Кіріспе

Натьяшастра (на́тьяша́стра) – сахналық өнер туралы санскрит трактаты. Мәтін дана Бхаратаға жатқызылады, ал оның алғашқы толық жинағы б.з. дейінгі 200-жыл мен б.з. 200-жыл аралығында жасалған, бірақ бағалаулар б.з. дейінгі 500-жыл мен б.з. 500-жыл аралығында әртүрлі. Мәтін 36 тараудан тұрады, барлығы 6000 поэтикалық шумақ өнерді сипаттайды. Трактатта драмалық композиция, пьесаның құрылымы және оны қоюға арналған сахнаның құрылысы, актерлік жанрлар, дене қимылдары, грим мен костюмдер, режиссердің міндеттері мен мақсаттары, музыкалық өлшемдер, музыкалық аспаптар және музыканың өнермен үйлесім табуы сияқты тақырыптар қамтылған. Натьяшастра – өнер туралы ежелгі энциклопедиялық трактат ретінде ерекшеленеді. Бұл мәтін 10-ғасырдағы Абхинавабхарати сияқты екіншілік әдебиеттерге әсер еткен, Абхинавагупта жазған санскриттің классикалық бхашьясы ("шолулар мен түсіндірмелер") болып табылады.

Этимология

Мәтіннің тақырыбы "Натья" және "Шастра" есімді екі сөзден құралған. Санскрит тіліндегі "Натья" сөзінің түбірі - Ната (नट), ол "ойнау, бейнелеу" мағынасын береді. "Шастра" (शास्त्र) сөзі "ұстаным, ереже, нұсқаулық, жинақ, кітап немесе зерттеме" дегенді білдіреді және Үнді әдебиеті контекстінде, белгілі бір практикалық сала бойынша білімді білдіру үшін қолданылады.

Күні мен авторы

Натья шастраның жазылған уақыты белгісіз. Бағалаулар б.з.д. 500 жылдан б.з. 500 жылдарына дейін ауытқиды. Мәтін б.з.д. 1-мыңжылдықта басталып, уақыт өте кеңейген болуы мүмкін, және көптеген ғалымдар, басқа үнді әдебиеттеріндегі сілтемелерге сүйене отырып, мәтіннің алғашқы толық нұсқасы б.з.д. 200 жылдан б.з. 200 жылдары аралығында аяқталған болуы ықтимал деп санайды. Натьяшастра дәстүрлі түрде 36000 шумақты Ведалық шығарма – Әдибхаратамен байланысты екендігі айтылады, алайда мұндай мәтін болғандығын растайтын ешқандай дәлел жоқ. Мәтін қазіргі заманға дейін бірнеше қолжазба нұсқаларында жеткен, онда тараулардың атаулары әртүрлі, ал кейбір жағдайларда бірнеше тараулардың мазмұны да өзгеше. Кейбір нұсқаларында мәтінге елеулі қосымшалар енгізілгені және бұзылғандары, ішкі қайшылықтар мен стильдің күрт өзгеруі байқалады. П.В. Кейн сияқты ғалымдар мәтіннің бір бөлігі б.з. 3-8 ғасырлары аралығында түпнұсқаға өзгертілген және қосылған болуы мүмкін деп есептейді, осылайша әртүрлі нұсқалар пайда болды. Бхарат Гупт мәтіннің стилі жағынан қазіргі нұсқада бір жинақтаушының еңбегінің іздері көрінеді дейді, бұл пікірді Капила Ватсяян да қолдайды. Агни Пурана – жалпы энциклопедия, ол Натьяшастра форматындағы драма өнері мен поэзияға арналған тарауларды қамтиды, бірақ Винтерництің сөзіне сүйенсек, өнердің көбірек стильдері мен түрлерін көрсетеді, бұл Агни Пурана жазылған кезде өнерді зерттеудің кеңейгенін көрсетеді.

