Тацуми Хидзиката: Буто өнерінің негізін қалаушысы

Кіріспе

Жапондық хореограф (1928–1986)

Тацуми Хиджиката (土方巽) – жапондық хореограф және Буто деп аталатын би өнерінің жанрының негізін қалаушы. 1960 жылдардың соңында ол осы би формасын дамыта бастады, ол Солтүстік Жапониядағы үйінің балалық шақтағы естеліктерінен алынған стилдік қимылдармен жоғары деңгейде хореографияланған. Батыстықтар Бутомен көбінесе осы стильді байланыстырады.

Өмір және Буто

Тацуми Хиджиката 1928 жылдың 9 наурызында Солтүстік Жапониядағы Акита префектурасында он бір баланың оныншысы болып дүниеге келді. 1947 жылдан бастап Токио мен туған қаласы арасында маятниктей шалғаннан кейін, 1952 жылы Токиоға тұрақты қоныс аударды. Бастапқыда ұсақ қылмыскерлікпен – қарақшылық және тонау арқылы күнкөріс істегенін айтады, бірақ өмірін әшекейлеп беруге бейім екендігі белгілі болғандықтан, оның айтқанына қаншалықты сенуге болатыны күмәнді. Ол кезде ол стэп, джаз, фламенко, балет және неміс экспрессионистік биді оқыды. 1959 жылы ол өзінің алғашқы Ankoku Butoh қойылымын «Кинжики» деп атады, онда Юкио Мисиманың романы көрермендерді таң қалдырған, жыныстық сипаттағы зорлық-зомбылық актісі үшін бастапқы материал ретінде пайдаланылды. Сол кезде Хиджиката өзінің болашақ жұмысы үшін маңызды серіктестер болатын үш тұлғамен танысты: Юкио Мисима, Эйко Хосоэ және Дональд Ричи. 1962 жылы ол және оның серіктесі Мотофужи Акико Токионың Мегуро ауданында «Асбест залы» би студиясын құрды, ол оның хореографиялық жұмысының өмір бойына созылатын негізіне айналды; оның айналасына жас бишілердің тұрақты емес тобы жиналды. Хиджиката Анкоку Бутоны бастапқыда би өнерінің заңсыз түрі және жапон биінің барлық қолданыстағы формаларын теріске шығару ретінде қарастырды. Француз жазушысы Жан Женедің қылмыстық өміріне шабыттанған Хиджиката өзінің жаңа би түрінің манифесттерін «Түрмеге» сияқты тақырыптармен жазды. Оның биі – дененің шегінсіздігі мен трансформациясы, өлімге құштарлықпен жетелейтін және қазіргі қоғам мен медиа билігін жоққа шығаратын би болатын. Оның ертедегі көптеген туындылары Еуропа әдебиетінің кейіпкерлері, мысалы, Маркиз де Садтан, сондай-ақ жапон өнері мен әдебиетіне үлкен әсер еткен француз сюрреалистік қозғалысынан шабыт алды. Бұл жапон сюрреализмінің автономды және ықпалды нұсқасын құруға әкелді. 1950 жылдардың соңында және 1960 жылдары Хиджиката кинорежиссерлермен, фотографтармен, қалалық сәулетшілермен және бейнелеуші суретшілермен бірлесіп жұмыс істеді. Осы ынтымақтастықтардың ең ерекшесі – жапон фотографы Эйко Хосоэмен бірлескен «Камаитачи» кітабы, ол Хиджикатаның жапон өмірінің шетіндегі мифтік, қауіпті тұлғаларды бейнелеу үшін Солтүстік Жапонияға бірнеше сапар жасауын қамтыды. Кітапта Хосоенің балалық шағында Жапонияның ауылдық жерін қорлап келген «қақаққ құйрығы» деп аталатын табиғаттан тыс күш туралы әңгімелер келтірілген. Суреттерде Хиджикатаның қалың далада кездейсоқ жүргені, шаруалар мен балалармен кездескені көрінеді. 