Кіріспе

Куяба (kujaˈba) – Бразилияның Мату-Гросу штатының астанасы. Ол Оңтүстік Американың географиялық орталығына жақын орналасқан. Сонымен қатар, ол көршілес Варзеа Гранде қаласымен бірге Мату-Гросудың метрополитен аймағын құрайды. Қаланың атауы жергілікті Бороро тайпасының сөзінен шыққан, «жебемен балық аулау» деген мағынаны білдіреді. Қала 1719 жылы алтын асыру кезеңінде құрылған және 1818 жылдан бері штаттың астанасы болып табылады. Қала – кең аумақты мал шаруашылығы және ауыл шаруашылығы өнімдерінің сауда орталығы. Елорда Бразилиядағы ең қарқынды дамитын қалалардың бірі, Мату-Гросудағы агробизнес өсуіне байланысты, тіпті бразилиялық өнеркәсіпке әсер етіп жатқан экономикалық төмендеуге қарамастан. Куяба 2014 жылғы ФИФА Әлем Кубогының қабылдаушы қалаларының бірі болды. Куяба – штаттың екінші ірі қаласы Варзеа Гранде кіретін қалалық аймақтың орталығы. Қалада Мату-Гросу Федералды университеті және штаттың ең ірі футбол стадионы – «Арена Пантанал» орналасқан. Қала еуропалық, африкалық және жергілікті американдық мәдениеттердің бай үйлесімі болып табылады, осыны көрсететін көптеген мұражайлар бар. Куяба асханасымен, биімен, музыкасымен және қолөнерімен де әйгілі. «Амазонканың оңтүстік қақпасы» деп аталатын Куябада тропикалық, ыстық және ылғалды климат басым.

Колониялық кезең

Куайбаға келген алғашқы португалдық зерттеушілер Сан-Паулу аймағындағы бандирантелер, зерттеушілер, құл сатушылар және байлық іздеушілер болды. Бандирантелер Бразилияның батысқа қарай кеңеюіне, соның ішінде Мату-Гросу аймағына дейін көмектесті. Сан-Паулудан келген бандиранте Маноэль де Кампос Бикудо 1673 және 1682 жылдары Куайба аймағына сапар шекті. Ол Коксипо өзенінің Куайбаға құятын жерінде алғашқы ауылды құрды және оны Сан-Гонсало-Беира-Рио деп атады. Сан-Паулудың Сорокабасынан келген Паскаль Морейра Кабрал 1718 жылы бұл жерге жетіп, оны тастап кеткенін көрді. Ол Коксипо өзенімен жоғары көтеріліп, жергілікті халықты құлға айналдырды, Коксипоне тайпасымен шайқасты, бірақ жеңілді. Бандирантелер Коксипоға қайтып оралды, бірақ алтын тауып, осы жерде кен шығару үшін аймақтың жергілікті халқын құлдыққа алды. Кабрал 1719 жылғы 8 сәуірде Сан-Паулу капитандығына өз ашылуы туралы хат жазды. Ол "guarda-mor regente", яғни кендердің сақшысы және бақылаушысы болуға өтініш білдірді. Кабралдың хатына жауап ретінде алтын іздеушілердің көп бөлігі Сан-Паулу аймағынан келді. Кабрал "барлық дау-дамайлар мен мәселелерді шешті". 1970-ші және 1980-ші жылдары ауыл шаруашылығының коммерциялық сипатқа ие болуымен өсім қарқыны артып, мемлекетте өндірілген соя мен күрішті шетелге тасымалдау үшін жолдар пайдаланылды. Өсім соншалықты болды, 1960 жылдан 1980 жылға дейін 50 000 тұрғыны бар шағын қала (айналасындағы аймақтар мен қалаларды қоса алғанда) 250 000-нан астам тұрғыны бар алып қалаға айналды.