Құрылымы

Мәтіннің ең көп зерттелген нұсқасы шамамен 6000 поэтикалық тармақтан тұрады және 36 тарауға бөлінген. Дәстүр бойынша, мәтіннің бастапқыда 12000 тармағы болған. Қолжазбалардың әртүрлі нұсқалары бар, олардың кейбіреулерінде 37 немесе 38 тарау кездеседі. Мәтіннің көп бөлігі Анустуб метрімен (4x8, яғни әр шлокада 32 буын), ал кейбір тармақтары Ария метрімен (мореге негізделген санскрит метрі) жазылған. Мәтінде, әсіресе 6, 7 және 28-тарауларда, прозада жазылған бөлімдер де бар. Мәтіннің құрылымы театр өнерінің түрлі аспектілерін жеке тарауларда үйлесімді түрде біріктіреді. Мәтін драманың мифтік тегі мен тарихымен басталады, өнердің әртүрлі салаларындағы индуистік құдайлардың рөлін және сахнаны өнер орындалыстары үшін қадірлеу (Пуджа) рәсімін сипаттайды. Мәтін сахналық өнердің мақсаттарын, драматургтің, артистердің және көрермендердің мәнін, олардың өнер көрсетілімі кезіндегі тығыз байланысын зерттейді және түсінуге ұмтылады. Мәтіннің жалпы көзқарасы ойын-сауықтың өнердің салдары екенін, бірақ оның басты мақсаты еместігін көрсетеді. Басты мақсат – көрермендерді жоғары шындық пен мәңгілік құндылықтарға жетелеу. Шварцтың сөзіне сүйенсек, мәтін артистерге драматург пен көрермендерді орындау арқылы Расаға (өмірдің мәніне, қуанышқа) байланыстыруға "үлкен мүмкіндік" береді. Даниэль Мейер Динкграфе Натьяшастраның "раса теориясы" бақыттың адамның ішкі және туа біткен қасиеті екенін, ол өзінде болады және рухани және жеке субъективті жолдармен материалдық емес түрде көрінеді деп тұжырымдайды.

Драмалық

Драма, бұл ежелгі санскрит мәтінінде, өмірдің барлық қырларын қамтитын өнер, қуаныш сезімін күшейту және сыйлау мақсатында. Мәтінде драманың әмбебап және ішкі принциптері талқыланады, оның көрерменге тиімді әсер ететіні және оны жаңа білім мен түсінікке жетелейтіні айтылады. Әңгімелер мен сюжеттерді Итихасалар (эпостар), Пураналар және индуистік әдебиеттің Катха жанры ұсынады. Мәтінде Брахма құдайының төрт Ведадан әрекет элементтерін біріктіргені де айтылады: «Ригведадан жатталған сөздер, Самаведадан музыка, Яджурведадан мимикалық өнер және Атарваведадан сезімдер». Драматургтің оқиғадағы барлық кейіпкерлердің бхавасын (ішкі күйін) білуі қажет екені де назарда ұсталады. Батыр кейіпкердің кейбір жағынан баршаға ұқсас екені көрсетіледі, ол индуистік философиядағы адам өмірінің төрт мақсатына жетуге тырысады, содан кейін васту (сюжет) «құдайлық, адамдық және демондық әлемдердің бейнеленуі арқылы» пайда болады. Мәтінде драмалық өнердің мақсаттарына жету үшін қолданылатын құралдар туралы егжей-тегжейлі мәлімет берілген. Натьяшастрада айтылғандай, тамақтың дәмі көкөністер, дәмдеуіштер және қант, тұз сияқты ингредиенттердің үйлесімімен анықталады, ал көрермендер драманың басым күйлерін сөздер, ишаралар және темперамент арқылы сезінеді. Бұл басым күйлер – махаббат, қуаныш, қайғы, ашу, энергия, қорқыныш, жирену және таңғалу. Сонымен қатар, мәтінде 33 психологиялық күйлер бар, олар уақытша болып табылады, мысалы, жігерсіздік, әлсіздік, қорқу, мас болу, шаршау, уайым, алағайлау, үмітсіздік, шыдамсыздық. Драма хабарды жеткізу үшін сегіз темпераменттік күйді пайдалана алады. Мәтінде актерлер мен көрермендер арасындағы төрт байланыс құралы сипатталған: сөздер, ишаралар, киімдер, темпераменттің бейнесі және ахария (макияж, косметика), олардың барлығы драмадағы темпераментке үйлесімді болуы керек. Мәтінде драмалық өнердің басым, өткінші және темпераменттік күйлері, сондай-ақ суретшінің бұл күйлерді білдіру үшін қолданатын құралдары 6-шы және 7-ші тарауларда талқыланады. Натьяшастра сахнаны өнер иелері үшін қасиетті орын деп сипаттап, сахна дизайнының ерекшеліктері, актерлердің орналасуы, салыстырмалы орындары, сахнадағы қозғалысы, кіру және шығу, фонның өзгеруі, көшу, сахнада көрсетілген заттар және театрдың осындай архитектуралық ерекшеліктері туралы мәлімет береді. Мәтінде бұл аспектілер көрерменге драмаға толыққанды енуге және хабар мен мағынаны түсінуге көмектеседі деп айтылады. 10-ғасырдан кейін индуистік храмдар сахналық өнерлер үшін сахналарды (мысалы, куттампаламдар) немесе драмалық өнер сахнасы ретінде екінші орынға ие болған дұға залдарымен (мысалы, Намгар) құрыла бастады, бұл Натьяшастрада сипатталған шаршы қағидаға негізделген, мысалы, Үндістанның жартылай арал және шығыс штаттарында. Оның 31-ші тарауында әннің жеті түрі бар екендігі айтылады: Мандрака, Апарантака, Ровиндака, Пракари, Уллопика, Оведака және Уттара. Сондай-ақ, әндердегі 33 әуенді аланқаралар да баяндалады. Бұл кез келген әннің әуендік құралы, және олар өте маңызды. Мәтінде айтылғандай, бұл әуенсіз ән «айсыз түн, сусыз өзен, гүлсіз көгершін, әшекейсіз әйелге» ұқсайды. Әннің мағынасын күшейтетін төрт негізгі архитектуралық сипаты бар, бұл дыбыс үлгілері – жоғарылайтын сызық, тұрақты сызық, төмендейтін сызық және тұрақсыз сызық. Идеалдық өлең оқырманның немесе тыңдаушының көңілінен шығады. Натьяшастрада айтылғандай, ол көрерменді қиялға толы әлемге апарып, оның ішкі күйін өзгертеді және сананың жоғары деңгейіне жеткізеді. Ұлы әндер сабақ бермейді немесе дәріс оқымайды, олар қуаныш сыйлайды және жанды құдайлық экстаз күйіне жеткізеді. Мәтінде негізгі би бірлігі қарана деп анықталған, ол қол мен аяқтың белгілі бір дене қалпымен және жүріс-тұрысымен (стан мен шари) біріктірілген ерекше комбинациясы. 4-тарауда 108 қарана би өнерінің құрылыс блогы ретінде сипатталған. Мәтінде идеяларды айтуға және эмоцияларды білдіруге арналған түрлі бас және кіші аяқ-қол қозғалыстары мен бет-әлпеттер көрсетілген.

