Вашингтондық теңіз қарусыздану конференциясы (1921-1922)

Кіріспе

1921–22 жылдарғы Вашингтондағы қарусыздандыру конференциясы, АҚШ

Вашингтон әскери-теңіз конференциясы – АҚШ шақырған қарусыздандыру конференциясы, 1921 жылдың 12 қарашасынан 1922 жылдың 6 ақпанына дейін Вашингтонда өтті. Ол Ұлттар Лигасының басшылығымен өткізілмеді. Конференцияға тоғыз ел қатысты (АҚШ, Жапония, Қытай, Франция, Ұлыбритания, Италия, Бельгия, Нидерланды және Португалия), олардың мүдделері Тынық мұхиты мен Шығыс Азияда болды. Конференция нәтижесінде үш маңызды келісімге қол қойылды: Төрт ел келісімі, Бес ел келісімі (көбінесе Вашингтон әскери-теңіз келісімі деп аталады), Тоғыз ел келісімі, сондай-ақ бірқатар шағын келісімдер жасалды. Бұл келісімдер 1920 жылдары бейбітшілікті сақтауға көмектесті, бірақ Ұлы депрессия кезеңінде қайта жаңартылмады.

Өмірбаян

1920 жылдары әлемде бейбітшілік пен қарусыздану кеңінен қолдау тапты. Көптеген елдерде әйелдер дауыс беру құқығын жеңіп алды және олар саясаткерлерді ақшаны үнемдеуге, дауыстарды жеңіп алуға және қару қарулануды тоқтату арқылы болашақ соғыстарды болдырмауға көндіруге көмектесті. Әйелдердің сайлау құқығы үшін күрескен қозғалысының көшбасшылары бүкіл әлемде Халықаралық әйелдер кеңесі және Халықаралық әйелдер сайлау құқығы альянсы сияқты халықаралық ұйымдар құрды. Тарихшы Мартин Пью 1920 жылдары олардың ең үлкен ықпалына қол жеткізгенін жазады, «Батыс әлемінің барлық аймақтарында соғысқа қарсы қозғалысқа әйелдердің үлесін арттыруға көмектескенде». АҚШ-та негізгі протестанттық конфессиялардың барлығы және белгілі протестант өкілдері халықаралық бейбітшілік күш-жігерін жақтап, жергілікті қауымдастықтарға бейбітшілік пен қарусыздану қажеттілігі туралы білім беру үшін бірлесіп жұмыс істеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанда, британдықтарда әлі де ең ірі флот болды, бірақ оның үлкен кемелері ескіріп, американдықтар мен жапондықтар қымбат жаңа соғыс кемелерін қарқынды түрде салып жатты. Ұлыбритания мен Жапония арасындағы шарт 1922 жылы аяқталуға тиіс болды. Тез арада қандай да қауіп болмаса да, сарапшылар Тынық мұхитын бақылаудағы америка-жапондық бәсекелестігін әлемдік бейбітшілікке ұзақ мерзімді қауіп ретінде көріп отырды. Осы кезде Азиядағы отарлық мүдделерін ескере отырып, британдықтар Вашингтонмен одақтасудың Токиомен одақтасудан жақсырақ екеніне келісті. Қажетсіз, қымбат және қауіпті қарулану жарысын тоқтату үшін ірі елдер теңіз қаруын шектеу туралы бірқатар келісімдерге қол қойды.

