұғалімі болды. Кейіннен ол оның алғашқы ректорларының бірі болды. 1616 жылы ол "Калистоның мұғалімдік Евангелиясының" рутендік аудармасын жариялады, ал 1615 жылы Кельн қаласында грек тілінің грамматикасын шығарды. 1618 жылы Смотрицкий Вильнюске оралды, онда ол Киелі Рух монастырында монах болып ант берді және Милетий есімін алды. Ол Вивис қаласында Славян тілінің сөздігін (1618 ж.) жариялауға қатысты. Кейін 1619 жылы ол "Славян грамматикасы дұрыс синтаксиспен" кітабын шығарды. Смотрицкий Дерман монастырында жерленген.

Католик дінін қабылдауы

Католик және православиелік авторлар Смотрицкийдің православиеден бас тартып, униат шіркеуіне ауысу себептерін ұзақ уақыттан бері талқылап келеді. Униат католиктері бұл ауысудың шаһид әулие Иосафат Кунцевичтің тілегімен болған керемет екенін айтады. Бұл түсіндірме алғаш рет Иосиф Велиамин Рутский тарапынан ұсынылып, Кунцевичті қасиетті санаған Папа Пий IX-ның бұйрығында келтірілген. Смотрицкий өзін де Пауыл Тарсқа теңеді, ол әулие Степанды тастап өлтіргеннен кейін күрт дінінен айырылған. Православ христиандары оның дін аударуын әлемдік себептерге байланыстырады: ол Дерманьдағы униат монастырінің аббаты лауазымына тағайындалудың ақшасы мен беделімен азғырылған деседі. Полоцк архиепискобының бұрынғысы нағыз иманға опасыздық танытқан адам ретінде бейнеленді, оны Яһуда немесе Мартин Лютермен салыстырды. Мелеций Смотрицкийге қарсы көптеген православиелік памфлеттер жазылды. Ол хаттарында дін аудару себептерін сирек айтады, керісінше, «ескі» және «жаңа» Смотрицкийді салыстырады. Ол униатқа аударғанға дейін неге шын сенгенін білмейтінін, ал католицизмді қабылдағаннан кейін осы мәселеде сенімділікке ие болғанын айтады. Одақты қабылдау туралы шешіміне қатысты да әртүрлі уақыттарды көрсетеді – 1623 жыл (Константинопольға кеткенге дейін) және 1628 жыл аралығында. 1615 жылдан бері ішкі күреске қатысқанын, өзінің жазған мәтіндері барысында оның күші артқанын айтады; онда ол православие догмасын азаятын сеніммен қорғайды, бұл епископтың Вильнюстен шыққан униатқа қарсы жарияланымнан кейін бауырластық рухымен келіспегенін көрсетеді. Бірқатар ғалымдар архиепископ Мелецийдің көңілі тоймауынан Константинопольға сапарға баруға мәжбүр болғанын айтады. Бұл шешім терең рухани дағдарыстың және русь халқы мен мәдениетін жаңғырту үшін тек ежелгі Русь жерлерін Польша-Литва мемлекетімен байланыстырудың және шіркеулерді біріктірудің ғана көмектесетініне деген сенімнің нәтижесі болды. Миронович Смотрицкийдің екі ежелгі патриархатқа сапарынан алған көңілсіздігі оның бар күшін «Русьтің» бір униат шіркеуінде біріктіруге жұмсауды шешкенін көрсетеді. 6 шілдеде 1627 жылы Мелеций Смотрицкий Рим папасы VIII Урбанға хат жолдап, күнәларын кешіруін және католик шіркеуіне қабылдануын сұрады. Екінші хат кардинал Оттавио Бандиниге жолданды, онда ол бұдан былай католик иманнан «шаштың қалыңдығындай» да бұрмайтынын уәделеді. 10 шілдеде 1627 жылы униат архиепискобы Иосиф Велиамин Рутскийге пападан Мелеций Смотрицкийді дінге аударуды тапсыру туралы бұйрық келді. Бұрынғы православие архиепискобының және polemist-тің иманға келгені сол кезде құпия сақталды. Смотрицкий пападан православиелік лауазымдарын және міндеттерін уақытша сақтауға рұқсат сұрады, бұл сұраныс католик шіркеуіне қабылдану туралы хатпен бірге жіберілді.

