Кіріспе

CITES (Қорқыныштағы жабайы флора мен фауна түрлерінің халықаралық саудасы туралы конвенцияның қысқаша атауы, сондай-ақ Вашингтон конвенциясы деп те аталады) – құрып бара жатқан өсімдіктер мен жануарларды халықаралық сауданың қауіп-қатерінен қорғауға бағытталған көпжақты шарт. Ол 1963 жылы Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) мүшелерінің мәжілісінде қабылданған қарардың нәтижесінде жасалды. Конвенция 1973 жылы қол қоюға ашылды және CITES 1975 жылдың 1 шілдесінде күшіне енді. Оның мақсаты – CITES тізіміне енген жануарлар мен өсімдіктердің халықаралық саудасы (импорт/экспорт) олардың табиғи ортадағы өмір сүруіне қауіп келтірмеуін қамтамасыз ету. Бұл рұқсаттар мен сертификаттар жүйесі арқылы іске асырылады. CITES 38 000-нан астам түрге түрлі деңгейде қорғау ұсынады. 2022 жылғы мәлімет бойынша, CITES-тің Бас хатшысы – Ивонн Хигеро.

Өмірбаян

CITES – қазіргі кездегі ең ірі және ең көне табиғатты қорғау және тұрақты пайдалану туралы келісімдердің бірі. Конвенцияның үш жұмыс тілі бар (ағылшын, француз және испан тілдері), және барлық құжаттар осы тілдерде қолжетімді. Қатысу ерікті негізде жүзеге асырылады, ал конвенцияға мүше елдер Тараптар деп аталады. CITES Тараптар үшін заңдық күші бар болғанымен, ол ұлттық заңдардың орнын баспайды. Оның орнына, ол әрбір Тараптың құрметтейтін аясын белгілейді, олар CITES-ті ұлттық деңгейде іске асыру үшін өздерінің ішкі заңнамасын қабылдауы тиіс. Алғашқыда CITES батыс елдеріндегі жүн сияқты сәндік тауарларға деген сұраныстың салдарынан туындаған қырып жою мәселесіне назар аударды. Бірақ Азияның, әсіресе Қытайдың экономикалық өркендеуімен, назар сол аймақтағы сұранысқа ие өнімдерге, атап айтқанда, піл сүйегі немесе қарақұйрық мүйізі сияқты сәндік тауарларға ауысты. 2022 жылға қарай CITES құрамына бұрын қарапайым және жойылу қаупі төндірмейтін деп есептелген мыңдаған түрлер, мысалы, манта-шаялар немесе панголиндер енгізілді.

Қосымшалар

CITES аясында 40 900-ден астам түр, түрше және популяция қорғалады. Әрбір қорғалған таксон немесе популяция қосымшалар деп аталатын үш тізімнің біріне енгізіледі. Таксонды немесе популяцияны тізімдейтін қосымша халықаралық саудадан туындайтын қауіп деңгейін және CITES бақылау шараларын көрсетеді. Таксондар бөліне тізімделуі мүмкін, яғни бір түрдің кейбір популяциялары бір қосымшада, ал кейбіреулері басқа қосымшада болуы мүмкін. Африкалық бұта пилі (Loxodonta africana) қазіргі уақытта бөліне тізімделген, Ботсвана, Намибия, Оңтүстік Африка және Зимбабведегі популяциялардан басқа барлық популяциялары I қосымшада тізімделген. Ботсвана, Намибия, Оңтүстік Африка және Зимбабведегі популяциялары II қосымшада көрсетілген. Сондай-ақ, тек кейбір популяциялары ғана қосымшада тізімделген түрлер де бар. Мысалы, Солтүстік Америкаға тән антилокапра америка (Antilocapra americana) – жуалы тұяқты жануар. Оның мексикалық популяциясы I қосымшада тізімделген, бірақ АҚШ және Канададағы популяциялары тізімде жоқ (дегенмен, Аризонадағы АҚШ-тың кейбір популяциялары басқа ішкі заңнамалармен, атап айтқанда, Жойылып бара жатқан түрлер туралы заңмен қорғалған). I және II қосымшаларға енгізу, өзгерту немесе алып тастау туралы ұсыныстар Тараптар Конференциясының (ТК) отырыстарында қарастырылады, ол шамамен үш жылда бір рет өтеді. III қосымшадағы тізімге өзгерістерді жеке тараптар бір жақты түрде енгізе алады.

