Кіріспе

Балалардың адам құқықтары

Балалардың құқықтары немесе балалардың құқықтары – адам құқықтарының ерекше тобы болып табылады, олар кәмелетке толмағандарға берілетін арнайы қорғау мен күтімге ерекше назар аударады. 1989 жылғы Балалар құқықтары конвенциясы (БҚК) баланың «он сегіз жасқа толмаған кез келген адам, егер балаға қатысты қолданылатын заң бойынша одан ертерек кәмелетке жетсе, басқаша» деп анықтайды. Балалардың құқықтарына ата-анасымен қарым-қатынас құруға, жеке сәйкестікке, сондай-ақ денелік қорғауға, тамаққа, мемлекеттік білімге тең қол жеткізуге, денсаулық сақтауға және баланың жасына және даму деңгейіне сәйкес келетін қылмыстық заңдарға, баланың азаматтық құқықтарын тең қорғауға және баланың нәсілі, жынысы, сексуалдық бағдары, гендерлік идентификациясы, ұлттық шығу тегі, діні, мүгедектігі, тері түсі, ұлты немесе басқа да ерекшеліктеріне қарай кемсітушілікке ұшырамайтындығына құқығы кіреді. Балалардың құқықтарын түсіндіру балалардың дербес әрекет ету қабілетіне мүмкіндік беруден бастап, балалардың физикалық, психикалық және эмоционалдық зорлық-зомбылықтан қорғалғанын қамтамасыз етуге дейін, бірақ «зорлық-зомбылық» дегеніміз не – талқылауға ашық мәселе. Басқа анықтамалар күтім мен тәрбиелеуге құқықтарды қамтиды. Халықаралық құқықта «жасөспірімдер», «өспірімдер» немесе «жастар» сияқты жастарды сипаттау үшін басқа терминдердің анықтамасы жоқ, бірақ балалар құқықтары қозғалысы жастар құқықтары қозғалысынан ерекшеленеді. Балалар құқықтары саласы заң, саясат, дін және мораль салаларын қамтиды.

Дәлелдеулері

Заң бойынша кәмелетке толмаған балалар әлемнің ешбір белгілі заң жүйесінде өздері үшін дербес шешім қабылдау құқығына ие емес. Оның орнына, осы құқық ата-аналар, әлеуметтік жұмыскерлер, мұғалімдер, жастармен жұмыс істейтіндер және басқа да ересек тәрбиешілерге, жағдайға қарай беріледі. Кейбіреулер бұл жағдай балалардың өз өміріне жеткілікті бақылауды жүзеге асырмауына және оларды әлсіз етеді деп санайды. Луи Альтхассер осы заңдық механизмді балаларға қатысты "құғысшы мемлекеттік аппараттар" деп сипаттаған. Кейбір сарапшылар үкіметтік саясат сияқты құрылымдар ересектердің балаларды зорлауы мен пайдалануын жасыру үшін құрылған деп санайды, бұл балалардың кедейлігіне, білім алу мүмкіндігінің шектелуіне және бала еңбегіне әкеп соқтырады. Осы көзқарас бойынша, балаларды қоғам өз қарым-қатынасын қайта қарастыру қажетті азшылық топ ретінде қарастыру керек. Зерттеушілер балаларды қоғамның қатысушылары ретінде тану қажеттігін, олардың құқықтары мен міндеттерінің барлық жаста мойындалуын қажет етеді деп анықтады.

