Кіріспе
Бертольт Брехттің 1943 жылғы пьесасы «Галилеоның өмірі» (Leben des Galilei), сондай-ақ «Галилео» деп те аталады. Бұл ХХ ғасырдағы неміс драматургы Бертольт Брехт пен оның әріптесі Маргарет Стеффиннің, Ханс Айслердің музыкалық қосымшалары бар пьесасы. Пьеса 1938 жылы жазылып, алғаш рет 1943 жылдың 9 қыркүйегінде Цюрих Schauspielhaus театрында (неміс тілінде) қойылды. Қойылымды Леонард Стеккел режиссерлік етті, сахналық безендіруін Тео Отто жасады. Орындаушылар қатарында Стеккелдің өзі (Галилео рөлінде), Карл Парила және Вольфганг Лангофф болды. Екінші (немесе «американдық») нұсқасы 1945-1947 жылдар аралығында Чарльз Логтонмен бірлесіп ағылшын тілінде жазылды және 1947 жылдың 30 шілдесінде Лос-Анджелестегі Коронет театрында ашылды. Оны Жозеф Лози мен Брехт режиссерлік етті, музыкалық жетекшілігін Серж Хови, сахналық безендіруін Роберт Дэвисон жасады. Логтон Галилео рөлін, Расти Лейн Барберини рөлін, ал Джоан Маккракен Вирджиния рөлін сомдады. Сол жылдың 7 желтоқсанында бұл қойылым Нью-Йорктегі Максин Эллиотт театрында ашылды. Пьеса алғаш рет 1940 жылы жарық көрді. Пьесаның мазмұны ұлы итальяндық табиғат зерттеушісі Галилео Галилейдің өмірі мен оның ғылыми жаңалықтары үшін Рим католик шіркеуінің сотына тартылған «Галилей ісі» төңірегінде өрбиді. Пьеса догматизм мен ғылыми дәлелдер арасындағы қақтығыс сияқты мәселелерді қамтиды, сонымен қатар зорлық-зомбылыққа қарсы тұрақтылықтың маңыздылығын зерттейді.
Life of Galileo (Leben des Galilei), also known as Galileo, is a play by the 20th century German dramatist Bertolt Brecht and collaborator Margarete Steffin with incidental music by Hanns Eisler. The play was written in 1938 and received its first theatrical production (in German) at the Zurich Schauspielhaus, opening on the 9th of September 1943. This production was directed by Leonard Steckel, with set design by Teo Otto. The cast included Steckel himself (as Galileo), Karl Paryla and Wolfgang Langhoff. The second (or "American") version was written in English between 1945–1947 in collaboration with Charles Laughton, and opened at the Coronet Theatre in Los Angeles on 30 July 1947. It was directed by Joseph Losey and Brecht, with musical direction by Serge Hovey and set design by Robert Davison. Laughton played Galileo, with Rusty Lane as Barberini and Joan McCracken as Virginia. This production opened at the Maxine Elliott's Theatre in New York on 7 December of the same year. The play was first published in 1940. The action of the play follows the career of the great Italian natural philosopher Galileo Galilei and the Galileo affair, in which he was tried by the Roman Catholic Church for the promulgation of his scientific discoveries. The play embraces such themes as the conflict between dogmatism and scientific evidence, as well as interrogating the values of constancy in the face of oppression.
Пьесаның нұсқалары
Гитлер Германиясынан АҚШ-қа көшіп келгеннен кейін (арада КСРО-ны қоса, бірнеше елде тоқтағаннан соң) Брехт актер Чарльз Лоттонмен бірлесіп пьесасының алғашқы нұсқасын аударып, қайта өңдеді. Олардың еңбегінің нәтижесінде пьесаның екінші, "Америкалық нұсқасы" пайда болды, ол жай ғана "Галилео" деп аталды және бүгінгі күнге дейін ағылшын тілді әлемде ең көп қойылатын нұсқа болып табылады. Бұл нұсқа түпнұсқадан өзгеше болды, себебі Брехт алғашқы нұсқадағы ғылыми жобаның оптимистік бейнесі Хиросимадан кейінгі әлемде қайта қарастырылуы керек деп ойлады, онда ғылымның зиянды әлеуеті айқын көрінді. Осы екінші нұсқа Лозидің 1975 жылғы "Галилео" фильмінің негізі болды, ол American Film Theatre үшін түсірілді және басты рөлде Топол ойнады. 1947 жылдың қыркүйегінде Брехт АҚШ-тағы Америкалық әрекеттер комитетінен коммунистік байланыстары бар деген айыппен шақырылды. Ол 1947 жылдың 30 қазанында HUAC алдында куәлік берді және 31 қазанда Еуропаға ұшты. Ол Шығыс Германияға оралуды жөн көрді және пьесаны неміс тілінде қайта жұмыс істеуді жалғастырды. Соңғы неміс нұсқасы 1955 жылдың сәуір айында Кельн қаласында тұңғыш рет қойылды. Матей Дантер пьесаның ерте, американдық және соңғы неміс нұсқаларын оңай түсінілетін және толық салыстыруды ұсынады. 2013 жылы Корольдік Шекспир компаниясы Марк Равенхиллдің "қайта қарастырылған" аудармасына негізделген пьесаның жаңа нұсқасын қойды; Swan Theatre қойылымы тәжірибелі театр сыншысы Майкл Биллингтоннан жағымды баға алды.
