Кіріспе

Канада әдебиеті – Канаданың ағылшын, француз және халықтық тілдерінде жазылған көпмәдениетті қоғамдардың әдебиеті. Канадалық жазушыларға географиялық және тарихи тұрғыдан кең әсер етеді, бұл Канаданың мәдени және аймақтық әртүрлілігін көрсетеді. Канада әдебиеті көбінесе Франция мен Ұлыбританияның әдеби дәстүрлеріне негізделген француз және ағылшын тілдеріндегі әдебиеттерге бөлінеді. Канаданың ең алғашқы әңгімелері саяхат және зерттеулер туралы болған. Бұл тарихи Канада әдебиетіндегі үш маңызды тақырыпқа ұласты: табиғат, шекаралық өмір және Канаданың әлемдегі орны. Бұл үш тақырыптың барлығы гарнизондық санамен байланысты, бұл барлық отаршылдық дәуірдегі қоғамдарға тән жағдай, бірақ кейде бұл терминді канадалық ғалым ойлап тапқандықтан, тек Канадаға ғана қатысты деп жаңылысады. Соңғы онжылдықтарда Канада әдебиетіне әлемнің түкпір-түкпірінен келген иммигранттардың зор ықпалы тиді. 1980 жылдан бері Канаданың этникалық және мәдени әртүрлілігі әдебиетте ашық көрініс тапты.

Жергілікті әдебиет

Канаданың жергілікті халықтары мәдени тұрғыдан алуан түрлі. Әрбір топтың өзіндік әдебиеті, тілі және мәдениеті бар. Квебек әдебиетінің тәжірибелік саласы да қалыптасты; мысалы, ақын Николь Броссар формалистік стильде шығармалар жазды. 1979 жылы Рош Карриер "Хоккей жейдесі" деген әңгіме жазды, ол ағылшын және француз тілінде сөйлейтін Канада арасындағы мәдени және әлеуметтік кернеулерді көрсетті.

Конфедерацияға дейін

Канада ресми түрде 1867 жылғы 1 шілдеде бірнеше колонияның, соның ішінде Жоғарғы және Төменгі Канаданың бірігуінен, яғни «конфедерация» арқылы ел болғандықтан, осы мерзімге дейін жазылған әдебиет колониялық деп саналады. Канада әдебиетінің алғашқы туындысы деп есептелетін кітап – Фрэнсис Бруктың 1769 жылы жарық көрген «Эмили Монтегю тарихы». Брук Жаңа Францияның жаулануынан кейін Квебектің Силлери қаласында осы романды жазды. 1832 жылы Жоғарғы Канадаға көшіп келген Сюзанна Муди мен Катарина Парр Трейл деген ағылшын әпкелер осы елді өздерінің Отаны деп қабылдады. Олар пионерлер ретіндегі тәжірибелерін Парр Трейлдің «Канаданың шұралы ормандары» (1836) және «Канадалық Крузолар» (1852) кітаптарында, ал Мудидің «Бұтақта тіршілік» (1852) және «Ашық далалардағы өмір» (1853) кітаптарында қалдырды. Алайда, екеуі де өмірінің соңына дейін жазып, 50 жылдан астам уақыт елде тұрды және, әрине, Конфедерациядан кейін де жазды. Сонымен қатар, олардың кітаптары көбінесе күрес пен қатал канадтық орта туралы болды; осы тақырыптар Маргарет Этвудтың «Түріктеп кету» сияқты басқа канадтық туындыларда да кездеседі. Муди мен Парр Трейлдің әпкесі Агнес Стрикленд Англияда қалып, әсем патшалықтардың өмірбаяндарын жазып, канадтық және ағылшын әдебиеттері арасында үлкен контраст жасады. Дегенмен, канадтық әдеби антологияларына көбінесе енгізілетін алғашқы канадтық жазушылардың бірі – Томас Чандлер Галибуртон (1796–1865), ол Жаңа Шотландияда туып өскен және Канаданың ресми түрде құрылуына екі жыл қалғанда қайтыс болды. Ол өзінің комик кейіпкері Сэм Слик үшін еске алынады, ол Галибуртонның өмірі бойында «Сағатшы» және басқа да юмористик туындыларында пайда болды.