Балалардың құқықтарын тарихи анықтау

Уильям Блэкстоун (1765–1769 жж.) балаға қатысты ата-ананың үш міндетін: асырау, қорғау және тәрбиелеуді мойындады. Қазіргі заманғы тілмен айтқанда, бала ата-анасынан осыларды алуға құқылы. Ұлттар Лигасы 1924 жылы Балалардың құқықтары туралы Женева декларациясын қабылдады, онда баланың қалыпты дамуы үшін қажетті жағдайларды алуға құқығы, аш баланың тамақтандырылу құқығы, ауру баланың денсаулық сақтауды алу құқығы, дамызда жоқ баланың түзетуге құқығы, жетім балалардың баспана алу құқығы және қанаушылықтан қорғалу құқығы жарияланды. Біріккен Ұлттар Ұйымының 1948 жылғы Адам құқықтарының жалпы декларациясы 25(2)-бабында аналық пен балалыққа «ерекше қорғау мен көмек» қажеттігін және барлық балалардың «әлеуметтік қорғанысқа» құқығын мойындады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы 1959 жылы БҰҰ-ның Балалар құқықтары туралы декларациясын қабылдады, онда балалардың құқықтарын қорғаудың он принциптері, соның ішінде құқықтардың жалпыға бірдейлігі, ерекше қорғауға құқығы және кемсітушіліктен қорғау құқығы сияқты басқа да құқықтар баяндалды. Балалардың құқықтарын анықтау бойынша келісім соңғы елу жылда айқындалды. 1973 жылы Хиллари Клинтон (сол кезде заңгер) жариялаған басылымда балалардың құқықтары – «анықтама қажетті ұран» екені айтылды. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, балалардың құқықтары туралы түсінік әлі де толық анықталмаған, кем дегенде біреуі балалардың құқықтарына қатысты жалпы қабылданған анықтама немесе теория жоқ деп санайды. Балалар құқықтары заңнамасы – баланың өмірімен заңның қиылысқан жері ретінде анықталады. Ол жасөспірімдердің құқық бұзушылығын, қылмыстық сот жүйесіне қатысқан балаларға тиісті процестік құқықтарды, лайықты өкілдік етуді және тиімді оңалту қызметтерін; мемлекеттік қамқорлықтағы балаларға күтім мен қорғауды; барлық балаларға олардың нәсіліне, жынысына, сексуалдық бағдарына, гендерлік идентификациясына, ұлттық тегіне, дініне, мүгедектігіне, түсіне, ұлтына немесе басқа да ерекшеліктеріне қарамастан білім беруді қамтамасыз етуді және денсаулық сақтау мен қорғауды қамтиды.

Физикалық құқықтар

Еуропа Кеңесі Парламенттік Ассамблеясының Әлеуметтік мәселелер, денсаулық сақтау және тұрақты даму жөніндегі комитетінің баяндамасында Комитетті алаңдататын бірнеше сала аталып өтті, соның ішінде "қыздардың жыныс мүшелерін кесу, діни себептермен жас ұлдарды сүндеттеу, интерсекс балалардың жағдайындағы ерте жастағы медициналық араласу және балаларды пирсинг, татуировка немесе пластикалық хирургия жасауға мәжбүрлеу немесе оған бағыну" сияқты рәсімдер бар. Ассамблея 2013 жылы 47 мүше мемлекетін балалардың дене тұтастығын қамтамасыз ету үшін көптеген шаралар қабылдауға шақыратын міндеттемесіз резолюция қабылдады. Балалар құқықтары туралы конвенцияның 19-бабы тараптарға "балаларды барлық түрдегі физикалық немесе психикалық зорлық-зомбылықтан, жарақаттан, зорлық-қанаудан, немқұрайлылықтан, қанаудан және қанаушылықпен қараудан қорғау үшін барлық тиісті заңнамалық, әкімшілік, әлеуметтік және білім беру шараларын қабылдауға" міндеттейді. Балалар құқықтары жөніндегі комитет 19-бапты дене жазасын тыйым салатын ретінде түсіндіреді, сондай-ақ "барлық қатысушы мемлекеттердің дене жазасын тыйым салуға және жоюға жедел әрекет етуге міндетті" екенін айтады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі комитеті Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 7-бабындағы "қатыгез, адамдыққа жатпайтын немесе қорлаушылықпен қарау немесе жазалау" ережесінің балаларға, соның ішінде балаларға дене жазалауға да қатысы бар екенін түсіндірді. Ньюэлл (1993) "балалардың дене тұтастығын қорғауға бағытталған күш-жігер барлық балалардың құқықтарын қорғауға бағытталған күш-жігердің ажырамас бөлігі болуы керек" деп мәлімдеді. Америка педиатрия академиясының (АПА) биоэтика жөніндегі комитеті (1997) Балалар құқықтары туралы конвенцияға (1989) сілтеме жасап, "әрбір баланың алдын алуға болатын аурулар мен жарақаттардан азат болып өсуге және дамуға мүмкіндігі болуы керек" деп мәлімдеді.

