Кіріспе

Ынталандыру техникасының түрі. Кері психология – бұл қажетті нәтижеге қарсы бағытталған сенімді немесе мінез-құлықты айту арқылы қолданылатын тәсіл. Осы әдіс адамды шындығында қалаған істі жасауға итермелеуді мақсат етеді. Бұл техника реакциялық психологиялық құбылысқа негізделген, онда адам итермелеуге теріс эмоционалдық реакция жасайды және осылайша қарсылық көрсетіліп жатқан нұсқаны таңдайды. Бұл, әсіресе, қарсылық танытуға бейім адамдарға тиімді, ал тікелей сұраныстар ынталы адамдарға жақсы әсер етеді. Алданып отырған адам әдетте не болып жатқанын сезбейді.

Жасөспірімдер арасында

Сьюзан Фаулер былай деп жазады: "Мұндай [кері психология] стратегиясы кері тиюі мүмкін. Балалар манипуляцияны бір қарырым қашықтықтан сезіне алады". Оның орнына ол өрнек болуды ұсынады. Кері психология көбінесе балаларға олардың қарсылық танытуға бейімділігі, әрекет ету еркіндігін қайта қалпына келтіруге деген ұмтылысы себепті қолданылады. Дегенмен, бұл тәсілдің құрал ретінде ғана емес, "кері психология – жаман мінез-құлықты балаға ақылға сыймас түрде ықпал етуді білдіреді" деген тұрғыдан қарағанда да сұрақтар туындайды. Психология профессоры Джон Готтман жасөспірімдердің қарсылық танытуы мүмкін деген оймен, кері психологияны қолданудан аулақ болуға кеңес береді, осыған байланысты "мұндай стратегиялар шатастырады, манипуляциялық, адал емес және көбінесе нәтиже бермейді" дейді. Жасөспірімдер арасында кері психологияны қолданудың әдеттегі мысалы – ата-ананың баласының махаббат қарым-қатынасына ашық қарсы болуы, мақсаты – баланың керісінше әрекет етуіне ынталандыру. Бұл психологиялық тәсіл, әсіресе жасөспірімдерде тиімді болып көрінеді, себебі олардың көпшілігі бүлікшілдікке бейім және ізгі ниетті билік өкілдерінің кеңестеріне қайшы әрекет етеді.

Психологиялық реакция теориясы

Кері психология көптеген түрлі психологиялық ықпал ету техникаларының қатарына жатады. Кері психология кейде психологиялық қарсылық деп аталады, ол адамның еркіндігіне қауіп төнгенде немесе одан айырылғанда туындайтын күшті сезім. Қауіп көбірек болған сайын, неғұрлым көп еркіндік шектелсе, соғұрлым күшті қарсылық күтілуі мүмкін. Адамдар өздеріне ұнайтын нәрсені таңдауға құштар. Егер осы мүмкіндік алынса, олар оны қайта қалпына келтіруге тырысады. Психологиялық қарсылықты, егер адамдарға бір нәрсені алуға тыйым салынса, олар оны одан да көп қалайтыны ретінде түсіндіруге болады, бұл кері психологиямен де байланысты болуы мүмкін. Кері психологияға қатысты тағы бір ықпал ету техникасы – стратегиялық өзін-өзіңнен айыру. Стратегиялық өзін-өзіңнен айыру дегеніміз, адам өзінің нағыз пікіріне қарсы ұстанымды жақтаумен қатар, өзін инаяттау тактикасын қолданатынын жасыру. Мұндайға мысал ретінде "осы сілтемеге басбаспаңыз" немесе "осы түймеге баспаңыз" сияқты маркетингтік тәсілдерді келтіруге болады. Стратегиялық өзін-өзіңнен айыру және психологиялық қарсылық, олардың ықпал ететін адамнан күтілетін жағымсыз реакциясымен немесе наразылығымен байланысты.

Психотерапияда

Психотерапиядағы кері психологиямен тығыз байланысты "парадоксалды араласу" әдісі бар. Бұл әдіс "симптомын тағайындау" және "антиұсыныс" деп те аталады. Терапевт өзінің хабарламасын қарсылықты өзгертуге ынталандыратындай етіп жеткізеді. Мұндай араласулар "клиенттерге олардың мәселелерін жаңаша қарауға көмектесуде юмор сияқты әсер ете алады". Клиенттің қарсылығына қарсы емес, оны қабылдап, терапевт мінез-құлықты азырақ тартымды етеді. Бұл қайта жаңарту деп аталады. Бұл клиенттердің ойлары мен сенімдерімен келіскендей болуды білдіреді; оларды қатты дауыстап қайталай отырып, олардың жаңылысқанын сезінуіне көмектесуді білдіреді.