Қысқаша мазмұны
XVII ғасырда Венеция республикасындағы Падуа қаласында өмір сүрген көрнекті ғалым әрі профессор Галилеоның ақшасы жетіспейді. Людовико Марсали есімді болашақ студент оған Амстердамда сатылатын телескоп ("ерекше түтік нәрсе") туралы айтады. Кейін Падуа университетінің прокуроры кіріп, Галилеоға практикалық қолданысы бар өнертабыстар жасамайынша, оның жалақыны көтеру туралы өтінішін мақұлдамайтынын хабарлайды. Галилей астрономиядағы теориялық зерттеулерін жалғастыра алмайтынын, егер ол бизнеске көңіл бөлсе ескерткенде, прокурор оның астрономияға қатысты зерттеулері Италияның басқа бөліктерінде дінге қарсы деп саналатынын және Венеция ғалымдарға академиялық еркіндік беретінін айтады, себебі Венеция саудагерлері мен өнеркәсіпшілері ғылыми жетістіктерден пайда табуға тырысады. Галилей өзінің демеушілерін қанағаттандыру керектігін түсінеді, голланд телескопын қайталап, оны Венеция басшыларына өзінің туындысы ретінде ұсынады. Галилеоның қызы Вирджиния мен Людовико Галилеоны оның "табысы" үшін құттықтайды, ол Галилеоның голланд нұсқасынан әлдеқайда жақсартылған деп мәлімдейді, ал Людовико Галилеоның жасыл емес, қызыл екенін әзілмен жауап береді. Телескопты ұсынғаннан кейін Галилей университетінен жалақысын көтереді және прокурор Галилейге қаржылық ынталандыру өнертабыстарды ашу үшін қажет екенін айтады, бірақ аз уақыт ішінде прокурор Галилейдің айла-амалынан хабардар болады және оны жұрт алдында ақымаққа шығарғанына ренжіді. Галилей телескоппен Ай мен планеталарды мұқият бақылап, Юпитердің айналасында айналатын айларды жасайды. Ол Флоренциядағы Медичи сотының демеушілігіне жүгінуді жоспарлайды, онда ол өзінің жазуы мен зерттеулеріне көбірек көңіл бөлгісі келеді, бірақ оның жақын досы және әріптесі Сагредо оған Венециядан кетпеуді өтінеді, өйткені Италияның қалған бөлігінде дін қызметкерлері үстемдік құрады. Оның астрономиялық байқаулары Николаус Коперниктің Күн жүйесінің гелиоцентрлік моделін күшті қолдайды, бұл халықтың сеніміне, Аристотель физикасына және Рим-католик шіркеуінің орнатылған доктринасына қайшы келеді. Шекшілдер Киелі кітаптан және Аристотельден үзінді келтіргенде, Галилей оларды өзінің телескопына қарап, өз көздерімен көргендеріне сенуге шақырады; олар қарсылық білдіреді. Вирджинияның көп жылдық құдалық келісімі, оның шын сүйетін бай жігіті Людовико Марсалимен, Галилеоның өзінен алыстағысы келмегендіктен бұзылады. Одан әрі, ол өзінің көзқарастарын дәстүрлі ғылыми латын тілінде емес, халықтық итальян тілінде жариялайды, осылайша оның жұмысы мен қорытындыларын қарапайым халыққа қолжетімді етеді, бұл шіркеуді ашуландырады. Галилей Римдегі Ватиканға тергеуге алынады. Азаптаумен қорқытқаннан кейін, ол өзінің ілімінен бас тартады. Оның шәкірттері шіркеу басшыларының қысымына қарамастан, оның мойынсынуына таңғалады. Қарт, әлсіз Галилей, қазір үй қамауында тұрады, оның іс-әрекетін бақылайтын діни қызметкер, оның бұрынғы оқушыларының бірі Андреа келіп қалады. Галилей оған өзінің барлық ғылыми ашылуларын қамтитын "Екі жаңа ғылым" атты кітапты береді және оны шетелге тарату үшін Италиядан жасырын түрде әкелуін сұрайды. Андреа енді Галилейдің әрекеттері ерлік деп санайды және ол тек шіркеу басшыларын алдау үшін мойынсынып алды. Алайда Галилей өз әрекеттерінің ерлікпен ешқандай байланысы жоқ екенін, тек жеке мүддесімен байланысты екенін айтады.