Интерсексуалдық құқықтар

Интерсекс балалар – туған кезде немесе даму барысында қалыптан тыс жыныстық белгілері бар балалар. Тарихи тұрғыдан алғанда, интерсекс балалар еріксіз хирургиялық тағайындауға және кейін гормондық терапияға ұшыраған, осы арқылы оларға бинарлық жыныс/гендер тағайындалған, бұл көбінесе пациенттерден жасырылған; АҚШ-та бұл жүйе «тәрбиелеудің оңтайлы гендері» деп белгілі болды, және ISNA сияқты ұйымдар оны қатты сынға алды. Интерсекс балалар көбінесе жоғары деңгейдегі психикалық стресс пен стигматизацияға, сондай-ақ атипиялық дене құрылысы немесе медициналық процедураларға байланысты оқшалануға ұшырайды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының интерсекс балаларға қатысты стандартты күтім көрсету ережесі – шұғыл операция қажет болмаса, баланың өздігінен шешім қабылдауға жеткілікті жасқа келгенше барлық операцияларды кейінге қалдыру. Интерсекс адамдарының да гендерлік дисфория даму ықтималдығы жалпы халықтан жоғары. InterACT және интерсекс азаматтық қоғамдық ұйымдары интерсекс жастарды қолдау және олардың құқықтарын қорғау, сондай-ақ интерсекс мәселелеріне қатысты қажетсіз медициналық араласу мен ұятты тоқтату мақсатында жұмыс істейді.

Басқа мәселелер

Балалардың құқықтарына қатысты басқа да мәселелер балаларды әскери қолдану, бала сату, балалар проституциясы және балалар порнографиясы болып табылады.

Балалардың құқықтары мен жастардың құқықтары арасындағы айырмашылық

Мысалы, көптеген елдерде балаларға дауыс беруге, үйленуге, алкоголь сатып алуға, жыныстық қатынасқа түсуге немесе ақы төленетін жұмыс істеуге рұқсат етілмейді. Жастар құқықтары қозғалысының пікірінше, балалар құқықтары мен жастар құқықтары арасындағы басты айырмашылық – балалар құқықтарын қолдаушылар әдетте балалар мен жастарды қорғауды құруға және күшейтуге ұмтылса, жастар құқықтары (әлдеқайда кіші қозғалыс) балалар мен/немесе жастардың еркіндігін кеңейтуді және сайлау құқығы сияқты құқықтарды қолдайды.

Ата-аналық өкілеттік

Ата-аналарға балаға қатысты міндеттерін орындау үшін жеткілікті құқықтар беріледі. "Ақылға қонымды тәрбие" мен балалардың құқықтары арасындағы қақтығысты шешуге бағытталған, ата-аналарға құқықтарға негізделген тәсілдерді ұсынатын теориялар бар. Бұл мәселе, әсіресе, кәмелетке толмағандардың эмансипациясына қатысты сот ісінде және балалардың ата-аналарын сотқа шақырған жағдайларда маңызды болып табылады. Ажырасу және балаға қамқорлық беру ісінде баланың екі ата-анасымен де қарым-қатынас құру құқығы баланың мүддесін анықтаудағы маңызды фактор ретінде көбірек танылған. Кейбір мемлекеттер ортақ тәрбиенің балалардың мүддесіне сай екендігін презумпциялайтын заңдар қабылдады.