Қосымша I

I қосымшадағы таксондар – жойылу қаупі төнген және CITES ережелері бойынша ең жоғары қорғау деңгейіне ие таксондар. Осы таксондардың жабайы табиғаттан алынған үлгілерімен коммерциялық саудаға рұқсат берілмейді, ал коммерциялық емес сауда қатаң түрде бақыланады, осыған байланысты сауда жасау алдында әр елдің тиісті басқару органдарынан импорт және экспорт рұқсаты алу талап етіледі. I қосымшаға енген танымал таксондарға қызыл панда (Ailurus fulgens), батыс горилласы (Gorilla gorilla), шимпанзе түрлері (Pan spp.), жолбарыс (Panthera tigris түршелері), Азия пилі (Elephas maximus), Африкалық бұта пилінің кейбір популяциялары (Loxodonta africana) және маймыл жұмбағы (Araucaria araucana) жатады.

Қосымша II

II қосымшадағы таксондар – жойылу қаупі төмен түрлер, бірақ олардың тіршілігіне зиян келтіретіндей пайдалануды болдырмау үшін саудасы бақылауда болуы керек. II қосымшадағы таксондарға, қазірдің өзінде қосымшаларда тізімделген түрлерге ұқсас түрлер де кіруі мүмкін. CITES бойынша тізімделген таксондардың көп бөлігі II қосымшада келтірілген. II қосымшадағы таксондармен кез келген сауда жасау үшін, экспорттаушы елдің басқару органы сауда жасау алдында стандартты түрде CITES экспорттық рұқсатын немесе қайта экспорттау сертификатын беруі қажет. II қосымшада тізімделген таксондардың мысалдары: үлкен ақ акула (Carcharodon carcharias), американдық қара аю (Ursus americanus), Хартманның тау зебрасы (Equus zebra hartmannae), жасыл игуана (Iguana iguana), патшалық конх (Strombus gigas), император шаяны (Pandinus imperator), Мертенс су мониторы (Varanus mertensi), үлкен жапырақты магони (Swietenia macrophylla), лигнум вите (Guaiacum officinale), камералы наутилус (Nautilus pompilius), барлық тас маржандар (Scleractinia spp.), және американдық женьшень (Panax quinquefolius).

III қосымша

III қосымшаға енгізілген түрлер – бұл кем дегенде бір елде қорғалатын және сол ел басқа CITES қатысушы мемлекеттерінен сауданы бақылауға көмек сұраған түрлер. III қосымшаға енгізілген түрлерді саудалау үшін, әдетте, сауда жасау алдында CITES экспорттық рұқсаты (егер түрді тізімдеген елден алынған болса) немесе шығу тегін растайтын сертификат (кез келген басқа елден) алу қажет. III қосымшаға енгізілген түрлердің мысалдары және оларды тізімдеген елдер: Коста-Рикадан Хоффманның екі саусақты жалқауы (Choloepus hoffmanni), Ганадан ситатунга (Tragelaphus spekii) және Ботсванадан африкалық цивет (Civettictis civetta).

Ерекшеліктер мен арнайы рәсімдер

Конвенцияның VII бабына сәйкес, жоғарыда сипатталған жалпы сауда талаптарынан белгілі бір ерекшеліктерге рұқсат етіледі.

Конвенцияға дейінгі үлгілер

CITES Конвенцияның ережелері осы үлгіге қолданылмас бұрын алынған үлгілер үшін ерекше рәсімді көздейді. Бұлар "Конвенцияға дейінгі" үлгілер деп аталады және сауда жасау алдында CITES Конвенцияға дейінгі сертификаты алу қажет. Осы түр алғаш рет тізімге енгізілген күнге дейін заңды жолмен алынған үлгілер ғана осы жеңілдікке құқылы.

Жеке және үй-жай заттары

CITES-те белгіленгендей, CITES үлгілерімен сауда жасау үшін қалыпты рұқсат/куәлік талаптары, егер үлгі жеке немесе үй тұтыну заттарына жатса, көбінесе қолданылмайды. Дегенмен, жеке немесе үй тұтыну заттары үшін рұқсат/куәлік қажет болатын бірқатар жағдайлар бар, сондай-ақ кейбір елдер кейбір немесе барлық жеке немесе үй тұтыну заттары үшін рұқсат/куәлік талап ету арқылы қатаң ішкі шаралар қабылдауды жөн көреді. I тізімдегі таксондарды коммерциялық түрде сауда жасағанда, шаруашалықта өсірілген немесе жасанды түрде көбейтілген үлгілер II тізімдегідей саудаға шығарылуы мүмкін. Бұл рұқсат талаптарын екі рұқсаттан (импорт/экспорт) бір рұқсатқа (тек экспорт) дейін азайтады. Коммерциялық емес сауда жағдайында үлгілер стандартты рұқсаттардың орнына экспорттаушы елдің басқару органы берген шаруашалықта өсіру/жасанды көбейту туралы сертификатпен саудаға түсірілуі мүмкін.