1867 жылдан кейін

Қазір "Конфедерация ақындары" деп аталатын ақындар тобы, соның ішінде Чарльз Г. Д. Робертс, Арчибальд Лэмпман, Блис Карман, Дункан Кэмпбелл Скотт және Уильям Уилфред Кэмпбелл 1880 және 1890 жылдары танымал болды. Олардың шығармалары табиғат әлемінен шабыданды, өз тәжірибелеріне негізделген және ең жақсысы, жеке стильде жазылған. Изабелла Валанси Кроуфорд, Фредерик Джордж Скотт және Фрэнсис Шерман да кейде осы топпен байланыстырылады. Осы кезеңде Э. Полин Джонсон мен Уильям Генри Драммонд танымал өлеңдер жазып жүрді – Джонсонның шығармалары могавк тегіне негізделген, ал Драммонд, "Тұрғындардың ақыны" деп аталған, диалект өлеңдерін жазды. Л. М. Монтгомеридің "Жасыл шатырлы үйдің Аннасы" романы алғаш рет 1908 жылы жарық көрді. Оның шамамен 50 миллион данасы сатылып, бүкіл әлемдегі ең көп сатылатын кітаптардың біріне айналды. 1915-1925 жылдар аралығында Стивен Ликок (1869–1944) әлемдегі ең көп сатылған юмор жазушысы болды. Оның ең танымал көркем әдебиеті "Кішкентай қаланың күн сәулесінің эскиздері" (1912) кітабы. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Канаданың ең маңызды романистерінің үш өкілі – Хью МакЛеннан (1907–1990), В. О. Митчелл (1914–1998) және Морли Каллаган (1903–1990). МакЛеннанның ең танымал туындылары – "Барометрдің көтерілуі" (1941), "Түнді аяқтайтын сағат" (1957) және "Екі жалғыздық" (1945), ал Каллаган "Осындай менің сүйікті жаным" (1934), "Сүйіктілер мен жоғалғандар" (1951) және "Жаратыстағы қуаныш" (1937) шығармаларымен танымал. Митчеллдің ең сүйікті романы – "Желді кім көрді?". Бәлкім, дала мен шағын қала және ауылдық өмірді бағалау дәстүріне қарсы тұрып, Леонард Коэн "Көрікті жеңілгендер" (1966) романын жазды. Бір сыншы оны "Канадада жазылған ең жағымсыз кітап" деп атады. Бірақ уақыт өте келе бұл роман канадалық классикаға айналды. Өзінің мансабын маңызды ақын ретінде бастағанына қарамастан, Коэн, әлдеқанда халықаралық деңгейде танымал халық әншісі және ән жазушысы ретінде белгілі. Канадалық автор Фарли Моват "Ешқашан қасқырға жылама" (1963) және Governor General's Award сыйлығын жеңіп алған "Далада жоғалғандар" (1956) балалар кітабымен танымал. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Мэвис Галлант, Мордекай Ричлер, Норман Левин, Шила Уотсон, Маргарет Лоуренс және Ирвинг Лейтон сияқты жазушылар Ф. Р. Скотт, А. Ж. М. Смит және McGill Fortnightly-мен байланысты басқалар енгізген модернистік әсерді күшейтті. Бұл әсер бастапқыда кеңінен бағаланбады. Мысалы, Норман Левиннің 1958 жылы ел туралы пессимистік көзқарасты ұсынған "Canada Made Me" атты саяхатнамасы көпке таралмады. 1967 жылдан кейін, елдің 100 жылдығынан бастап, ұлттық үкімет баспагерлерге қаржылай көмек көбейтіп, бүкіл елде көптеген шағын баспаханалар ашылды. Канаданың ең танымал балалар жазушыларының қатарында Л. М. Монтгомери және Моника Хьюз бар.

