Кіріспе

Неміс мұхит кемесі; "Қарғысқа ұшырағандардың сапары" MS St. Louis – дизельдік қуатпен жұмыс істейтін жолаушылар кемесі, ол Бремендегі Bremer Vulkan кеме құрылысшылығында HAPAG үшін салынған, ағылшын тілінде Hamburg America Line деп белгілі. Кеме Миссури штатындағы Сент-Луис қаласының құрметіне аталған. Оның серік кемесі MS Milwaukee де Hamburg America Line компаниясына тиесілі дизельдік моторлы кеме болды. Сент-Луис Гамбургтен Галифакс (Нова-Шотия), Нью-Йорк қалаларына Атлантика арқылы тұрақты қатынайтын, сондай-ақ Канар аралдарына, Мадейраға, Испанияға және Мароккоға круиздік сапарлар жасады. Сент-Луис Атлантикалық теңізде жүзу және демалыс мақсатында салынған. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін 1939 жылы «Сент-Луис» кемесі 900-ден астам еврей босқынын нацистік Германиядан антисемиттік қуғын-сүргіннен қашуға ниеттеніп тасымалданды. Босқындар алдымен Кубаға қонуға тырысты, бірақ оларға рұқсат берілмеді. Кубадан кейін капитан Густав Шрёдер АҚШ пен Канадаға барып, еврейлерді қабылдауға дайын ел табуға тырысты, бірақ екі ел де бас тартты. Соңында ол кемені Еуропаға қайтарды, онда Ұлыбритания, Бельгия, Нидерланды және Франция сияқты бірнеше елдер кейбір босқындарды қабылдады. Кейіннен көптеген еврейлер Бельгия, Франция және Нидерландыдағы оккупацияланған аймақтарда нацистердің ұстауына түсті, ал тарихшылардың пікірінше, олардың шамамен төрттен бірі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде өлім лагерьлерінде қаза болды. "Қарғысқа ұшырағандардың сапары" деп белгілі болған бұл оқиғалар фильмдерге, операларға және көркем әдебиетке шабыт берді.

Бастапқы өмірі

670-шы құрылыс нөмірімен, "Сент-Луис" кемесі 1928 жылғы 2 тамызда Бремен Вегесактағы "Бремер Вулкан" кеме жасаушылығында суға түсірілді. Оның ұзындығы 174,90 метр, ені 22,10 метр, ал жалпы салмағы 16 732 тоннаны құрады. Төрт екіқимылды, алты цилиндрлі, екі тактіді дизельдік қозғалтқыш (MAN үлгісі, "Бремер Вулкан" лицензиясы бойынша салынған) әрқайсысы 3150 ат күшіне ие болып, 16,5 теңіз шақырымы жылдамдыққа қол жеткізуге мүмкіндік берді. Оның серік кемесі – "Милвоки", 1929 жылғы 20 ақпанда суға түсірілді. "Сент-Луис" 1929 жылғы 28 наурызда Гамбургтен Нью-Йоркке өз алғашқы сапарына шықты, содан кейін Гамбургтен Галифаксқа және одан Нью-Йоркке Солтүстік Атлантика бағытында негізгі қызметін атқарды. Бұған қоса, ол Канар аралдарына, Мадейраға және Мароккоға, әсіресе күз және көктем айларында 16-17 күндік круиздер жасады. 1934 жылдан бастап, ол жаз айларында "Күш – қуанышта" (KDF) ұйымының "Саяхат, серуендеу және демалыс" кеңсесі (RWU) тарапынан 900 демалыс шебушіні бір мезгілде Норвегияға апару үшін жалға алынды.