Музыка және музыкалық аспаптар

"Натьяшастра" – бұл, – дейді Эмми те Нийенхуис, – "үнді музыкасының теориясы мен аспаптарын" жүйелі түрде қарастыратын ең көне сақталған мәтін. Музыка индуизм дәстүріндегі өнердің ажырамас бөлігі болып келген, ежелгі Веда дәуірінен бастап, ал "Натьяшастрада" табылған музыка теориялары көптеген Пураналарда, мысалы, Маркандейя Пуранасында да кездеседі. Мәтін актерлерді дайындауға көптеген шумақтар арнапты, сондай-ақ одан кейін пайда болған үнді драматургиясы әдебиеті де осы мәселеге тоқталған. Актерлік – бұл тек физикалық техника немесе жатқа айту ғана емес, ол эмоциялар арқылы байланыс орнату және мәтіннің ішкі мағынасын, сана деңгейлерін білдіру болып табылады. Мәтінге сәйкес, актер үш Гунаны – яғни Саттва, Раджас және Тамас қасиеттерін түсінуі керек, себебі адам өмірі осылардың өзара әрекеттесуінен құралған. Актер іштей белгілі бір күйді сезініп, оны сыртқа шығаруы тиіс. Осылайша, Дэниел Мейер Динкграфе атап өткендей, "Натьяшастрадағы" нұсқаулар индуистік философияның Йога мектебіндегі идеяларды пайдаланады, ондағы асана, пранаяма және дхьяна сияқты ұғымдар актерлерді дайындау үшін де, сананың жоғары деңгейлерін білдіру үшін де қолданылады. 24-тарау сахна өнеріндегі әйелдерге арналған, бірақ актерлік дайындыққа қатысты басқа тарауларда да әйелдер ерлермен бірге есімдері жиі кездеседі.

Өнердің мақсаты: рухани құндылықтар

Натьяшастра және басқа да ежелгі индуистік мәтіндер, мысалы Яджнавалкья Смрити, өнер мен музыканың рухани екенін, жанды (Атман) азат ету үшін сананы шоғырландыру арқылы адамды мокшаға жеткізуге қабілетті күш екенін көрсетеді. Бұл өнер түрлері Шрутилерге (Ведалар мен Упанишадтарға) теңдей күшпен баламалы жолдар (Марга Натья немесе йога) ретінде ұсынылады. XII ғасырдың Митаксарасы және Апаркар сияқты ортағасырлық ғалымдар Натьяшастра мен Бхаратаға сілтау жасап, өнерді руханилықпен байланыстырса, мәтіннің өзі әдемі әндердің қасиетті екенін, ал сахналық өнердің – киелі екенін мәлімдейді. Натьяшастра бойынша, сахналық өнердің мақсаты – көрерменге өз санасын сезінуге, содан кейін оның ішкі рухани құндылықтарын бағалауға және оларды түсінуге, әрі сананың жоғары деңгейіне көтерілуге көмектесу болып табылады. Даниель Мейер Динкграфе Натьяшастрада көрсеткендей, драма мен театр өнерінің міндеті – адамның әлеуетін қайта жаңарту, сананың жоғары деңгейіндегі қуанышқа ұмтылу және рухани жағынан толыққан өмірді қалпына келтіру.