Униялық епископ ретінде

Союз қабылданғаннан кейін Смотрицкий шіркеудің толық қайта бірігуінің жақтаушысы болды. Ол өзінің одаққа қосылғанын жасырды. Бірақ оның мінезі дін қызметкерлерінің арасында күдік туғызды. Беларусьтегі дін қызметкерлері мен сенімділер арасында танымал болса да, Вильнюс бауырластығы мен Киев монастырларында сенімін жоғалтты. Сонымен қатар, католиктер Смотрицкийдің жаңадан қабылдаған католиктік дініне толық адал екеніне әлі де сенімді емес еді. 1628 жылдың 8 сәуірінде кардинал Людовизи Александр Заславскийге жолдаған хатында дін қызметкерінен католик дінін ашық мойындауын талап етті. Смотрицкий сол кезде Вильнюсте емес, Дермандағы монастырда тұратын. Смотрицкийдің католиктік дінге айналуының толық ашылуына әкелген оқиғалар оның өзінен немесе оның православиелік қарсыластарынан алынған бірнеше құжаттардан белгілі. Смотрицкий 1627 жылы Киевтегі Құдай ананың тууы тойында республиканың православиелік епископтарымен алғаш рет кездескенін айтты. Кездесуге әлі де беймәлім Питер Могила да қатысты. Могила мен архиепископ Иов Смотрицкийден Константинополь патриархы ұсынған катехизисті көрсетуін сұрады. Келесі шіркеулер жиыны Оразаның алтыншы жексенбісінде Хородкуда, Киев Печерск лаврасына тиесілі жерде өтті. Оған Мелетий Смотрицкийден басқа, митрополит Иов, Луцкий епискобы Исаак, Хельм Пайсюс және Киев Печерск лаврасының игуманы Петр Могила қатысты. Смотрицкий кездесуде сөйлеген сөзінде екі конфессия арасындағы алты негізгі айырмашылықты талқылады. Содан кейін жиналған кеңес Киевте Православ шіркеуін шақыру туралы шешім қабылдады; оған дін қызметкерлері ғана емес, сонымен қатар православие әміршілері мен буржуазия өкілдері де қатысты. Епископтар православиелік және униаттық шіркеулердің бірігу жобасын Кеңеске ұсынуға келісті. Осылайша, иерархия бұрынғы зерттеулерге қарама-қайшы, Мелетий Смотрицкий қарсылас шіркеулер арасындағы айырмашылықтарды талқылайтын жаңа келісімді жарияламағанын мойындады. Смотрицкий кейіннен митрополит Иов пен Петр Могиланың жаңа одақ құруға мүмкіндік бергенін дәлелдеді. Киевтегі кеңеске қатысқан казактардың одаққа қарсы ұстанымынан кейін ғана олар өз ұстанымын өзгертуге мәжбүр болды. Смотрицкийге одақшыл деген күдік күшейді. Сондықтан Киевке келгеннен кейін Печерск лаврасында орналастырылмады және ол Киевтегі Алтын күмбезді Миңгілік монастырында тұруға мәжбүр болды. Діни қызметкер кеңесте казактардың өкілдері келіп, православиелік иерархия одаққа қосылса, оны өлтіреміз деп қорқытқанын жазды. Оның жаңа шіркеу одағының жобасы және енгізу үшін дәлелдер Шығыс елдеріне сапар шеккен Аполлония келісімін қол қойды. Киев кеңесінде Смотрицкийдің одақ жобалары туралы талқылау казак делегаттарының қатысуынсыз өтті. Смотрицкийді ерестік, соның ішінде сабеллиандық және манихейлік ілімдерді уағыздауда айыптады. Смотрицкийдің 1628-1629 жылдары жазған еңбектері православиелік монахтар тарапынан көпшілік алдында сынға алынды. Бұл екі шіркеуді біріктіру жобалары келесі жылдары әлі де ұсынылса да, одақ бастамаларының сәтсіздігін білдірді. Смотрицкийдің одақ жағында болған дәлелдемелері 1629 жылы Paraenensis басылымында жарияланды, бірақ православиелік епископтар қолдамады. Смотрицкий 1629 жылдың қаңтарында православиелік епископ болып саналды (Жозеф Бобрыкович сол кезде Вильнюстағы Киелі Рух монастырының кеңсесінде оның орынбасары болды), бірақ бірнеше айдан кейін православие оны жеке материалдық пайдадан бас тартқан сатқын деп таныды. Киев кеңесінен кейін Католик шіркеуі де Смотрицкийді одаққа толық берілмеген деп шешті, әсіресе оның православиеден кетіп қалғаны әлі де ашық түрде мойындалмағандықтан. 1629 жылдың қыркүйегінде Смотрицкий Львовте православиелік-униаттық синодқа қатысты, онда ол католицизмге көшу үшін униаттық және православиелік келіссөздердің ашылуында өнер көрсетті. Бұл оның соңғы қоғамдық кездесуі болды, онда ол дін мәселесі мен руси ұлтының ұстанымы туралы сөз қозғады. Львов Синоды, оның болжамдары мен Уния Патриархатының республикасын құруға әкелетін Уния Митрополиті Король, толық сәтсіздікке ұшырады, өйткені православие иерархиясы да, тіпті Львов бауырластығы да өз делегаттарымен келіспеді.