"Қаралғандардың сапары"

Капитан Густав Шрёдердің басшылығымен «Сент-Луис» кемесі 1939 жылғы 13 мамырда Гамбургтен Гаванаға (Куба) бағыт алды. Кемеде 937 жолаушы болды, олардың көп бөлігі Германиядағы нацилік қудалаудан пана іздеген еврей босқындары еді. Капитан Шрёдер жолаушыларына қадірлі қарау үшін бар күшін салған неміс офицері болды. Кемеде Германияда рационированиеленген тағамдар дайындалды, сондай-ақ ата-аналар тамақ ішкенде балаларға күтім қарастырылды. Жолаушылар үшін билер мен концерттер ұйымдастырылды, ал жұма күндері кешкі ас залында діни қызметтер өткізілді. Гитлердің бюсті үстелге жабылған болатын. Бассейнде жүзу сабақтары берілді. Ата-анасымен бірге саяхаттап келген Лотар Молтон бұл сапарды «бостандыққа бағытталған демалыс круизі» деп еске алды. Кубаға жеткеннен кейін, кеме 27 мамыр күні таңғы сағат 04:00-де Гавана портының алыс бөлігінде тоқтады, бірақ әдеттегі кеме тоқтау алаңдарына кіруге рұқсат алмады. Президент Федерико Ларедо Бру басқаратын Куба үкіметі шетелдік босқындарды қабылдаудан бас тартты, олардың Кубаға заңды туристік визалары болғанына қарамастан, осыған қатысты заңдар жақында өзгертілген еді. 1939 жылғы 5 мамырда, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін төрт ай бұрын, Гавана 937-ші жарлық арқылы тиімді иммиграциялық саясатын тоқтатты, ол «АҚШ азаматтарынан басқа барлық шетелдіктердің кіруін, Куба мемлекеттік хатшыларының рұқсаты болмаса шектеді және 500 АҚШ доллары көлемінде кепілдік талап етті». Жолаушылардың ешқайсысы олардың қону рұқсатының бірнеше апта бұрын күшін жойғанын білмеді. Кеме Флорида жағалауында АҚШ-қа кіруге рұқсат сұрап, айналып келді. Бірақ Халл да, АҚШ президенті Франклин Д. Рузвельт те босқындарды қабылдау үшін араласпады. Капитан Шрёдер босқындардың қашуына мүмкіндік беру үшін кемені жағаға тіреуді қарастырды, бірақ Халлдың нұсқауымен АҚШ жағалау күзеті кемесі кемені қадағалап, бұған жол бермеді. «Сент-Луис» Америка Құрама Штаттарынан кері қайтарылғаннан кейін, Канададағы ғалымдар мен дін қызметкерлерінің тобы премьер-министр Уильям Лайон Маккензи Кінгті жолаушыларға баспана беруге көндіруге тырысты. Кеме екі күнде Галифаксқа (Нова-Скотия) жетіп үлгеруі мүмкін еді. Канаданың иммиграциялық бөлімінің директоры Фредерик Блэр еврейлердің иммиграциясына қарсы болды және 9 маусымда үкімет басшысын араласпауға көндірді. 2000 жылы Блэрдің туысы оның әрекеті үшін еврей халқынан кешірім сұрады. Капитан Шрёдер жолаушыларға баспана табу үшін келіссөздер жүргізіп, жоспарлар жасағанда, кемедегі жағдай нашарлады. Бір кезде ол кемені Ұлыбритания жағалауында жағаға тіреуді жоспарлады, бұл үкіметті босқындарды қабылдауға мәжбүрлейтін еді. Ол барлық жолаушыларға басқа елге кіруге рұқсат берілгенше, кемені Германияға қайтармайтынын мәлімдеді. АҚШ ресми өкілдері Еуропадағы еврейлерге баспана табу үшін Ұлыбритания және Еуропа елдерімен бірлесіп жұмыс істеді. Ұлыбритания премьер-министрі Невилл Чемберлен жолаушылардың 288-іне (32%) баспана беруге келісті, олар басқа кемелермен Ұлыбританияға сапар шекті. Шрёдердің көптеген келіссөздерінен кейін, қалған 619 жолаушыға Антверпенде түсуге рұқсат берілді. Франция 224 (25 пайыз), Бельгия 214 (23,59 пайыз), Нидерланды 181 (20 пайыз) қабылдады. Кеме жолаушыларсыз Гамбургке оралды. Келесі жылы, Франция шайқасынан кейін және 1940 жылдың мамыр айында Бельгия, Франция және Нидерландыны нацистер басып алғаннан кейін, бұл елдердегі барлық еврейлер, соның ішінде жақында келген босқындар да қауіпке ұшырады. Соғыс және депортация кезінде әртүрлі елдерде еврейлердің аман қалу көрсеткіштеріне сүйене отырып, тарихшылар Франциядағы «Сент-Луис» босқындарының 180-і, Бельгиядағы 152-сі және Нидерландыдағы 60-ы Холокосттан аман қалғанын есептеді. Англияға келген жолаушыларды қоса алғанда, бастапқы 936 босқынның (сапар кезінде бір адам қайтыс болды) шамамен 709-ы соғыстан аман қалды, ал 227-сі қаза тапты. Кейінгі зерттеулер нәтижесінде Еуропаға оралғандардың 254-і (29,2%) Холокост кезінде өлтірілгені анықталды. «Сент-Луис» кемесімен Еуропаға оралған 620 жолаушының ішінде 87-сі Германия 1940 жылғы 10 мамырда Батыс Еуропаға шабуыл жасамас бұрын эмиграция жасауға үлкерді. Ол күннен бастап Бельгия, Франция және Нидерландыда 254 жолаушы Холокост кезінде қаза тапты. Олардың көпшілігі Аушвиц және Собибордағы өлім лагерлерінде өлтірілді, ал қалғандары интернация лагерлерінде, жасырынып немесе нацистерден қашуға тырысқанда қайтыс болды. Еуропаға қайтып келген 620 жолаушының 365-і соғыстан аман қалды. Ұлыбританияға жіберілген 288 жолаушының басым көпшілігі соғыс аяқталғанда тірі болды.