1960 жылдан бастап Хиджиката өзінің Анкоку Буто жобаларын бишілер тобымен жыныстық кабаре жұмыстарын жүргізу арқылы қаржыландырды, сондай-ақ жапондық «эротикалық гротеск» жанрындағы қорқынышты фильмдерде, режиссер Теруо Ишиидің «Жынысы бұзылған ерлердің қорқынышы» және «Сырық әйелдің қарғысы» сияқты туындыларда ойнады. Хиджикатаның қоғамдық орындаушы және хореограф ретіндегі кезеңі 1959 жылы «Кинжики» қойылымынан басталып, 1968 жылы оның әйгілі жеке шығармасы «Хиджиката Тацуми және жапон халқы: Дене бүлігі» (Рим императоры Гелиогабалус және Ханс Беллмердің жұмысына байланысты) және 1972 жылы «Төрт маусым үшін жиырма жеті түн» сияқты топтық хореографиядағы жеке билеріне дейін созылды. Ол соңғы рет 1973 жылы «Дайракудаканның» «Фаллос туралы аңыз» қойылымында қонақ ретінде сахнаға шықты. 1960 жылдардың соңынан 1976 жылға дейін Хиджиката қозғалыстарды өзгерту үшін сюрреалистік бейнелерді кеңінен қолданумен тәжірибе жүргізді. Содан кейін Хиджиката біртіндеп «Асбест залына» қайтып, уақытын жазуға және би тобын дайындауға арнады. Хиджикатаның қоғамдық өнер көрсеткен кезеңінде оның туындылары «қырқыр авангардтың» бөлігі ретінде қаралып, жапондық дәстүрлі өнер, билік немесе қоғаммен үйлесуден бас тартты. Алайда Хиджиката өзінің жұмысын сол дәуірдегі авангардтық қозғалыстардан тыс деп санады және былай деді: «Мен өзімді ешқашан авангард деп ойлаған емеспін. Егер сіз жарыс жолында жүгіріп, барлығынан бір айналым қалып қойсаңыз, онда сіз жалғызсыз және бірінші болып көрінесіз. Мүмкін, менде де солай болды». Хиджикатаның «Асбест залындағы» оқшаулануы мен үндеуі оған Анкоку Бутоның балалық шақтағы естеліктерімен бірге Солтүстік Жапониядағы естеліктерін араластыруға мүмкіндік берді, нәтижесінде 1983 жылы «Ауру биші» атты естелік және дене трансформациясы туралы гибридтік кітабы жарық көрді. Ол сондай-ақ дене және би туралы фрагментті ойлармен безендірілген журналдан кесілген суреттерді жинаған альбомдарды құрастырды. 1980 жылдардың ортасына қарай Хиджиката ұзақ үнсіздіктен кейін шығып, әсіресе биші Казуо Охно үшін хореография жасады, ол 1960 жылдардың басында Хиджикатамен жұмыс істеген және оның жұмысы Бутоның көрнекті қоғамдық көрінісіне айналған, бірақ Хиджиката мен Охноның көзқарастарында терең даулар болды. Хиджикатаның оқшауланған кезеңінде Буто әлемдік назар аударуын бастады. Хиджиката қайтадан қоғамдық өнер көрсетуді жоспарлады және жаңа жобаларды әзірледі, бірақ 1986 жылдың қаңтарында 57 жасында бауыр жеткіліксіздігінен қайтыс болды. «Асбест залы», би студиясы ретінде ғана емес, сонымен қатар ішімдік клубы және кинотеатр ретінде де қызмет еткен, 2000 жылдары сатылып, жеке үйге айналдырылды, бірақ Хиджикатаның фильмдері, альбомдары және басқа да артефакттары Токиодағы Кейо университетіндегі архивте жиналды. Хиджиката Жапонияда және бүкіл әлемде хореографтар мен орындаушылар ғана емес, сонымен қатар бейнелеуші суретшілер, кинорежиссерлер, жазушылар, музыканттар, сәулетшілер және цифрлық суретшілер үшін де маңызды шабыт көзі болып қала береді.