Ғылыми алмасу

Өз мемлекетінің басқару органы тіркеген ғылыми немесе сот-медициналық мекемелер арасындағы коммерциялық емес қарыз, сыйлық немесе алмасу үшін стандартты CITES рұқсаты мен сертификаттары қажет емес. Үлгілерді қамтитын жөнелтілімдерде сол басқару органы берген немесе бекіткен таңба болуы керек (кейбір жағдайларда кедендік декларация таңбаларын пайдалануға болады). Осы шараға сәйкес кіретін үлгілерге мұражайлық, гербарийлік, диагностикалық және сот-медициналық зерттеулерге арналған үлгілер жатады. Тіркелген мекемелердің тізімі CITES веб-сайтында жарияланған.

Түзетулер мен ескертулер

Конвенцияға енгізілетін түзетулерді "қатысып, дауыс бергендердің" үштен екісінің көпшілігі қолдауы керек, және егер Тараптардың үштен бірі мүдделі болса, түзетулер COP-тың кезектен тыс отырысында қарастырылуы мүмкін. Габороне түзетуі (1983) аймақтық экономикалық бірлестіктерге келісімге қосылуға мүмкіндік береді. Конвенцияға мүше емес мемлекеттермен саудаға рұқсат беріледі, бірақ экспорттаушылар рұқсаттар мен сертификаттар беруі, ал импорттаушылар оларды алуы ұсынылады. Қосымшалардағы түрлерді қосу, қосымшаны өзгерту немесе тізімнен шығару (яғни жою) үшін кез келген Тарап, ол түрдің таралған жері болсын болмасын, ұсыныс бере алады. Тізімге енгізу үшін жеткілікті (2/3 көпшілік) қолдау болса, түрдің таралған жері мемлекеттерінің қарсылығына қарамастан өзгерістер жасалуы мүмкін. Түрлердің тізімі Тараптар конференциясында жасалады. Конвенцияға қосылғаннан кейін немесе түрлер тізімі өзгертілгеннен кейін 90 күн ішінде Тараптар шартты түрде ескертулер жасай алады. Мұндай жағдайларда, аталған түрлердің саудасына қатысты, бұл Тарап CITES-ке мүше емес мемлекет ретінде қарастырылады. Белгілі ескертулерге Исландия, Жапония және Норвегияның әртүрлі киттер түрлеріне, сондай-ақ Сауд Арабиясының Falconiformes түрлеріне жасаған ескертулері жатады.

Биологиялық әртүрлілікті сақтау әдісі

CITES құрылымы мен философиясының жалпы шектеулері: бастапқы жоспарлау мен мақсаты бойынша ол түрлер деңгейіндегі саудаға баса назар аударады және тіршілік ортасының жоғалуы, экожүйелік талдаулар арқылы табиғатты қорғау, немесе кедейлік мәселелерін қарастырмайды; тұрақты пайдалануды дамытудың орнына, тұрақсыз пайдалануды болдырмауға тырысады (бұл көбінесе Биологиялық әртүрлілік туралы конвенцияға қайшы келеді), бірақ бұл жағдай өзгеріп келеді (Хаттон мен Дикинсонның 2000 жылғы зерттемелерінде Нил крокодилі, Африка филі, Оңтүстік Африка ақ мүйізтұмсығы мысалдары келтірілген). Ол нарықтың сұранысын тікелей қарастырмайды. Шындығында, CITES тізіміне енгізу кейбір жоғары құнды түрлер нарығында қаржылық спекуляцияны күшейтеді. Қаржыландыру жердегі күштілікті арттыруға мүмкіндік бермейді (мұндай жобалардың көпшілігі үшін екіжақты көмек сұрау қажет). Тараптардың жақсы басқарылатын популяциялардан алынған өнімдерді саудалауға рұқсат беруге дайындығы артып келеді. Мысалы, Оңтүстік Африка ақ мүйізтұмсығын сатудан түскен кірістер оны қорғауға жұмсалды. Түрді I қосымшаға енгізу мүйізтұмсық мүйізінің бағасын арттырды (соның салдарынан браконьерлік күшейді), бірақ түр жерде жеткілікті қорғау болған жерлерде сақталды. Осылайша, далалық қорғау популяцияны сақтап қалған басты механизм болуы мүмкін, бірақ CITES қорғауы болмаса, далалық қорғау күшейтілмеген болар еді. Тағы бір мысал келтередік, АҚШ 1977 жылы CITES-ті алғаш рет енгізген кезде, зиян келтірмейтін нәтижелерді растайтын деректердің жетіспеуіне байланысты, мысық және сілеубік терілерін экспорттауды тоқтатты. Алайда, Уильям Янси Браун жариялаған осы Федералды тіркелімде, АҚШ-тың жойылып бара жатқан түрлер жөніндегі ғылыми органы (ESSA) әр штат пен Навахо ұлты үшін зиян келтірмейтін нәтижелерге қатысты шешімдерді қабылдау үшін негіз құрды және штаттар мен Навахо ұлты олардың терілі жануарларды басқару бағдарламалары түрлерді сақтауды қамтамасыз ететінін дәлелдесе, мақұлдау берілетінін мәлімдеді. Бұл түрлерді басқару бағдарламалары, экспортқа арналған таңбалауды қоса алғанда, тез кеңейді және қазіргі уақытта АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметінің ережелерінде бекітілген бағдарламалар ретінде танылды.