Келісімдер

АҚШ президенті Уоррен Хардинг Вашингтон конференциясын барлық елдер өздері үшін ең жақсы деп санаған келісім деп атады. Соғыс кемелерінің сапасына қатысты техникалық дауларды шешу үшін конференция қатысушылары кеменің мөлшерін анықтаудың қарапайым өлшемі – тоннаждығына негізделген стандартты қабылдады. Он жылдық келісімде соғыс кемелерінің арақатынасы 5:5:3 ретінде белгіленді: АҚШ үшін – 525 000 тонна, Ұлыбритания үшін – 525 000 тонна, ал Жапония үшін – 315 000 тонна. Франция мен Италия үшін 1,67 арақатынасымен кішірек лимиттер бекітілді. Сол дәуірдегі басты қару-жарақ жүйесі саналатын соғыс кемелерінің салмағы 35 000 тоннадан аспауы тиіс болды. Ірі державалар жаңадан дамытылған авиатасымалдағыштар үшін 135 000:135 000:81 000 тонна мөлшерін бекітті. Әскери теңізшілер наразы болғанымен, бейбітшілік жақтастары нәтижелерді ынталы түрде қолдады және ратификация үшін белсенді жұмыс істеді. АҚШ-та олардың қатарында Дүниежүзілік бейбітшілік қоры, Халықаралық келісімдіктер жөніндегі американдық қауымдастық, Халықаралық бейбітшілік жөніндегі Карнеги қоры, Әйелдер бейбітшілік қоғамы, Әйелдер әлемдік қарусыздандыру комитеті, Бейбітшілік және бостандық үшін әйелдердің халықаралық лигасы және Америкадағы Христиан шіркеулерінің федералды кеңесі болды. Вашингтон конференциясы бейбітшілік пен қарусыздануға қатысты бүкіл әлемдік халықтың сұранысын толыққанды бейнеледі. Келісім болмаған жағдайда, АҚШ, Ұлыбритания және Жапония бір-бірінің күшті болуынан қорқынышпен қымбатқа түсетін қарулану жарысына түсер еді. Алайда, шектеулерге қарамастан, келісім Жапонияның ірі держава ретіндегі беделін нығайтты және оны батыс емес ел үшін алғаш рет тең дипломатиялық мүдделері бар отарлық держава ретінде қарастырды. Әскери-теңіз келісімі 1922 жылдың 6 ақпанында жасалды. Келісімге ратификациялар 1923 жылдың 17 тамызында Вашингтонда алмастырылды және 1924 жылдың 16 сәуірінде Ұлттар Лигасының келісімдер жинағына тіркелді. Жапония 1922 жылдың 4 ақпанында жасалған келісімге сәйкес Шаньдунды Қытайдың бақылауына қайтаруға келісті. Келісімге ратификациялар 1922 жылдың 2 маусымында Бейжіңде алмастырылды және 1922 жылдың 7 шілдесінде Ұлттар Лигасының келісімдер сериясына тіркелді.

US President Warren Harding called the Washington Conference a deal that all countries thought best for themselves. To resolve technical disputes about the quality of warships, the conferees adopted a standard based on the tonnage displacement, a simple measure of the size of a ship. A ten year agreement fixed the ratio of battleships at 5:5:3: 525,000 tons for the US, 525,000 tons for Britain, and 315,000 tons for Japan. Smaller limits with a ratio of 1.67 applied to France and Italy. Battleships, the dominant weapons systems of the era, could be no larger than 35,000 tons. The major powers allowed themselves 135,000:135,000:81,000 tons for the newly developed aircraft carriers. While the admirals were unhappy, peace activists strongly supported the results and successfully worked for ratification. In the United States they included the World Peace Foundation; the American Association for International Conciliation; the Carnegie Endowment for International Peace; the Women's Peace Society; the Women's World Disarmament Committee; the Women's International League for Peace and Freedom, and the Federal Council of Churches of Christ in America. The Washington Conference exactly captured the worldwide popular demand for peace and disarmament. Without an agreement, the US, Britain and Japan would have engaged in an expensive buildup, with each fearing the other two getting too powerful. However, even with the restrictions, the agreement solidified Japan's position as a great power and was treated as a colonial power with equal diplomatic interests, a first for a non Western nation. The naval treaty was concluded on February 6, 1922. Ratifications of the treaty were exchanged in Washington on August 17, 1923, and it was registered in League of Nations Treaty Series on April 16, 1924. Japan agreed to revert Shandong to Chinese control by an agreement concluded on February 4, 1922. Ratifications of the agreement were exchanged in Beijing on June 2, 1922, and it was registered in League of Nations Treaty Series on July 7, 1922.

