Кіріспе
Христиан апологетикасы мектебі. Презуппозициялизм – христиан апологетикасының эпистемологиялық мектебі. Ол дүниетанымдардың негізінде жатқан алғышарттарды зерттейді және осы алғышарттардың салдарымен салыстыруға шақырады. Ол алғышарттарсыз адам ешқандай тәжірибеге мән бере алмайды, ал христиан емес адаммен пікірлесу үшін бейтарап алғышарттар жиынтығы жоқ деп мәлімдейді. Презуппозициялизмнің жақтастары, христиандар Бібілдің Құдайының қажеттілігіне сенетінін тұрақты түрде жариялай алмайды, сонымен бірге Құдайдың болуы мүмкін емес және Бібіл аяндылуы рас емес деген басқа алғышарттар негізінде дәлелдеуге тырыса алмайды. Корнелиус Ван Тиль мен Гордон Хаддон Кларктың әртүрлі оқуларына негізделген екі презуппозициялық мектеп бар. Презуппозициялизм классикалық және дәлелді апологетикадан өзгеше. Презуппозициялықтар өз алғышарттарын ақыл, эмпирикалық тәжірибе және субъективті сезім сияқты басқа соңғы өлшемдермен салыстырады, бұл жағдайда алғышарт – :
Presuppositionalism is an epistemological school of Christian apologetics that examines the presuppositions on which worldviews are based, and invites comparison and contrast between the results of those presuppositions. It claims that apart from presuppositions, one could not make sense of any human experience, and there can be no set of neutral assumptions from which to reason with a non Christian. Presuppositionalists claim that Christians cannot consistently declare their belief in the necessary existence of the God of the Bible and simultaneously argue on the basis of a different set of assumptions that God may not exist and Biblical revelation may not be true. Two schools of presuppositionalism exist, based on the different teachings of Cornelius Van Til and Gordon Haddon Clark. Presuppositionalism contrasts with classical apologetics and evidential apologetics. Presuppositionalists compare their presupposition against other ultimate standards such as reason, empirical experience, and subjective feeling, claiming presupposition in this context is:
Басқа апологетика мектептерімен салыстыру
Алдын ала болжаушылар өздерінің тәсілдерін басқа христиан апологетикалық мектептерімен салыстырып, оларды Құдайға сенімсіздік жағдайында әлемнің түсінікті екенін қабылдап, содан кейін христиандық кітаптарға және Құдайдың бар екендігіне сенуді қолдау үшін көріне нейтралды негіздермен дәлелдеуге тырысады деп сипаттайды. Атап айтқанда, алдын ала болжаушылар томистік (сондай-ақ «дәстүрлі» немесе «классикалық») апологетиканы Құдайдың бар екендігін логикалық тұрғыдан дәлелдеуге бағытталған апологетиканың бірінші аспектісіне назар аударады, христиан емес адамдармен ортақ негізді ғана қабылдап, біртіндеп әдістемелік тәсілдерді қолданады. Осы схемада нейтралды фактілердің ортақ негізі жалпы құдай тұжырымына, содан кейін кітапта ашылған христиан Құдайының әртүрлі сипаттамаларына және т.б. алып келеді. Христиандық теология нейтралды ортақ негізден біртіндеп құрылады. Алдын ала болжаушылар классикалық аргументтердің көптеген түрлері логикалық қателіктерге құрылған немесе Құдайдың бар екендігін немесе сипаттамаларын дәлелдеу үшін қолданылғанда жеткілікті дәлелдемейді деп санайды. Олар нейтралдылық туралы болжамды және «қоршалған үй» немесе «бөлік-бөлік» әдісін де сынға алады, өйткені олар әлемдік көзқарастардың негізгі сенімдері деңгейінен бастай алмайды және бастапқыда христиан емес болжамдарға жол береді, осылайша христиандық «үйді» христиандық емес «негізде» салуға тырысады. Дәлелдеушілер бұл бағалаумен келіспейді, алдын ала болжаушылықтың фидеизмге тең екенін мәлімдейді, өйткені ол христиан мен христиан емес адамдар арасында олардың бірлесіп ойлауына мүмкіндік беретін ортақ анықтамалық нүктелер идеясын қабылдамайды. Дәлелдік апологетиканың қорытындысы – Киелі кітаптың тарихи есептері мен басқа да шындық туралы мәлімдемелер жалғанға қарағанда шын болуы ықтимал, сондықтан кітаптағы аянды рационалды түрде қабылдауға болады және абсолютті нақтылыққа жете алмасақ, біз шындыққа жақын болған түсіндірмелерді қабылдауымыз керек. Алдын ала болжаушылық апологетиканың мақсаты – христиан емес адамдардың болжамдары мен іс-әрекеттері оларды Құдай, адам және әлем туралы олар сенбейтінін мәлімдейтін нәрселерге сенуге мәжбүр етеді деп дәлелдеу. Бұл аргумент түрі техникалық тұрғыдан reductio ad absurdum деп аталады, өйткені ол оппозицияны абсурдты ұстанымға, яғни өзіне қайшы ұстанымға келтіруге тырысады; бұл жағдайда, христиандық аян фактілеріне сену (іс жүзінде) және оларды жоққа шығару (сөзбен). Осылайша, негізінен, дәлелдік апологетика өзінен-өзі түсінікті немесе әлемдік көзқарасқа бейтарап фактілерді ортақ қабылдау негізінде құруға тырысады, ал алдын ала болжаушылық апологетика барлық фактілерді кальвинистік христиандық дүниетанымы үшін оларды түсінуге болатын жалғыз құрылым ретінде талап етуге тырысады. Алдын ала болжаушылықтың тағы бір жолы – ең алдымен ақыл-ойымызды ойлау заңдары ретінде (барлық ойшылдарға ортақ) қарастырып, содан кейін сенімдерді мағынасы үшін сынай және ақыр соңында негізден бастап біртұтас дүниетанымын құру. Бұл пікірді рационалды алдын ала болжаушылық деп атайды. Олар ойлау (немесе қисынды ойлау) – адамның табиғаты сияқты, ең негізгі нәрселерді, Құдайдың бар екенін немесе жоқ екенін қарастыра отырып ойлауға негізделгенін айтады. Адамзаттың мақсаты мен тағдыры туралы біздің көзқарасымыз адамның шығу тегі туралы біздің болжамымызға байланысты. Философ Суррендра Гангадеан (1943–2022) өзінің «Философиялық негіз: негізгі сенімдердің сыни талдауы» атты кітабын келесі сөздермен ашты: «Кейбір нәрселер анық. Негізгі нәрселер анық. Құдай, адам, жақсылық және жамандық туралы негізгі нәрселер ақылға анық». Ол білім мүмкін екенінен бастап Құдайдың бар екендігіне және мәңгілік Жаратушының білімі ретінде адам үшін жақсылыққа қадам салады.