География

Куиаба Шапада-дос-Гимараес, Кампо-Верде, Санто-Антонио-ду-Левергер, Варзеа-Гранде, Жангада және Акоризал қалаларымен шектеседі. Қала көптеген ірі жолдар мен су жолдарының тоғысқан жерінде орналасқан. Дегенмен, өзендегі құмды тілімдердің кесірінен, бұл су жолдары енді орта және ірі кемелерді қабылдай алмайды. Бразилияның Орта Батыс аймағындағы үшінші маңызды әуежай Куиабада орналасқан, және қала маңызды әрі өнімді ауыл шаруашылығы аймағының орталығы болып табылады. Ол Бразилия бойынша ең ыстық қалалардың бірі ретінде танымал, мұнда температура көбінесе 40°C (104°F) жоғарылайды. Куиабаның орталық бөлігінде 1909 жылы есептелген Оңтүстік Америка құрлығының нақты ортасын көрсететін обелиск орналасқан. Алайда, 1990 жылдары жасалған дәлірек өлшемдер нақты ортаны Куиабаның солтүстік-шығысында, Шапада-дос-Гимараес қаласының жанында анықтады. Қала Бразилияның ең ерекше үш экожүйесінің – Амазонка, Серрадо және Пантаналдың – арасындағы көші-қон аймағында жатыр. Сонымен қатар, ол Шапада-дос-Гимараес тау тізбегіне жақын орналасқан (бұл тізбек полярлық массаларды тоқтатып, ең ыстық ауа райына себеп болады), және қала Амазонкаға апаратын оңтүстік қақпа ретінде де белгілі. Муниципалитет 1994 жылы құрылған, қатаң қорғалатын табиғат қорғау аймағы – Рио-да-Каска экологиялық станциясының 11% -ын қамтиды.

Климат

Кёппен климаттық жіктелімі бойынша Куиаба тропикалық саванналық климатқа ие (Köppen: Aw). Куиаба өзінің қайнарлық ыстығымен әйгілі, бірақ қыста температура кейде 10 °C (50 °F) дейін төмендейді. Бұл оңтүстіктен келетін суық фронттардың салдарынан туындайтын ерекше жағдай. Ол бір-екі күнге созылып, кейін әдеттегі ыстыққа оралуы мүмкін. Климат тропикалық және ылғалды. Жаңбыр қазаннан сәуірге дейін жиі жауады, ал Бразилияның орталығындағы құрғақ ауа массасы мамырдан қыркүйекке дейін жаңбырдың пайда болуын бөгеді. Суық фронттар құрғақ маусымдағы өрттерден туындаған түтінмен байланысты ыстықты сейілтеді. Салыстырмалы ылғалдылық өте төмен деңгейге жетеді, кейде 15%-дан да төмен, бұл тыныс алу жолдары ауруларының көбеюіне себеп болады. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері , ең жоғары қарқындылығы желтоқсаннан наурызға дейін байқалады. Орташа ең жоғары температура 34 °C (93 °F) шамасында, бірақ ыстық айларда абсолюттік максимум жоғарылайды, бірақ жаңбырлы күндері бұл көрсеткіш төмендеп, ең жоғары температура әдетте 28 °C (82 °F) құрайды. Шілде – ең суық ай, орташа ең төменгі температура 16,6 °C (62 °F) және желдің салқындату әсері 10 °C (50 °F) шамасында сезіледі.