Нәтижелер

Вашингтондық теңіз келісімі жаңа эскадралық соғыс кемелерін салуға тиімді тоқтатты, ал салынған кемелердің мөлшері мен қару-жарағы шектелді. Көптеген капиталдық кемелер жойылды немесе батырылды. Салынып жатқан кейбір кемелер авиатасымалдағыштарға айналдырылды. Келісімге қарамастан, ірі теңіз күштері бір-біріне күдікпен қарады және қысқа мерзімге (1927–1930) ауыр крейсерлерді салуға бәсекелестік етті, олардың мөлшері (10 000 тонна) шектелгенімен, саны шектелмеді. Бұл кемшілік 1930 жылғы Лондондық теңіз келісімінде крейсерлердің құны бойынша шешілді, онда крейсерлер мен эсминецтерге 10:10:7 арақатынасы белгіленді. Алғаш рет су асты кемелері де шектелді, Жапония АҚШ пен Ұлыбританиямен теңестіріліп, әрқайсысы 53 000 тоннаға дейін рұхсат етілді. (Су асты кемелерінің әдеттегі сыйымдылығы 1000–2000 тоннаны құрады.) АҚШ теңіз күштері ескірген соғыс кемелерін техникалық жағынан жетілдірілген жаңа үлгілермен ауыстыратын белсенді құрылыс бағдарламасын сақтап келді, өйткені оның кеме құрылыс алаңдары саяси демеушіліктің маңызды көзі болды және сондықтан Конгресс оларды жақсы қорғады. «Жаңа келісім» кезеңінде көмек қаражаты көбірек соғыс кемелерін салуға жұмсалды. «Теңіз бағдарламасы толығымен менікі болды», – деп мақтанды президент Франклин Рузвельт.

Аяқтау

Вашингтондық теңіз келісімінен туындаған шарттар мен келісімдер он төрт жыл бойы қолданыста болды. Жапония 1936 жылы олардан бас тартты.

Ақпарат көздері және қосымша оқу

Буэлл, Реймонд Лесли. Вашингтон конференциясы (Д. Апплтон, 1922) онлайн
Дингман, Роджер. Тынық мұхитындағы күш: теңіз қару-жарағын шектеудің бастауы, 1914–1922 (1976)
Дьюкс, Пол. АҚШ КСРО-ның құрылуына қатысуы: Вашингтон конференциясы 1921–1922 жж. және "Шақырылмаған Ресей". (Routledge, 2004)
Эрл, Нил. "Бейбітшілік үшін қоғамдық пікір: Теңіз қарулануы жөніндегі Вашингтон конференциясындағы бейбітшілік жақтастарының тактикасы (1921–1922)". Journal of Church and State 40#1 (1998), 149–69 бб., онлайн.
Эльман, Брюс А. "Вашингтон конференциясы, 1921–1922". Халықаралық бәсекелестік Қытайда, 1899–1991. (Routledge, 2015). 89–102 бб.
Фэннинг, Ричард В. Бейбітшілік және қарусыздандыру: Теңіз бәсекелестігі және қару-жарақтарды бақылау, 1922–1933 (1995) онлайн
Феррис, Джон. Қару-жарақ және одақтастар: Англо-жапондық стратегиялық қарым-қатынас, 1911–1921 (Routledge, 2003).
Филд, Эндрю. Патшалық теңіз күштерінің стратегиясы Тынық мұхитында, 1919–1939 (2004)
Гиббс, Норман. "Соғыс аралық жылдардағы теңіз конференциялары: Англо-американдық қарым-қатынастарды зерттеу". Naval War College Review 30#1 (Жазғы арнайы саны, 1977), 50–63 бб., онлайн.
Голдман, Эмили О. Суға батқан келісімдер: Соғыс арасындағы теңіз қаруларын бақылау. (Pennsylvania State U. Press, 1994). 352 б.
Голдштейн, Эрик және Джон Х. Морер (ред.). Вашингтон конференциясы, 1921–1922: Теңіз бәсекелестігі, Шығыс Азияның тұрақтылығы және Перл-Харборға апаратын жол (Psychology Press, 1994) – сарапшылардың өзекті эсселері.
Хаяши, Мика. "1899 жылғы Гаага бейбітшілік конференциясы және 1921–1922 жылғы Вашингтон конференциясы төңірегіндегі қарусыздандыру талқылаулары: Қоғамдыққа бағытталған ұмтылыстар және жеке қауіпсіздік мәселелері". Journal of the History of International Law/Revue d'histoire du droit international 1. aop (2021): 1–28.
Кауфман, Роберт Гордон. Ядролық эраға дейінгі қару-жарақтарды бақылау: АҚШ және екі дүниежүзілік соғыстың арасындағы теңіз күштерін шектеу. Columbia U. Press, 1990. 289 б.
Кичинг, Кэролин Дж. Ұлыбритания және халықаралық қарусыздандыру мәселесі, 1919–1934. Rutledge, 1999 онлайн
Лоурия, Марго. Жеңіс және құлдырау: Американың бейбітшілік пен өркендеуді іздеуі, 1921–1933 (Cambridge University Press, 2001).
Маккерхер, Б. Дж. К. "'Біршама тітіркендіру': Ақ үй, Мемлекеттік департамент және Ұлыбританиямен теңіз келісімін жасау ниеті, 1927–1930". Diplomatic History 31.5 (2007): 829–863.
О'Брайен, Филлипс Пэйсон. Британдық және американдық теңіз күштері: Саясат және стратегия, 1900–1936 (Praeger Studies in Diplomacy and Strategic Thought) (1998)
Шенкейн, Джошуа. "Жапония, Ұлы держава: Зайбацу көзімен индустрияландыру". 2014 ASIN: B00NRHRMW2
Уиллоуби, Уэстел Вудбери. Қытай конференцияда: Есеп. Балтимор: Johns Hopkins Press, 1922.