Иераполис архиепискобы

Смотрицкий Полоцк архиепископы бола алмады, себебі соборда Униат шіркеуі орнатылған еді. Иосиф Веламин Руцкий тіпті оған Галич епискобы атағын беруді ұсынды. Соңында, 1631 жылдың 5 маусымында папа VIII Урбан оған Иераполистің (титулярлық) архиепискобы атағын берді. Осылайша, Полоцк қаласының бұрынғы православие архиепискобы католик шіркеуінде мәртебеге ие болды, бірақ ол ешқандай нақты билік бермеді. Мұндай шешімнің себебі – Киевтегі кеңесте Смотрицкийдің көзқарастарына папаның теріс баға беруі мүмкін еді, онда ол өз дінін өзгерткені үшін кінәсіз екенін айтты. Әлі 1631 жылы Смотрицкий Римге хат жазып, Рутениядағы епархияның епископы болғысы келетінін білдірді. Сонымен қатар, ол Афонға миссионер ретінде барудан бас тартты, себебі ол жердегі еңбегінің сәтті болуына үміт болмады. Униат дін қызметкерлері Римге жолдаған хаттарында Смотрицкийнің шіркеу өміріне белсенді қатысқанын үнемі мәлімдеді. Дегенмен, осы хаттардың көптегені оның өмірінің соңына дейін униат иерархиясының қатаң бақылауында болғанын көрсетеді. Смотрицкийге Вильнюс братствосы мен бірнеше православие монахтары әлі де хаттар жіберіп тұрды. Ол өз хаттарында православиеліктерді одаққа қосылуға шақырды, егер олар тек шаруалар ғана емес, қоғамның бір бөлігі болса. Осылайша олар белгілі бір құқықтар мен жеңілдіктерді сақтай алады. Өмірінің соңғы төрт жылында Смотрицкий діни жұмыстармен айналыспады және шіркеуге қатысты мәселелер бойынша көпшілік алдында сөз сөйлемеді. 1630 жылдың 16 ақпанында Смотрицкий Рим папасы VIII Урбанға тағы бір хат жолдады, онда ол мемлекеттің дамуы үшін жаңа жоспар ұсынды, онда одақты тарату үшін шіркеу, мемлекет және католик магнаттарының күштерін біріктіре отырып, күш қолдануды ұсынды. Смотрицкийдің күшейе берген төзбестігінің себебі – русиндер одаққа қосылса ғана поляктар мен литвалықтармен тең дәрежеде құрметке ие болып, өз тәуелсіздігін сақтай алады деген сенімі болды. Ол сондай-ақ Русь католик шіркеуіне қосылу православие шіркеуінің жаңаруына әкелуі мүмкін екеніне сенді, себебі бұл шіркеу ең көп бостандыққа ие және ең білімді дін қызметкерлерін қамтиды. Мелетий Смотрицкий 1633 жылдың 27 желтоқсанында қайтыс болды. Оның соңғы рухани кеңесшісі, иезуит Войцех Кортицкий, оның есіне арнап айтқан мақтау сөзді басып шығарды. Митрополит Иосиф Веламин Руцкий Смотрицкийді православие дьяконы улаған деп мәлімдеді, ол үшін ол жазушыны жалдаған. Ол 1627 жылдан бері оның резиденциясы болған Дерман монастырында жерленді.