Tatsumi Hijikata was born Kunio Yoneyama on March 9, 1928 in Akita prefecture in northern Japan, the tenth in a family of eleven children. After having shuttled back and forth between Tokyo and his hometown from 1947, he moved to Tokyo permanently in 1952. He claims to have initially survived as a petty criminal through acts of burglary and robbery, but since he was known to embellish details of his life, it is not clear how much his account can be trusted. At the time, he studied tap, jazz, flamenco, ballet, and German expressionist dance. He undertook his first Ankoku Butoh performance, Kinjiki, in 1959, using a novel by Yukio Mishima as the raw input material for an abrupt, sexually inflected act of choreographic violence which stunned its audience. At around that time, Hijikata met three figures who would be crucial collaborators for his future work: Yukio Mishima, Eikoh Hosoe, and Donald Richie. In 1962, he and his partner Motofuji Akiko established a dance studio, Asbestos Hall, in the Meguro district of Tokyo, which would be the base for his choreographic work for the rest of his life; a shifting company of young dancers gathered around him there. Hijikata conceived of Ankoku Butoh from its origins as an outlaw form of dance art, and as constituting the negation of all existing forms of Japanese dance. Inspired by the criminality of the French novelist Jean Genet, Hijikata wrote manifestoes of his emergent dance form with such as titles as 'To Prison'. His dance would be one of corporeal extremity and transmutation, driven by an obsession with death, and imbued with an implicit repudiation of contemporary society and media power. Many of his early works were inspired by figures of European literature such as the Marquis de Sade as well as by the French Surrealist movement, which had exerted an immense influence on Japanese art and literature, and had led to the creation of an autonomous and influential Japanese variant of Surrealism, whose most prominent figure was the poet Shuzo Takiguchi, who perceived Ankoku Butoh as a distinctively 'Surrealist' dance art form. Especially at the end of the 1950s and throughout the 1960s, Hijikata undertook collaborations with filmmakers, photographers, urban architects and visual artists as an essential element of his approach to choreography's intersections with other art forms. Among the most exceptional of these collaborations was his work with the Japanese photographer Eikoh Hosoe on the book Kamaitachi, which involved a series of journeys back to northern Japan in order to embody the presence of mythical, dangerous figures at the peripheries of Japanese life. The book references stories of a supernatural being — 'sickle weasel' — said to have haunted the Japanese countryside of Hosoe's childhood. In the photographs, Hijikata is seen as wandering the stark landscape and confronting farmers and children. From 1960 onward, Hijikata funded his Ankoku Butoh projects by undertaking sex cabaret work with his company of dancers, and also acted in prominent films of the Japanese 'erotic grotesque' horror film genre, in such works as the director Teruo Ishii's Horrors of Malformed Men and Blind Woman's Curse, in both of which Hijikata performed Ankoku Butoh sequences. Hijikata's period as a public performer and choreographer extended from his performance of Kinjiki in 1959 to his famous solo work, Hijikata Tatsumi and Japanese People: Revolt of the Body (inspired by preoccupations with the Roman Emperor Heliogabalus and the work of Hans Bellmer) in 1968, and then to his solo dances within group choreography such as Twenty seven Nights for Four Seasons in 1972. He last appeared on stage as a guest performer in Dairakudakan's 1973 Myth of the Phallus. During the years from the late 60's through 1976, Hijikata experimented with using extensive surrealist imagery to alter movements. Then, Hijikata then gradually withdrew into the Asbestos Hall and devoted his time to writing and to training his dance company. Throughout the period in which he had performed in public, Hijikata's work had been perceived as scandalous and the object of revulsion, part of a 'dirty avant garde' which refused to assimilate itself to Japanese traditional art, power or society. However, Hijikata himself perceived his work as existing beyond the parameters of the era's avant garde movements, and commented: 'I've never thought of myself as avant garde. If you run around a race track and are a full circuit behind everyone else, then you are alone and appear to be first. Maybe that is what happened to me '. Hijikata's period of seclusion and silence in the Asbestos Hall allowed him to mesh his Ankoku Butoh preoccupations with his memories of childhood in northern Japan, one result of which was the publication of a hybrid book length text on memory and corporeal transformation, entitled Ailing Dancer (1983); he also compiled scrapbooks in which he annotated art images cut from magazines with fragmentary reflections on corporeality and dance. By the mid 1980s, Hijikata was emerging from his long period of withdrawal, in particular by choreographing work for the dancer Kazuo Ohno, with whom he had begun working in the early 1960s, and whose work had become a prominent public manifestation of Butoh, despite deep divisions in the respective preoccupations of Hijikata and Ohno. During Hijikata's seclusion, Butoh had begun to attract worldwide attention. Hijikata envisaged performing in public again, and developed new projects, but died abruptly from liver failure in January 1986, at the age of 57. Asbestos Hall, which had operated as a drinking club and film venue as well as a dance studio, was eventually sold off and converted into a private house in the 2000s, but Hijikata's film works, scrapbooks and other artefacts were eventually collected in the form of an archive, at Keio University in Tokyo. Hijikata remains a vital figure of inspiration, in Japan and worldwide, not only for choreographers and performers, but also for visual artists, filmmakers, writers, musicians, architects, and digital artists.

Бутоның шығу тегі

Тацуми Хиджикатаның "Киндзики" (Құйылған түстер) 1959 жылы би фестивалінде көрсетілді. Ол Юкио Мисиманың осы аттас романы негізінде жасалған. Бутоның алғашқы қойылымдары ағылшын тілінде "Dance Experience" деп аталған. 1960-шы жылдардың басында Хиджиката өзінің биін сипаттау үшін "Анкоку Буйоу" (暗黒舞踊 – қараңғылық биі) терминін пайдаланды. Кейін ол жапондық классикалық бимен байланысты "буйо" сөзін "буто" деп өзгертті, бұл бұрын ұмытылған, еуропалық балды билеуді білдіретін сөз болатын. Келесі жұмыстарында Хиджиката би туралы қалыпты түсініктерді жалғастыра бұзды. Юкио Мисима (жоғарыда айтылғандай), Лаутремонт, Артау, Жене және де Сад сияқты жазушылардан шабыт алып, ол гротеск, қараңғылық және шіруді зерттеді. Сонымен қатар Хиджиката адам денесінің жануарлар сияқты басқа формаларға айналуын қарастырды. Ол поэтикалық және сюрреалистік хореографиялық тілді, буто-фуді де дамытты.