Buell, Raymond Leslie. The Washington Conference (D. Appleton, 1922) online
Dingman, Roger. Power in the Pacific: the origins of naval arms limitation, 1914–1922 (1976)
Dukes, Paul. The USA in the Making of the USSR: The Washington Conference 1921 22 and 'Uninvited Russia'. (Routledge, 2004). Earle, Neil. "Public Opinion for Peace: Tactics of Peace Activists at the Washington Conference on Naval Armament (1921 1922)." Journal of Church and State 40#1 (1998), pp. 149–69, online. Elleman, Bruce A. "The Washington Conference, 1921–1922." in International Competition in China, 1899 1991. (Routledge, 2015). 89 102. Fanning, Richard W. Peace and disarmament: Naval rivalry & arms control, 1922–1933 (1995) online
Ferris, John. Armaments and allies: The Anglo Japanese strategic relationship, 1911–1921 (Routledge, 2003). Field, Andrew. Royal Navy Strategy in the Far East, 1919–1939 (2004)
Gibbs, Norman. "The Naval Conferences of the Interwar Years: A study in Anglo American Relations" Naval War College Review 30#1 (Special issue Summer 1977), pp. 50–63 Online
Goldman, Emily O. Sunken Treaties: Naval Arms Control between the Wars. (Pennsylvania State U. Press, 1994). 352 pp. Goldstein, Erik, and John H. Maurer, eds. The Washington Conference, 1921–22: Naval Rivalry, East Asian Stability and the Road to Pearl Harbor (Psychology Press, 1994) topical essays by experts. Hayashi, Mika. "Disarmament Debates around the 1899 Hague Peace Conference and the 1921–1922 Washington Conference: Community Oriented Aspirations and Individual Security Concerns." Journal of the History of International Law/Revue d'histoire du droit international 1. aop (2021): 1 28. Kaufman, Robert Gordon. Arms Control during the Prenuclear Era: The United States and Naval Limitation between the Two World Wars. Columbia U. Press, 1990. 289 pp. Kitching; Carolyn J. Britain and the Problem of International Disarmament, 1919–1934 Rutledge, 1999 online
Louria, Margot. Triumph and Downfall: America's Pursuit of Peace and Prosperity, 1921 1933 (Cambridge University Press, 2001). McKercher, B. J. C. "'A Certain Irritation': The White House, the State Department, and the Desire for a Naval Settlement with Great Britain, 1927–1930." Diplomatic History 31.5 (2007): 829 863. O'Brien; Phillips Payson. British and American Naval Power: Politics and Policy, 1900–1936 (Praeger Studies in Diplomacy and Strategic Thought) (1998)
Schenkein, Joshua. "Japan, The Great Power: Industrialization Through The Lens Of Zaibatsu." 2014 ASIN: B00NRHRMW2

Willoughby, Westel Woodbury. China at the Conference: A Report. Baltimore: Johns Hopkins Press, 1922.