Қасиетті деп жариялау талқылауы

1637 жылы Иосафат Кунцевичті қасиеттеген кезде Мелетий Смотрицкийді қасиеттеу мәселесі де талқыланды, себебі ол уніаттық одақты қуғыншылаған, бірақ кейіннен одан қызу қорғаушыға айналды. Мүмкін, оның қасиеттілікке үміткерлігін насихаттау үшін 1666 жылы Джеймс Дроут оның өмірбаянын жариялады. Діни қызметкер 1648 жылдан кейін Римде болды, онда ол тиісті билік органдарын Смотрицкийді қасиеттеуді қарастыруға көндіре алды. Смотрицкийдің өлімінен кейін болған табиғаттан тыс оқиғаларды оның соңғы сырласқан адамы баяндады. Оның айтуынша, ол сізден Папа VIII Урбанның қолхатын, Архиепископ Иераполистің алған хабарламасы туралы мәліметтермен бірге, Смотрицкийдің табытына салуын сұрап асығысқан. Униат монахтары бірінші рет оны ұмытып, дін қызметкерінің қайтысынан кейін бірнеше сағаттан соң ғана табытқа салды. Содан кейін қайтыс болғанның қолы қозғалып, құжатты берік ұстады. Қайтыс болғанның қолынан оны алуға болар еді, егер Киев митрополиті денесінің үстінде тұрып, хатты қайтаруды талап еткенде ғана. Оқиғаның кейінгі нұсқасында Кортицкий монахтардың Иерусалимнің православие патриархына арналған хатты табытқа салғанын айтты, бірақ бұл мәлімет ескерілмеді. Кортицкий сондай-ақ, жерлеу рәсімі алдында хатты ұстаған қол керемет түрде жаңарып, тірідей сезім тудырғанын мәлімдеді. Митрополит Руцкий бұл оқиғалардың шынымен болғанын растады және тіпті 1634 жылдың тамызында Иманды тарату жөніндегі Конгрегацияға олар туралы жазды. 1634 жылдың 19 желтоқсанында бұл Конгрегация отырыс өткізіп, Смотрицкийдің өлтірілгенін және оны шейіт ретінде қасиеттеу керектігін шешті. Бұл мәселе 1635 жылдың шілдесінде қайта талқыланды, ал сол жылдың қазан айында Конгрегация өкілі Руцкийге барып, өлімнен кейінгі кереметтің сипаттамасының көшірмесін сұрады. 1635 жылы Смотрицкийдің жерлеу рәсіміне қатысқан Исаия есімді базилиандық монах Варшавадағы апостолдық нунций Онорацио Висконтиге марқұм епископтың табытында паптық және патриархалдық екі тізім сақталғанын айтты. Конгрегацияның соңғы хабарында Смотрицкий Патриарх Феофанияның хатын "қайтарып алғандығы" айтылса да, осы мәселедегі күмәндер Смотрицкийді қасиеттеу процесінің тоқтатылуына себеп болуы мүмкін.

Грамматика

Смотрицкий еңбегі "Славян грамматикасы дұрыс синтаксиспен" (Грамматіки славєнскиѧ правилноє Сvнтаґма, 1619) арқылы танымал. Ол қазір "Заманауи шіркеу славян тілі" немесе, дәлірек айтқанда, "Мелетий шіркеу славян тілі" деп аталатын тілді қалыптастырды. Бұл кітап белорус, орыс және украин жерлерінде грамматиканы оқыту үшін қолданылған жалғыз оқулық болды және осы тілдердің дамуына зор ықпал етті. Смотрицкийдің еңбегі Шығыс Еуропадағы шіркеу славян мәтіндерін зерттеуге де үлкен үлес қосты. 1619 жылғы грамматика алғаш рет 1721 жылы, содан кейін көп рет қайта басылды. Славян грамматикасына Смотрицкийдің қосқан үлесін грек тіліндегі Дионисий Тракс, латын тіліндегі Элий Донат және Присциан еңбектерімен теңестіруге болады.

Шығармалары

"Ақталу" С. Поушеней Апостольдық Шығыс Шіркеуі, Вильно, 1610 ж. Славян тілінің грамматикалық дұрыстығы Свнтагма күні, 1619 ж. Қайта басылым: Киев: Наукалық Ой, 1979 ж. Онлайн нұсқа (сканерленген). Апелляция. Арыстан, 1628 ж. Αντιγραφη (Антиграфи) / / Полемикалық әдебиет ескерткіштері. Санкт-Петербург, 1903 ж. 3-тарау (Ресей шығысы. Кітапхана, 19-том). Verificatia niewinności / / AYUZR. 1-бөлім. 7-том. Әлемнің нашар жағдайындағы қайғылы өкініш, қасиетті және ізгі Бхагат күйеуі, құдайға табынушы, құрметті әке Леонтий Карпович архимандритінің, Вильно грек православтық Киелі Рухтың бауырластығындағы ортақ монастыры / / Украинадағы бауырластық мектептерінің ескерткіштері. К., 1988 ж. Мелетий Смотрицкийдің жинақталған еңбектері / Ертедегі украин әдебиетінің Гарвард кітапханасы: Мәтіндер: 1-том. Кембридж (Массачусетс): Гарвард университеті, 1987 ж. Мелетий Смотрицкийдің "Оқулық Евангелиясы" / Гарвардтың ертедегі украин әдебиеті кітапханасы: Мәтіндер: 2-том. Кембридж (Массачусетс): Гарвард университеті, 1987 ж.