Ежелгі және ортағасырлық екінші дәрежелі әдебиет: бхасия

Абинавабхарати – Натьяшастраға ең көп зерттелген түсіндірме, оны Натьяшастраны Натьяведа деп атаған Абинавагупта жазған (950–1020 ж.с.). Абинавагуптаның Натьяшастраны талдауы эстетикалық және онтологиялық сұрақтарды кеңінен талқылауымен ерекшеленеді, мысалы: «Адамдар өнерді таттва (басқа бір жазықтағы шындық және ақиқат) ретінде қабылдай ма, әлде бұл қателік пе, әлде ол қабаттасқан шындықтың (аропа) бір түрі ме?» Абинавагупта Натьяшастра мен өнердің адам баласына «таңғажайып сезімі» арқылы әсер ететінін айтады, онда көрермен тартылып, бойға сіңіріліп, қатысып, толыққанды сезінеді және қанағаттанады. Абинавагуптаның сөзіне сүйенсек, Натьяшастрадағы өнер адамды күнделікті өмірінен уақытша бөліп алып, оны таңғажайыпқа толы басқа параллель әлемге көшіреді, онда ол рухани және моральдық ұғымдарды сезініп, ой елегінен өткізеді. Сөйтіп, өнердің күші адамның ішкі жағдайын өзгертуге мүмкіндік береді, ал өнердің әдемілігі оны Дхарманың (дұрыс өмір сүру, ізгілік, міндеттер, дұрыс пен бұрыс, жауапкершілік, әділдік) мақсаттарына жетелейді. Абинавагупта Адвайта Веданта трактаттарымен және Бхагавад Гитаға жазған түсіндірмесімен де танымал, онда ол Натьяшастрадағы эстетика туралы айтады. Абинавагуптаның Натьяшастраны егжей-тегжейлі қарастырып, түсіндірмесі мәтінге қатысты ежелгі санскрит түсіндірмелерін атап көрсетеді, бұл мәтін кеңінен зерттелгенін және үлкен ықпалға ие болғанын көрсетеді.

Ықпал

Текстің бірінші тарауы төрт Веда қалыптасқаннан кейін пайда болған себебін баяндайды, бірақ адамдардың арасында құмарлық, ашкөздік, ашу және қызғаныш болған. Бұл мәтін бесінші Веда ретінде жазылды, осылайша Веданың мәні Натья түрінде естіліп, көрінуге мүмкіндік берді, соның арқасында қоғамның әрбір мүшесін дхарма, арта және камаға итермелеуге болады. Мәтін қоғамға әсер ететін өнерді дамыту үшін, әрбір адамды жақсы кеңеске жүгінуге, ғылымдарды түсіндіруге және өнер мен қолөнерді кеңінен көрсетуге шақыру мақсатымен жазылған. Натьяшастра мәтіннің Ведалардағы нұсқаулардың және ұрпақтары екенін мәлімдейді. Мәтіннің соңғы тарауы да осыған ұқсас хабарды қайталайды, мысалы, 36.20–21 тармақтарында драма, ән, музыка және музыкамен би сияқты өнер түрлері Веда гимндерін түсіндірумен бірдей маңызға ие екендігі, ал вокалдық немесе аспаптық музыкаға бір рет қатысу мың күн Ганг өзенінде шомылудан артық екендігі айтылады. Наталия Лидованың сөзіне сәйкес, "Натьяшастра" тек "драма туралы жинақ" ғана емес. Ол кейінгі театрлық және әдеби туындылардың негізін қалады, бұл Ведадан кейінгі мәдениетті қалыптастырды. Бұл индуистік өнердің маңызды көзі және индуизмдегі адамның әлеуметтік (дхармалық) және жеке ішкі өміріндегі өнердің рөліне қатысты мәдени сенімдерді қамтиды. Натьяшастрадағы би қимылдары мен бейнелері бірінші мыңжылдықтағы индуистік храмдардың бағаналарында, қабырғаларында және қақпаларында бейнеленген. Натьяшастрада берілген сипаттамаларды Үндістанның барлық аймақтарындағы мүсіндер мен фриздердегі өнер бейнелерінде табуға болады. Натьяшастраның Раса теориясы үнді мәдениетінен тыс мәтіндер мен қойылымдарды дамытуға қатысты түсініктермен байланысты коммуникация зерттеулерінде ғалымдардың қызығушылығын тудырды.