Ата-аналық өкілеттіліктің шектелуі

Ата-аналар балаларына толық билікке ие емес. Ата-аналар балаларды тастап кету, зорлық-зомбылық көрсету және оларға немқұрайлы қарауға қатысты қылмыстық заңдарға бағынады. Халықаралық құқық бойынша, дін танудың еркіндігі қоғамдық қауіпсіздік, қоғамдық тәртіп, денсаулық сақтау немесе моральдық нормаларды қорғау, сондай-ақ басқалардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау мақсатымен шектелуі мүмкін. Соттар ата-аналық өкілеттіктер мен іс-әрекеттерге қосымша шектеулер қойды. АҚШ Жоғарғы Соты Prince v. Massachusetts ісі бойынша шешім шығарды, онда ата-ананың діні баланың қауіпсіздігіне қатер тудыруға рұқсат етпейді. Апелляциялық Лордтар Gillick v West Norfolk and Wisbech Area Health Authority және басқа іс бойынша шешім шығарды, онда ата-аналық құқықтар баланың жасы мен қабілетіне байланысты азаяды, бірақ бала толыққанды жасқа келгенге дейін толығымен жойылмайды. Ата-аналық құқықтар ата-ананың балаға қатысты міндеттерінен туындайды. Міндет болмаған жағдайда, ата-аналық құқықтар да болмайды. Канада Жоғарғы Соты E (Mrs) v Eve ісі бойынша шешім шығарды, онда ата-аналар терапиялық емес стерилизацияға келісім бере алмайды. Канада Жоғарғы Соты B. (R.) v. Children's Aid Society of Metropolitan Toronto ісі бойынша: Балалар, әсіресе өмірге және жеке қауіпсіздікке құқықтарын қорғау арқылы, Хартиядан күдіксіз пайда көреді, бірақ олар өздерінің осы құқықтарын қорғай алмайды, сондықтан қоғам ата-аналар өздерінің таңдау еркіндігін балаларының құқықтарына зиян келтірмейтіндей етіп пайдаланады деп есептейді. Adler (2013) ата-аналар балаларды емдеуге жатпайтын сүндеттеуге келісім беруге құқылы емес екенін айтады. (1914–37) жылдары «балаларды азат ету» құндылығын ұстанып, Англиядағы «жақсы» бастауыш мектепті анықтауға көмектесті. Олардың конференциялары ЮНЕСКО ұйымы мен «Жаңа білім беру қоры» ұйымына әсер етті. А. С. Нилдің 1915 жылғы «Мұғалімнің күнделігі» кітабы, мектеп директорының балалардың бостандығы мен бақытына негізделген мектепке өтуі туралы жазған күнделігі, осы қозғалыстың батырларын мақтататын мәдени өнім ретінде қарастырылуы мүмкін.

Қарсылық

Балалар құқықтарына қарсылық қазіргі қоғамдағы кез келген тенденциядан бұрын-ақ пайда болған, оның дәлелі 13 ғасырға дейін сонатын жазбаша мәлімдемелерде кездеседі. Балалар құқықтарына қарсылар жастарды ересектер әлемінен, оның шешімдері мен жауапкершілігінен қорғау қажет деп есептейді. Ересектер басымдылық танытатын қоғамда балалық шақ – күнәсіздік, жауапкершілік пен қақтығыстардан алыс, тек ойын-қуанышқа толы кезең ретінде қабылданады. Қарсылықтың көп бөлігі ұлттық егемендік, штаттардың құқықтары, ата-ана мен бала арақатынасы сияқты мәселелермен байланысты. Сондай-ақ, қаржылық қиындықтар мен балалар құқықтарына қарсы тұратын дәстүрлі құндылықтар да айтылады. Балалар құқықтары тұжырымы АҚШ-та көп назар қажет еткен.

Халықаралық адам құқықтары құқығы

Адам құқықтары туралы жалпы декларация бүгінгі күні балалар құқықтарының барлық халықаралық құқықтық стандарттарының негізі саналады. Әлем бойынша балалар құқықтарын қамтитын бірнеше конвенция мен заң бар. Осы құқықтарға қазіргі және тарихи құжаттар әсер етеді, соның ішінде Балалар құқықтары туралы декларация. БҰҰ-ның балалар құқықтары конвенциясы (КРК) – 196 мемлекет ратификациялаған, ең көп ратификацияланған адам құқықтары шарты; АҚШ оны ратификацияламаған жалғыз ел. КРК төрт негізгі принципке негізделген: кемсітушілік болмауы принципі; баланың ең жақсы мүддесі; өмірге құқық, тірі қалу және даму құқығы; сондай-ақ баланың пікірін оның жасына және есейгендігіне қарай, оған қатысты шешімдер қабылдағанда ескеру. КРК, Халықаралық қылмыстық сот, Югославия және Руанда трибуналдары, Сьерра-Леонеге арналған арнайы сот сияқты халықаралық қылмыстық жауапкершілік механизмдерімен бірге балалар құқықтарының әлемдік деңгейдегі беделін едәуір арттырды.