Қарым-қатынастарда

Жеке тұлғааралық қарым-қатынастарда кері психологияны екі тұрғыдан қолдануға болады. Бір жағынан, оны жаман ниетпен, манипуляциялық "әсер ету тактикасы" ретінде пайдалануға болады. Екінші жағынан, бұл қарым-қатынастарды жақсартуға көмектесетін пайдалы тәсіл ретінде де қолданылуы мүмкін.

Маркетинг және шешім қабылдау

Психология – "басқа адамдардың шешімдерін қабылдау, талдау және оларға назар аудару" деген сөз. Тарих бойында бұл әдіс түрлі жолдармен қолданылып келген. Көбінесе, ойындарда осыны кездестіруге болады. Мысалы, кейбір карта ойындарында адамды өзі назар салып отырған нәрсеге емес, керісінше, басқа нәрсеге назар аударуға итермелейді. Қазіргі заманғы маркетинг және жарнама стратегиялары да осыған ұқсас тәсілдерді пайдаланады. Зертханалық жағдайларда осы зерттеулердің нәтижелері әрдайым тұрақты болмаса да, және нәтижелер көбінесе нақты емес болса да, кері психология көбінесе даулы тақырып саналады, ал эксперименттердің нәтижелері бірқалыпты емес. Дегенмен, психологиядағы қабылдау және мінез-құлықты зерттеуге ол терең ықпал етті.

Парадоксалды маркетинг

Барлық нәрсе қолжетімді болуы күтілетін әлемде, қолжетімділіктің шектелуі жаңа сату артықшылығына айналды: мұндай шектеулі, антимаркетингтік тәсілге бару арқылы бренд құрметке ие болды. Нәтижесінде, "жапондықтар айтатындай, құпия бренд" пайда болады – тұрақты сауда нүктелері жоқ, каталог жоқ, веб-сайты да тек аз ғана мағынасыз сілтемелерден басқа ештеңе жоқ. Адамдар оны табудың өте қиындығына байланысты ұнатады. Мұндай брендке Кейси Поллардтың "Габриэль итттері" мысал бола алады.

Адорно мен Хоркхаймер

Теодор Адорно мен Макс Хоркхаймер мәдениет индустриясының әсерін "кері психоанализ" деп сипаттады. Олардың талдауы Германияда романтизмнің мұрагерлері "Күш – қуанышта" ізденген кезде жұмыс істеген диалектикадан бастау алды, бірақ олардың қозғалысы бұқаралық ақпарат құралдары мен ұлттық социализмнің бірігуімен өзгертілді. Қазіргі заманғы мысал 1970 жылдары АҚШ-тағы "фитнес пен жүгіру" бумынан басталады. Бостон марафонында және Калифорниядағы "жүгіру қызығы" диалектикалық тұрғыдан алғанда, дене шынықтыру үшін терлі жаттығу залында "Рокки" болудың қажеті жоқ деген тезис болды, ал денеге қанағат ету тиімді аэробтық жаттығудың кілті еді. Мәдениет индустриясы бұл тезиске жауап ретінде Кальвин Кляйн сияқты брендтердің ерекше пішінделген модельдерді көрсеткен жарнамалық кампанияларын жүргізді. Адамдар өздерін осы модельдермен салыстырып, бәсекелестік сезіміне ие болды, соның салдарынан көптеген орта мектеп оқушылары дене пішініне қатысты ұялу себебінен жүгіруден бас тартты. Мәдениет индустриясы стандартталған материалды көптеп өндіреді. Егер бұл материал мағынасыз болса, қауіпті емес, бірақ көбінесе идеалдар мен нормаларды ұсынады және нығайтады, оларға сай келмейтіндерді сынайтын сияқты көрінеді. Эмпириялық зерттеулер көрсеткендей, бұқаралық мәдениет өнімдері адамдардың өзіне сенуін және өзіне бағасын төмендетуі мүмкін, сондай-ақ сыртқы түрі, мінез-құлқы, діні, ұлты және т.б. бойынша қалыпты шеңберден шығып кеткен ер және әйел адамдарда ұят сезімін тудыруы мүмкін. Сол сияқты, жарнама көбінесе нақты және идеалды жағдайлар арасындағы айырмашылықты көрсету арқылы сатып алу қажеттілігін тудыруға тырысады. Мақсаты әдетте қазіргі жағдайға қанағаттанбаушылықты сезіндіру және өнімдерді сатып алу арқылы қанағаттану күтімін тудыру, бұл нақты шындықты идеалды шындыққа айналдыруға көмектеседі. Сондықтан, егер достары сатып алса, өнімдерді алуға мүмкіндігі жоқ адамдар қосымша бақытсыздық пен көңілсіздік сезінеді, олар топқа қосылғанша. Осылайша, кейде бір нәтижеге қолдау көрсету процесі сатып алуға ынталандыру үшін кері нәтижеге жетуге бағытталған болуы мүмкін. Алайда, көбінесе себеп пен салдар көзделмеген болады. Мәдениет индустриясына қолданылатын марксистік логика оның өзі диалектика екенін көрсетеді, онда пайданың төмендеуі және шығындардың өсуі инвесторларды "сенімді нәрселерге" алаңдатады. Жеңіске жеткен формулаларды қайталау және стереотиптерді жасау ең төменгі ортақ атаушы өнімдерді ең төменгі құнмен құруға мүмкіндік береді. Бірақ енгізілетін шығармашылық деңгейі төмен болған сайын, рөлдер жалпыға ортақ пікірлерді күшін жоймайтын, керісінше нығайтатын жолмен тағайындалуы ықтимал, бұл маргиналданған топтардың құрметіне зиян келтіруі мүмкін (бейхабар немесе әдейі).