Өсімдіктер

Масаиро Окамура мемлекеттік паркі жоғары урбанизацияланған аймақтың ортасында әдеттегі серрадо өсімдіктерімен жасыл кеңістік ұсынады. Ол Барбадо және Моиньо өзендерінің бастауларын сақтауға көмектеседі. Зе-Боло-Фло мемлекеттік паркі Гранде-Коксипо ауданында орналасқан. Қалаға сонымен қатар 2000 жылы құрылған Mãe Bonifácia мемлекеттік паркі де кіреді, онда да типтік серрадо ағаштары өседі. Серрадода өсімдіктердің алуан түрлері кездеседі. Ол кең саванналық формацияларымен және галереялық ормандармен, сондай-ақ өзен аңғарларымен сипатталады. Жер асты суларына жақын жерлерде ылғалды далалар мен "бурити" пальмаларының қатарлары табады. Биік жерлерде альпілік шабындықтар, ал құнарлы топырақтарда мезофиттік ормандар кездеседі. "Серрадо" ағаштарының ерекшелігі – қалың қабықпен жабылған, бұрылып өскен діңгектері және көбінесе кең және қатты жапырақтары. Көптеген шөптесін өсімдіктерде су мен қоректік заттарды жинауға арналған кең тамыр жүйесі болады. Өсімдіктің қалың қабығы мен тамырлары серрадо ландшафтын шарлайтын мезгілдік өрттерге бейімделудің нәтижесі болып табылады. Бұл бейімделулер өсімдіктерді қырып тастаудан қорғайды және оларды өрттен кейін қайтадан өсіп шығуға мүмкіндік береді.

Экономика

Куиаба экономикасы сауда, қызмет көрсету және өнеркәсіп салаларына шоғырланған. Куиабадағы сауда және қызметтер бүкіл штат үшін маңызды, себебі халық ауыл шаруашылығына бағытталған көптеген шағын қалаларға бөлінген. Осы кішкентай қалалардың тұрғындары көбінесе осы қызметтерге қол жеткізу және басқа жерде сатылмаған тауарларды сатып алу үшін астанаға сапар шегеді. Өнеркәсіптік сектор негізінен агробизнеспен, әсіресе азық-түлік өңдеумен айналысады. Көптеген өнеркәсіптер, әсіресе халық тығыз қоныстанған аймақтардан алыс орналастырылуы тиіс мекемелер, 1978 жылы құрылған Куиабаның Өнеркәсіптік Аудан (DIICC) аумағында орналасқан. Бразилиядағы ең ауыл шаруашылығына бағытталған штаттардың бірі болғанына қарамастан, Куиабаның өзінде негізінен отбасылық немесе кооперативтік негізде шағын көкөніс шаруашылықтары ғана өседі. IBGE деректері бойынша, 2003 жылы ЖІӨ 4,75 миллиард реалды құраған қала, штаттың ЖІӨ-сінің 21,99%-ын құрайды. Қазіргі уақытта Үлкен Куиабада HUGS (Бразилиялық сауда орталықтары қауымдастығы) тіркеген төрт сауда орталығы және тағы 8 сауда галереясы бар. Қаланың 2006 жылғы ЖІӨ-сі 7 189 521 000 реалды құрады. Қаланың жан басына шаққандағы табысы 2006 жылы 13 244 реалды құрады.

Мәдениет

Куиаба португал, африкалық және үндістердің ықпалымен қалыптасқан бай жергілікті мәдениетке ие. Бұл қала жергілікті бразилиялықтардың тамақ әдеттеріне, би өнеріне, қолөнерге және музыкасына отан. Жергілікті би мен музыка дәстүрлі түрде католик әулиелерін құрметтеумен байланысты болған. Әулие Бенедикт – Куиабаның қасиетті қамқоршысы.

Карнавал

Бразилиядағы карнавал, Күл сәрсенбісіне дейінгі төрт күнге созылады. Бразилияның басқа да астаналарындағыдай, қаланың барлық жерінде "Карнавал тойлары" (порт. bailes do Carnaval) өтеді. Куиаба, Бразилияның басқа қалалары сияқты, маусымнан тыс карнавалды, "Carnaval fora de época" немесе "micareta" деп белгілі, өткізеді; жергілікті жерде оны "micarecuia" деп атайды.