Жазу

CITES-тің құрылымы бойынша сауданы "теріс тізім" қағидасы бойынша реттеу және бақылау жүзеге асырылады, яғни барлық түрлердің саудасына рұқсат беріледі және реттелмейді, егер аталған түрлер қосымшаларда тізімделмесе немесе осы таксондардың біріне өте ұқсас болмаса. Тек осы жағдайда ғана сауда реттеледі немесе шектеледі. Конвенцияның қарауындағы миллиондаған өсімдіктер мен жануарлар түрлері бар, ал олардың ондаған мыңдаған таксондары экономикалық құндылыққа ие болуы мүмкін. Іс жүзінде, осы теріс тізім тәсілі CITES-ке қол қойған елдерді шектеулі ресурстарын тек бірнеше таңдаулы түрлерге жұмсауға мәжбүр етеді, ал көптеген түрлер шектеусіз және тексерусіз саудаға түседі. Мысалы, жақында жойылу қаупі төніп тұрған бірнеше құс түрлері заңды жабайы құстар саудасында пайда болды, себебі CITES жүйесі олардың жағдайын ескермеген. Егер "оң тізім" тәсілі қолданылса, тек бағаланып, оң тізімге бекітілген түрлер ғана саудаға рұқсат етілер еді, бұл мүше мемлекеттер мен Хатшылықтың тексеру жүгін жеңілдетіп, сонымен қатар нашар зерттелген түрлерге қатысты заңсыз сауда қауіптерін алдын алады. Мәтіннің нақты кемшіліктері: ұлттық ғылыми органдардан талап етілетін "зиянын тигізбеу" туралы қорытындыға нұсқаулар жоқ; "зиянын тигізбеу" қорытындысын шығару үшін көп көлемде ақпарат қажет; "шаруашылық заттары" ережесі осы баптың (VII) арқылы CITES ережелерін бұзуға жол бермеу үшін жеткілікті қатаң немесе нақты емес; Тараптардан есеп берудің болмауы Хатшылықтың бақылауын толық емес етеді; және ол тізімдегі түрлердің ішкі саудасын реттеуге қабілетсіз. Тарифтер мен сауда жөніндегі келісімнің (GATT) бұзылмауын қамтамасыз ету мақсатында, дайындау кезеңінде GATT хатшылығымен кеңес жүргізілді.

Жануарлардан алынған патогендер

2020 жылы коронавирус пандемиясы кезінде бас директор Ивонн Хигеро жануарлардың заңсыз саудасы тіршілік ортасын ғана жоймайтынын, сонымен қатар осы тіршілік ортасы адамдар үшін қорғаныш қабаты болып табылатынын, жануарлардан адамға патогендердің таралуын болдырмайтынын айтты.

Реформа ұсыныстары

CITES жұмысын жақсарту бойынша ұсыныстар: Хатшылықтың көбірек тұрақты миссияларын ұйымдастыру (тек танымал түрлерге ғана шектелімеу); ұлттық заңнаманы жетілдіру және оның іске асырылуын күшейту; Тараптардың жақсырақ есеп беруі (және ҮЕҰ, TRAFFIC, жабайы табиғат саудасын бақылау желісі және Тараптардан алынған барлық ақпаратты біріктіру); техникалық комитетте орындау жөніндегі лауазымды тұлғаны қоса алғанда, іске асыруға көбірек назар аудару; CITES іс-қимыл жоспарларын әзірлеу (Биологиялық әртүрлілік жөніндегі конвенцияға байланысты Биологиялық әртүрлілік іс-қимыл жоспарлары сияқты), оның ішінде: ғылыми/басқару органдарын белгілеу және ұлттық іске асыру стратегияларын жасау; іс-қимыл жоспарлары мен есеп беру үшін ынталандырулар мен мерзімдерді белгілеу. CITES Глобалдық қоршаған ортаны қорғау қорының (GEF) қаражатына қол жеткізуден пайда көрер еді, бірақ бұл GEF-тің экожүйелік тәсілдеріне немесе басқа да тұрақты қорларға байланысты қиын болуы мүмкін. Монреаль хаттамасындағы сияқты болашақ механизмді (дамыған елдер дамушы елдер үшін қорға үлес қосады) әзірлеу, Хатшылықтан тыс іс-шараларға көбірек қаржы жұмсауға мүмкіндік береді. Құжатталған сауда туралы қосымша ақпаратты CITES веб-сайтынан сұраулар арқылы алуға болады.