Тарихи негіздер
Пьеса Галилеоның ғылымы мен оның уақыт жолына көбінесе адал, бірақ оның жеке өміріне елеулі өзгерістер енгізеді. Галилей шындығында телескоп қолданды, Юпитердің серіктерін бақылады, күнцентрлік модельді жақтады, күн дақтарын көрді, иілімділік құбылысын зерттеді, физика туралы жазды, және еңбектерін қорғау үшін Ватиканға екі рет барды. Екінші рет ол өз пікірінен бас тартуға мәжбүр болды, содан кейін үй қамауында өмір сүрді. Бір маңызды өзгеріс – Галилейдің қызы Вирджиния Гамбаға (Кеңес Мария Селеста) қатысты. Оған күйеу берудің орнына, әкесі оны үйленуге лайық емес деп санады және он үш жасынан бастап (пьесаның басым бөлігі) монастырьға жіберді. Содан кейін, әкесінің бас тартуынан көп ұзамай, ол дизентериядан қайтыс болды. Дегенмен, Галилей мен Вирджиния жақын болды және жиі хат алмасып тұрды.
Айтуға арналған сөздер
Әнде Галилейдің ғылымы мен марксизмге қатысты бірқатар сілтемелер бар, олар одан әрі жазылмайды; олардың кейбіреулері төменде көрсетілген. Баға мен құн арасындағы тартыс 19 ғасырдағы экономикадағы маңызды дебаттардың бірі болды, айырбас құны мен пайдалы құн терминдерімен қарастырылды. Марксистік экономикада бұл еңбек құнының теориясы аясында талқыланады. Маркс кейде технологиялық детерминизмді (технологиялық прогресс әлеуметтік өзгерістерді анықтайды) жақтаған деп түсіндіріледі, бұл телескопта (технологиялық өзгеріс) ғылыми прогрестің және демек, әлеуметтік толқудың бастауы ретінде көрінеді. Академиялық ізденістердің себептерін анықтау жиі көтеріледі, Галилей білімді білім үшін іздесе, оның қолдаушылары жұлдыздық карталар мен өнеркәсіптік қолданыстар арқылы оның жаңалықтарынан пайда табуға ұмтылды. Галилейдің ғылымға таза құштарлығы мен оның зерттеулерін тек пайда табу үшін қаржыландырып, қорғауға дайын демеушілері арасында шиеленіс бар. Толқындар туралы айтылу Галилейдің Жердің қозғалысы толқындарға себеп болады деген теориясына сілтеме жасайды, бұл Жердің қозғалысының физикалық дәлелін беруі керек еді, және ол «Екі басты әлемдік жүйе туралы диалогта» талқыланған, ал бастапқы атауы «Толқындар туралы диалог» болған. Шындығында Галилей жаңылысқан. Кеплер Айдың гравитациясы толқындарды тудырады деп дұрыс болжаған. 13-ші сахнадағы иілген ағаш рельс және екі нүкте арасындағы ең жылдам қашықтық міндетті түрде түзу сызық болуы керек емес деген пікір (түзу сызық ең қысқа жол болғанымен, домалап түсетін шардың ең жылдам төмен түсуі шындығында қисық сызықпен жүзеге асады) Галилейдің брахистохронды зерттеуіне сілтеме жасайды (нүктеден қабырғаға ең жылдам түсу контекстінде), ол оның төрттен бір шеңбермен берілгенін дұрыс емес деп есептеген. Шын мәнінде, брахистохрон – жарты циклоид, және бұл тек есептеулердің дамуымен кейінірек дәлелденді.