Вена декларациясы мен іс-қимыл бағдарламасы

Вена декларациясы мен іс-қимыл бағдарламасының II бөлімінің 47-тармағы барлық елдерді Дүниежүзілік саммит іс-қимыл жоспарындағы мақсаттарға қол жеткізу үшін, халықаралық ынтымақтастық көмегімен, қолда бар ресурстарын барынша пайдалана отырып, шаралар қабылдауға шақырады. Сондай-ақ, мемлекеттерді Балалар құқықтары туралы конвенцияны ұлттық іс-қимыл жоспарларына енгізуге шақырады. Осы ұлттық іс-қимыл жоспарлары және халықаралық күш-жігер арқылы нәрестелер мен аналардың өлім-жітімін азайтуға, нашар тамақтану мен сауатсыздықты төмендетуге, қауіпсіз әуе су мен негізгі білімге қол жеткізуге ерекше мән берілуі тиіс. Қажет болған жағдайда, табиғи апаттар мен қарулы қақтығыстардың нәтижесінде туындаған қиын жағдайлармен күресу және ең нашар жағдайдағы балалар мәселесін шешу үшін ұлттық іс-қимыл жоспарлары жасалуы керек. Бұдан әрі, 48-тармақ барлық мемлекеттерді, халықаралық ынтымақтастық көмегімен, ерекше қиын жағдайлардағы балалардың өзекті мәселесін шешуге шақырады. Балаларды пайдалану мен зорлық-зомбылыққа қарсы белсенді күрес жүргізілуі керек, оның ішінде осы құбылыстардың түпкі себептерін жою арқылы. Қыз балаларды өлтіру, бала еңбегінің зиянды түрлері, балаларды және олардың мүшелерін сату, балалардың жыныстық эксплуатациясы, балалар порнографиясы және басқа да жыныстық зұлымдық түрлеріне қарсы тиімді шаралар қабылдануы қажет. Бұл, Қарулы қақтығыстарға балаларды тарту туралы қосымша хаттаманы және Балаларды сату, балалардың жыныстық эксплуатациясы және балалар порнографиясы туралы қосымша хаттаманы қабылдауға әсер етті.

Атқару

Балалардың құқықтарын қамтамасыз ету үшін түрлі құқық қорғау ұйымдары мен механизмдер бар. Олардың қатарында Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының балаларға арналған арнайы сессиясы үшін Балалар құқықтары тобы да бар. Ол Балалар құқықтары туралы конвенцияны толыққанды жүзеге асыру және оның орындалуын қадағалау, сондай-ақ БҰҰ Бас Ассамблеясының балаларға арналған арнайы сессиясы мен оған дайындық процесінде балалар құқықтарына басымдық беру мақсатымен құрылды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі кеңесі "әлемдегі адам құқықтарының бұзылуларын айыптауда саяси ықпалға ұшыраған Адам құқықтары жөніндегі комиссиядан гөрі бейтарап, сенімді және тиімді болуы мүмкін деген үмітпен" құрылды. Балалар құқықтары жөніндегі конвенция жөніндегі ҮЕҰ тобы – 1983 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Балалар құқықтары жөніндегі конвенциясын іске асыруды жеңілдету үшін құрылған халықаралық үкіметтік емес ұйымдардың коалициясы.

Ұлттық заң

Әлемнің көптеген елдерінде балалар құқықтары жөніндегі омбудсмендер немесе балалар комиссарлары бар, олардың ресми, мемлекеттік міндеті – жеке азаматтардың балалар құқықтарына қатысты шағымдарын қарастырып, шешу арқылы қоғамның мүддесін қорғау болып табылады. Балалар омбудсмендері корпорацияда, газетте, ҮЕҰ-да немесе тіпті жалпы халыққа қызмет ете алады.