Мұра

Соғыстан кейін Германия Федеративтік Республикасы капитан Густав Шредерге «Еңбегі үшін» орденін берді. 1993 жылы Шредер Израильдегі Яд-Вашем Холокост еске алу орталығында қайтыс болғаннан кейін «Ұлттар арасындағы Адал» атағымен марапатталды. 2011 жылы Дэниел Либескиндтің дизайнымен, Дэвид Берман мен Тревор Джонстонның графикалық дизайнымен Канадалық еврей конгресі «Санскөйлем» деп аталатын ескерткіш құрылысын жасады. Ескерткіш – жылтыратылған тот баспайтын болаттан жасалған дөңгелек. 900-ден астам еврей босқынына есік жабылған саясатты бейнелейтін дөңгелек төрт бір-бірімен байланысқан тісті дөңгелектен тұрады, әрқайсысында қанаушылықтың факторларын көрсететін сөз жазылған: антисемитизм, ксенофобия, расизм және жеккөрушілік. Ескерткіштің арт жағына жолаушылар тізімі жазылған. Ол алғаш рет 2011 жылы Канаданың Ұлттық иммиграциялық мұражайы – Халифакстағы 21-ші келідегі иммиграциялық мұражайда қойылды. Көрмеден кейін мүсін Торонтодағы өндірушісі – Soheil Mosun Limited компаниясына жөндеуге және қайта жаңартуға жіберілді. 2012 жылы АҚШ Мемлекеттік департаменті ресми түрде кешірім сұрады, оған департамент орынбасары Уильям Бернс және оқиғадан аман қалған 14 адам қатысты. Аман қалғандар кемедегі жолаушыларды қабылдаған Еуропа елдеріне алғыс айтты. 2009 жылдың 6 маусымын оқиғаның 70 жылдығы деп тану туралы Сенаттың 111-ші қаулысының қол қойылған нұсқасы Мемлекеттік архивке тапсырылды. Кешірім туралы ресми мәлімдеме 2018 жылдың 7 қарашасында жарияланды.

Кейінгі мансап

"Сент-Луис" 1940 жылдан 1944 жылға дейін неміс әскери-теңіз күштерінің тұруға арналған кемесі ретінде пайдаланылды. 1944 жылдың 30 тамызында Киль қаласында одақтас әскерлерінің бомбалауынан ауыр зақымдар алды. Кеме жөнделіп, 1946 жылы Гамбургте мейманхана кемесі ретінде қолданылды. 1952 жылы Бремерхавенде сатылып, мақұлданып таратылды.