Халықаралық әуежай

Маршал Рондон халықаралық әуежайы Куиабаны Бразилияның көптеген қалаларымен байланыстырады, сондай-ақ халықаралық рейстерді де жүзеге асырады. Маршал Рондон халықаралық әуежайының ұшу-қону жолағы 1956 жылы пайдалануға берілді. 1975 жылдың ақпанында Infraero әуежайдың басқаруын өз қолына алып, әуежай кешенінің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін бірқатар жаңарту жұмыстарын бастады. 1996 жылы қала орталығынан шалқары орналасқан Маршал Рондон әуежайы халықаралық рейстерді қабылдауға кірісті. Қазіргі таңда жылына 900 мыңнан астам жолаушыға қызмет көрсетеді. Әуежайда бір ғимарат бар. Онда екі бөлім бар: жоғарғы және төменгі қабаттар. Төменгі қабатта барлық тіркелу терминалдары орналасқан, ал жоғарғы қабатта дүкендер, кафелер мен бақылау лаунжы бар.

Автомобиль жолдары

Куиаба Тынық мұхитымен Мұхитаралық тас жолы арқылы, ал Атлант мұхитымен BR 364 тас жолы арқылы байланысты.

Жеңіл рельс

Куиабаны Куиаба астаналық аймағындағы Варзеа Грандемен және халықаралық әуежаймен байланыстыратын жеңіл рельстік жол желісі салынып жатыр және бастапқыда 2014 жылғы ФИФА әлем чемпионатына дейін пайдалануға берілуі тиіс еді. Саяси жемқорлықтың салдарынан жоба басталды, бірақ тоқтатылды, құрылыс тоқтап, инфрақұрылымның құрылысы мүлдем басталмады. Тек әуежай маңындағы желінің бір бөлігі салынды, бірақ ол ешқашан қолданылмады. Ешбір желі ешқашан жұмыс істеген емес.

Құбыр желісі

2000 жылы Пантанал құбыр желісінің құрылысы аяқталғаннан кейін, Куиабаның ірі қалалық аймағындағы жылу электр станциялары мен су электр станциялары кеңейтілді. Табиғи газ құбыры Мато-Гросу және Боливияны байланыстырады.

Спорт

Куиаба Бразилияда өткен 2014 жылғы ФИФА әлем чемпионатының ойындарын қабылдауға таңдалған 12 қаланың бірі болды. Ойындар 2014 жылдың сәуірінде құрылысы аяқталған, 42 968 көрерменге арналған "Арена Пантанал" стадионында өткізілуі жоспарланған. Стадион турнирде төрт топтық кезең матчын қабылдады. Ол бұрын қаланың басты футбол стадионы болған ескі "Estádio José Fragelli" (Verdão) стадионының орнына салынды. "Вердао" 2010 жылы бұзылып, сол жылы жаңа стадионның құрылысы басталды. GCP Arquitetos архитекторы тұрақтылыққа ерекше назар аударды, ал стадионның ерекшелігі – төрт бұрыштағы аймақты толтырған өсімдіктер мен ағаштар. Құрылысы аяқталғаннан кейін стадион "Миксто EC" және "Куиаба EC" жергілікті командаларының үй стадионына айналды. Футбол стадионының жанында "Токантинс" гимназиясы – "Ginásio Aecim Tocantins" орналасқан. Стадионда 15 000 машинаға арналған тұрақ бар. Жергілікті "Миксто" командасы ең көп штаттық титулдарды жеңіп алған, "Campeonato Mato Grossense" турнирін 24 рет ұтып алды. "Миксто" 1976 және 1986 жылдары Бразилия футболының жоғарғы лигасында – "Brasileirão" турнирінде ойнаған Мату-Гросудан шыққан жалғыз клуб. ФИФА әлем чемпионатының қабылдаушы қаласы ретінде Манаустан да беделдірек болған Куиаба Бразилияның бұл іс-шараны ұйымдастыруының оң және теріс жақтарын көрсетеді. Теріс жағы – бұл салыстырмалы түрде кішкентай, шалқары қала, футбол дәстүрі жоқ. Бірақ оның қатысуы әлем чемпионатының, кем дегенде географиялық тұрғыдан алғанда, тек Шығыс жағалаудағы астаналар үшін ғана емес, бүкіл Бразилия үшін өткізілетін шара екенін көрсетеді.