АҚШ заңдары

Құрама Штаттар Баланы құқықтары туралы конвенцияға қол қойған, бірақ оны ратификацияламаған. Осының салдарынан, АҚШ-та балалардың құқықтары жүйелі түрде іске асырылмаған. Балаларға, әдетте, Конституцияда көзделген негізгі құқықтар беріледі, бұл Америка Құрама Штаттары Конституциясының он төртінші түзетуімен бекітілген. Аталған түзетудегі тең қорғау қағидасы некеде туған немесе тумаған балаларға қолданылады, бірақ әлі дүниеге келмеген балаларды қамтымайды. Бұл АҚШ Жоғарғы Сотының 1967 жылғы «Ин ре Голт» шешімімен нығайтылды. Бұл сот процесінде Аризона штатының 15 жасар Джеральд Гоулты жергілікті полиция әдепсіз телефон соққаны үшін ұстап алды. Ол 21 жасқа толғанға дейін Аризона штатының өнеркәсіптік мектебіне қамалды, өйткені ересек көршісіне сыртқы әдепсіздік телефон арқылы жеткізгені үшін. 8–1 дауыспен Сот, 18 жасқа толмаған адамдар мекемеге жіберуге байланысты тыңдауда хабарлауға және адвокаттың көмегіне, куәлерді тексеруге және өзін-өзі айыптаудан қорғануға құқылы екенін шешті. Сот Голттың ісінде қолданылған процедуралардың ешқайсысы бұл талаптарға сай емес деп тапты. АҚШ Жоғарғы Соты «Тинкерге қарсы Де-Мойн тәуелсіз білім беру округі» (1969) ісінде мектептегі оқушылардың Конституциялық құқықтары бар екенін шешті. АҚШ Жоғарғы Соты «Роперге қарсы Симмонс» ісінде 18 жасқа толмаған кезде жасалған қылмыстар үшін адамдарды өлім жазасына кесуге болмайтынын шешті. Сот мұндай жазалауларды қатыгез және ерекше жазалау деп таныды, сондықтан олар АҚШ Конституциясының сегізінші түзетуін бұзады. АҚШ-та балалардың құқықтарына қатысты басқа да мәселелер бар. Америкалық асырап алу адвокаттары академиясы балалардың қауіпсіз, қолдаушы және тұрақты отбасылық ортаға құқығын қорғайды. Асырап алу ісіндегі олардың позициясы: «Балалардың қалыптасқан отбасыларын қорғауда конституциялық негізделген құқығы бар, бұл құқықтар кем дегенде тең және, біздің пікірімізше, осы балаларға «иелік құқығын» талап ететін басқа адамдардың құқықтарынан жоғары тұрады». Америкалық балалардың құқықтарын қорғауға қатысты басқа да мәселелерге бір жынысты некелерде балалардың мүліктік құқықтары және жастарға арналған ерекше құқықтар кіреді.

Германия құқығы

Еуропа Кеңесінің ИНГО конференциясының президенті Аннелис Оешгер ұсынған баяндамада БҰҰ, Еуропалық Одақ және ЮНИСЕФ адам құқықтарын бұзуға ұшыраған балалар мен олардың ата-аналары туралы мәліметтер келтірілген. Германияның (және Австрияның) Jugendamt (немісше: Жастар кеңсесі) агенттігі ерекше алаңдаушылық тудырады, себебі ол көбінесе ата-ана мен бала арақатынасына қатысты мемлекеттік бақылауды шексіз де, әділетсіз де жүзеге асырады. Бұл азаптау, қатыгездікпен қарау, қорлау сияқты зиянды жағдайларға, тіпті балалардың өліміне әкеліп соқты. Мәселенің күрделілігі Jugendamt қызметкерлерінің дерлік "шектеусіз билігімен" байланысты, орынсыз немесе зиянды әрекеттерді тексеру және түзету үшін тиісті механизмдер жоқ. Германия заңнамасы бойынша Jugendamt (JA) қызметкерлері қудалаудан қорғалады. Отбасылық сотқа жүгінген жағдайларда, сарапшылардың куәлігін білімі немесе тәжірибесі жеткіліксіз JA қызметкерлері жоққа шығаруы мүмкін. Көбінесе, 90%-дан астам жағдайларда, отбасылық сот JA қызметкерінің ұсынысын қабылдайды. JA қызметкерлері отбасылық сот шешімдерін, мысалы, балаларды ата-аналарына қайтару туралы шешімді, салдарынан қорықпай елеусіз қалдырады. Германия Еуропалық Парламент сотының балалардың құқықтарын қорғауға және бұзушылықтарды жоюға бағытталған шешімдерін мойындаған жоқ.