Қазіргі кездегі канадалық әдебиет: 1967 жылдан кейін

Халықаралық деңгейде (әсіресе Робертсон Дэвис пен Мордекай Ричлер қайтыс болғаннан кейін) ең танымал канадалық жазушы – Маргарет Атвуд, ол өнімді романист, ақын және әдеби сыншы. 20-ғасырдың басқа да көрнекті канадалық авторларына Маргарет Лоренс, Мейвис Галлант, Майкл Ондаатье, Кэрол Шилдс, Алистер МакЛеод, Мазо де ла Рош және Габриэль Рой жатады. Бұл топ, Нобель сыйлығының лауреаты, ағылшын тіліндегі ең үздік қысқа әңгімелер жазушысы деп саналатын Элис Манромен бірге, кейбірлері 1950-ші жылдары мансабын бастаған канадалық жазушылардың «жаңа толқынының» құрамында болды. Канада әдебиетін әлемдік аренаға көтерген алғашқылар Люси Мод Монтгомери, Стивен Ликок, Мазо де ла Рош және Морли Каллаган болды. Соғыстан кейінгі онжылдықтарда канадалық әдебиет, австралиялық және жаңазеландиялық әдебиеттер сияқты, британ әдебиетіне қосымша ретінде қарастырылды. 1940-шы жылдары академик Клара Томас магистрлік диссертациясын канадалық әдебиетке арнау туралы шешім қабылдағанда, бұл идея соншалықты жаңа және радикалды болды, тіпті оның шешімі туралы мәлімет «Globe and Mail» газетінің кітап редакторы Уильям Артур Диконға жетті, ол одан кейін Томасқа жеке хабарласып, оның жұмысын қолдау үшін газеттің ресурстарын ұсынды. Басқа да көрнекті канадалық романистерге Кэрол Шилдс, Лоуренс Хилл және Элис Манро жатады. Кэрол Шилдстің «Тас күнделіктері» романы 1995 жылы көркем әдебиет бойынша Пулитцер сыйлығын жеңіп алды, ал «Ларридің кеші» романы 1998 жылы «Оранж» сыйлығына ие болды. Лоуренс Хиллдің «Негрлер кітабы» 2008 жылы Commonwealth Writers' Prize жалпы ең үздік кітап сыйлығын жеңіп алды, ал Элис Манро 2013 жылы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын жеңіп алған алғашқы канадалық атанды. Манро 2009 жылы Man Booker International Prize сыйлығын да алды. 1960-шы жылдары ұлттық сананың жаңаруы канадалық поэзияда жаңа дауыстардың пайда болуына көмектесті, олардың ішінде Маргарет Атвуд, Майкл Ондаатье, Леонард Коэн, Эли Мандель және Маргарет Ависон болды. Ал Пурди, Милтон Акорн және Эрл Бирни сияқты басқалар осы кезеңде өздерінің ең жақсы туындыларын жасады. Ванкувердегі TISH Poetry қозғалысы Джейми Рид, Джордж Бауэринг, Фред Вах, Фрэнк Дейви, Дафни Марлат, Дэвид Калл және Лайонел Кернстің поэтикалық инновацияларын әкелді. Канадалық ақындар түпнұсқалық шекараларды кеңейтіп келеді: Кристиан Бек, Кен Бабсток, Карен Соли, Линн Кросби, Патрик Лейн, Джордж Эллиотт Кларк және Барри Демпстердің барлығы да Канадалық бейне картасына өздерінің ерекше саналарын бейімдеді. Канада поэзиясының елеулі антологиясы – Маргарет Атвуд редакциялаған «The New Oxford book of Canadian Verse». Энн Карсон – бүгінгі таңда өмір сүретін ең танымал канадалық ақын. Карсон 1996 жылы поэзиясы үшін Ланнан әдеби сыйлығын жеңіп алды. 2006 жылы бұл қорының поэзия, көркем және ғылыми-көркем шығармалар бойынша сыйлықтарының әрқайсысы 150 000 АҚШ долларынан құралды.