Кіріспе

Бірінші христиандық синод (шамамен 48-50 ж.ж.)

Иерусалим кеңесі немесе Апостолдық кеңес – Елшілердің істері кітабының 15-тарауында сипатталған, шамамен 48-50 жылдары Иерусалимде өткен деп есептелетін кеңес. Кеңес шешімі бойынша, христиандық дінді қабылдаған басқа ұлт өкілдері Мұса заңында яһудилерге бұйрылған көптеген ережелерді, мысалы, яһуди тамақтану ережелерін және еркектердің сүндеттелуіне қатысты ережелер сияқты арнайы рәсімдерді міндетті түрде орындамайтын болды. Алайда, кеңес қан, қанды ет, тұншығып өлген малдың етін жеуге, сондай-ақ, жыныстық бұзықтар мен бейімделуге тыйым салды, бұл кейде Апостолдық жарлық деп аталады. Кейбір ғалымдар Ғалаттықтарға 2-тарауының Иерусалим кеңесі туралы емес екенін айтады, ал басқалары осы пікірді қолдайды. Апостолдар Пәуізден кейін біраз уақыт сол жерде тұрып, үйретті. Исаның інісі, Жақып әділ Иерусалимдегі алғашқы христиан қауымының жетекшісі болды, ал оның туыстары қала қирағаннан кейін, шамамен 130 жылы Аэлия Капитолина ретінде қайта құрылғанға дейін, Иерусалимнен барлық яһудилер қуылғанға дейін айналасындағы аймақта жетекшілік лауазымдарды атқарған болуы мүмкін. Жақып әділ, Петір және Жохан. Бұл ежелгі гректер мен римдіктер арасында ерекшеленіп, олар керісінше алқапты жақсы көретін ежелгі өркениетте ескірген саналды. Сол кезде Исаның көптеген ізбасарлары (тарихшылар оларды яһуди христиандары деп атайды) яһуди болып туған, тіпті дінге кіргендер де ерте христиандарды яһуди дінінің бір бөлігі деп қарастырған. Ғалымдардың пікірінше, яһуди христиандары Исаның яһудилердің Мәсіхі екендігіне сенімін қоса отырып, сол кездегі Екінші ғибадатханалық яһудиліктің барлық аспектілерін қабылдады.

Мәселелер мен нәтижелер

Елшілердің істері кітабында айтылғандай, бұл кездесу Антақиядағы келіспеушілікті шешу үшін өткізілді. Бұл мәселе сүндеттеуден де кең ауқымды болды, себебі сүндеттеу яһуди дінінде Ыбырайыммен жасалған келісімнің "мәңгілік" белгісі саналады. Елшілердің істері кітабында "Иудеядан келген кейбір адамдар" "[Мұсаның дәстүрі бойынша сүндеттелмесеңдер, құтқарыла алмайсыңдар" деп уағыздап жүрді. Елшілердің істері кітабында айтылғандай, басты мәселе сүндеттеу талабы болды, бірақ Апостолдық Жарлықта көрсетілгендей, басқа да маңызды мәселелер де көтерілді. Олар мұндай қажеттілік жоқ деп есептеді. Апостол Пауылдың басты уайымы, ол кейін Кіші Азиядағы алғашқы христиан қауымдарына жазған хаттарында толығырақ түсіндірді, – басқа ұлттарды Құдайдың Жаңа Келісіміне қосу және Мәсіхке сенімнің құтқарылуға жеткілікті екенін жеткізу болды. Ол "Құдайға мәңгілік бойы барлық істері белгілі" деген сөздерді келтіріп, содан кейін шіркеу қабылдаған және Апостолдық Жарлық ретінде танылған ұсыныс жасады:

Яковтың ұсынысына сәйкес жазылған хаттың мазмұнын көрсетеді. Батыс нұсқасы (Апостолдардың істері: қолжазбалар) Алтын ережеге теріс пішін қосады ("және өзіңізге жасағыңыз келмейтін нәрсені ешкімге жасамаңыз"). Бұл мәселе сүндеттеуден өзге де кең ауқымды сұрақтарды, әсіресе тамақтану мәселелерін, сондай-ақ бойын аударту, жалған құдайларға табыну, қан және Библия заңын яһуди емес адамдарға қалай қолдануды қарастырды. Кеңесте Апостолдар мен ақсақалдар былай деді: "Киелі Рух және біз сіздерге қосымша ауыртпалық салмауды жөн көріп отырмыз, тек осы қажетті нәрселерден аулақ болыңыз: жалған құдайларға шалиған еттен, қаннан, арам өлген малдың етінен және бойын аудартудан. Егер осылардан сақтануға тырыссаңыздар, жақсы болады" (Елшілердің істері 15:27–28). Осы Апостолдық Жарлық басқа аймақтардағы барлық жергілікті христиан қауымдарына да міндетті деп есептелді. Елшілердің істері кітабының авторы Пауылдың Иерусалимге соңғы сапарында Жақып пен Иерусалимдегі ақсақалдардың хат мазмұнын қайта баяндағанын айтады, Пауылдың ғибадатханада тұтқындалуына бірден бұрын: "Біз Иерусалимге келгенде, бауырлар бізді қуанышпен қарсы алды. Ертесі күні Пауыл бізбен бірге Жақыпқа барды, ал барлық ақсақалдар да қатысты" (Елшілердің істері 21:17–18). Содан кейін ақсақалдар Пауылға яһуди сенушілері арасында жиі кездесетін алаңдаушылықты жеткізді, ол Диаспорадағы яһудилерге христиан дініне ауысқандарға "Мұсаны тастап, балаларын сүндеттемеуге және біздің дәстүрімізді ұстанбауға" үйретіп жатқандықтан алаңдады. Олар жиналған қауымға "басқа ұлттарға сенгендерге біз: жалған құдайларға шалиған еттен, қаннан, арам өлген малдың етінен және бойын аудартудан аулақ болулары керек" деген шешімімізді жазбаша жібердік деп еске салды. Кейбір ғалымдардың пікірінше, Жақып пен ақсақалдардың бұл еске салғаны Пауылдың Иерусалим Кеңесінің хатын басқа ұлттарға толыққанды үйретпегендігіне қатысты алаңдаушылықты білдіреді, әсіресе, қайнатылмаған кошер етіне қатысты, бұл Пауылдың Коринттегі басқа ұлттарға "ет базарларында сатылатынның бәрін жеуге" кеңесіне қайшы келеді (1 Коринфтіктерге 10:25).

Тарихилығы

Апостолдық Кеңестің Елшілердің істері 15-тарауындағы сипаттамасы, көбінесе Ғалаттықтарға 2-тарауда сипатталған оқиғамен бірдей саналады, кейбір ғалымдар тарапынан Ғалаттықтарға жазылған хатқа қайшы келеді деп есептеледі. Лұқаның баяндамасының тарихилығы күмәнді, және 20-ғасырдың ортасы мен соңында кейбір ғалымдар оны толығымен жоққа шығарды. Алайда, соңғы зерттеулер Иерусалим Кеңесі мен оның қаулыларын тарихи оқиға ретінде қарастыруға көбірек бейім, бірақ бұл кейде сақтықпен айтылады. Брюс Метцгердің грек тіліндегі Жаңа Өсиетке арналған мәтіндік түсіндірмесінде 1994 жылға дейінгі осы тақырыптағы қазіргі зерттеулердің қорытындысы келтірілген:
Қорытындылай келе, Апостолдық Жарлықтың күрделі мәтіндік және түсіндірмелік мәселелерін шешудің ең тиімді жолы – төрт бөліктен тұратын жарлықты (бұтқа шалынатын тағамдар, қанмен өлтірілген ет, қан ішу және әдепсіздік – ритуалдық немесе моральдық) түпнұсқа деп санау және үш бөліктен тұратын жарлықтың екі түрін түсіндіру болып табылады. Апостолдық Жарлықтың мәтіні мен түсіндірілуі туралы кең ауқымды әдебиет бар. Жак Дюпонның сөзіне сүйенсек, "Қазіргі заманғы ғалымдар жарлықтың 'шығыс' мәтінін ғана түпнұсқа (төрт тармақты) мәтін деп есептейді және оның талаптарын этикалық емес, ритуалдық тұрғысынан түсіндіруде бірауыздан келіседі" [Les problèmes du Livre des Actes d'après les travaux récents (Louvain, 1950), 70-бет].