Танымал мәдениетте

Классикалық кері психология мысалдары: үлкен, жарқыраған қызыл түйме, оның жанында "Баспаңыз" деген жазуы бар, немесе "Қауіпсіздікке жауапкершілік сіздікі" деген ескерту. Кері психологияның көптеген мысалдары көркем әдебиетте, кинода және мультфильмдерде кездеседі, соның ішінде Уильям Шекспирдің "Юлий Цезарь" пьесасында Марк Антоний кері психология арқылы қала тұрғындарын көтеріліс жасауға итермелейді. Марк Антоний Бруттың ісін мақтап, оның Цезарьдің өлтіруіне әкелген әрекеттерін жоғары бағалайды, бірақ іштей халықтың ашуын қоздырады. Джоэл Чандлер Харристің "Uncle Remus" әңгімелерінің бірінде Бр'ер Түйе Бр'ер Түлкіден қашу үшін қайта-қайта: "О, Бр'ер Түлкі, маған сол қылқан бұтасына лақтырмаңызшы" деп жалбарынады. "Түлкі солай істеді, бұл Түйеге қашып құтылуға мүмкіндік берді: Түйе Түлкіден ақылды болу үшін 'кері психологияны' қолданды". Эдгар Аллан Поның "Амонтилладоның қазынасы" повесінде Монтресор Фортунатоны өзінің жертөлесіне кіруге көндіру үшін кері психологияны пайдаланады. Ол Фортунато шаршағанын, демалуға және шарапты дәмдеуге көмектесетін басқа біреуді табуға тиіс екенін айтады. Монтресор Фортунатоның келіспейтінін білгендіктен, жертөлеге кіруді талап етеді, осылайша оны тірідей қамап өлтіреді. Швед жазушысы Альфи Аткинс 1977 жылғы "Сен алаяқсың, Альфи Аткинс!" балалар кітабында кері психологияны қолданады. Ол өзінің балалығын асыра көрсетіп, үлкен туыстарын ересектерге арналған үстелге отыруға көндіреді. Кері психологияның ең танымал мысалы – Looney Tunes мультфильмі "Rabbit Fire". Багс Банни мен Даффи Дактың "Түйе маусымы" немесе "Баттық маусымы" туралы дауласып жатқанда, Багс кенеттен пікірін өзгертті және "Түйе маусымы" дейді, Даффиді жаңылыстырып, оны "Баттық маусымы" үшін таласуға итермелейді, нәтижесінде оған оқ атылады. 1988 жылғы "Кім Роджерді жазалады?" фильмінде Эдди Валиант Роджерді Сотшы Думның жазалауынан құтқару үшін оны кері психология арқылы арақ ішуге (Роджерге аллергиясы бар) итермелейді. Бұл Looney Tunes мысалындағыдай, және бұл сілтеме болуы мүмкін. 1992 жылғы Диснейдің "Аладдин" фильмінде, Аладдин жанды шамнан босатылып, Жұмбақтар үңгірінен босату үшін кері психологияны қолданады, бірақ үш тілегінің бірін пайдаланбайды. Медиада кері психологияның танымал мысалы – Queen тобының "Bohemian Rhapsody" хитінің жарыққа шығуы. Топ әнді шығарған кезде, оның ұзақтығы (5 минут 55 секунд) радиода ойнатуға тым ұзын екені айтылды. Осы мәселені шешу үшін топ әнді Capital Radio-ның Кенни Эвереттке берді және оған ойнамауға уәде берді. Бірақ Эверетт әнді ойнады, топтың жоспары сәтті аяқталды және ән Ұлыбританиядағы синглдар тізімінде тоғыз апта бойы бірінші орында тұрды.