Тарих
Қазіргі заманғы алғышартты апологетиканың бастауы голландиялық теолог Корнелиус Ван Тильдің еңбегінде. Ол православиелік пресвитериан шіркеуінің мүшесі болатын және 1920 жылдардың соңында өзінің сенімінің шындығын қорғау үшін алғышартты тәсілді қолдана бастады. Ван Тиль жеке өзі "алғышартты" терминін ұнатпады, себебі ол оның апологетикаға қатысты көзқарасын дұрыс емес бейнелейді деп санады. Оның пікірінше, ол негізінен шындықтың соңғы өлшемі ретінде Киелі кітаптың үстемдігіне назар аударды, дәлелдерді жоққа шығаруға немесе елемеуге емес. Дегенмен, ол бұл атауды өзіне қарамастан қабылдады, өйткені ол апологетиканың бейтарап негізін мойындамайтындар мен мойындайтындарды ажыратудың пайдалы жолы болды. Оның шәкірті Грег Бахсен Ван Тильдің алғышарттылық ілімдерін одан әрі дамытуға көмектесті, ал Бахсен атындағы теологиялық семинария оқу бағдарламасында алғышартты апологетиканы насихаттауды жалғастыруда. Ван Тильдің тағы бір шәкірті Джон Фрейм де алғышартты тәсілді қолдауды жалғастырады, бірақ ол Ван Тильдің ойларын Бахсенге қарағанда көбірек сынға алады. Бахсеннің шәкірті Майкл Р. Батлер де осы салада белсенді жұмыс істеді. Оның еңбектерінің ішінде трансценденттік аргументтердің жалпы және әсіресе Құдайдың бар екендігі туралы трансценденттік аргументтің техникалық, металогиялық зерттеуі бар, ол Бахсеннің естелік жинағы үшін жазылған. 1952 жылға қарай алғышартты апологетика пресвитериандық теолог Гордон Кларкта жаңа жақтас тапты. Ол "алғышартты" атауын қабылдады, өйткені оның апологетикаға қатысты көзқарасы, эпистемологияның басымдылығын және аян аксиомасын атап өту арқылы, Ван Тильге қарағанда болжамдардың логикалық ретіне көбірек мән берді. Алғышарттылыққа қатысты екі көзқарастың айырмашылығы, олардың саны көп болмаса да, екі адам арасында елеулі жарылысқа әкелді, тіпті Кларк пен Ван Тиль қайтыс болғаннан кейін де Джон Роббинс (теолог және Кларктың бұрынғы студенті) және Бахсен жиі қызу пікірталасқа түсті. Жалпы алғанда, Ван Тильдің тәсілі Кларктің тәсілінен гөрі әлдеқайда танымал және кең таралған.
Ван Тиллианның болжамы
Ван Тильді ұстанатын апологеттер «алдын ала болжау» деген атауға ие болды, себебі олардың негізгі қағидасы бойынша, христиан кез келген нәрсені білу үшін шындық пен жалғанды анықтаудағы соңғы төреші ретінде Киелі кітаптың табиғаттан тыс ашылуын қабылдауы керек. Олар былай дейді: «Христиандар мұнан артық ештеңе жоқ деп есептеуге болмайды, өйткені барлық адамдық ой-пікірлер Киелі кітаптағы Құдайдың бар екендігін алдын ала білдіреді». Олар Киелі кітаптағы үштік Құдайды жоққа шығаратын христиан емес адамдардың пікірлерін қабылдағанда, тіпті түсінікті аргумент құрастыру мүмкін емес дейді. Ван Тиллиандар қарсыластың ой-өрісіне енуге тырысса да, тек «пікірталас үшін» осы ұстанымның неге әкелетінін көрсету мақсатымен, олар мұны тек Құдайдың әлемі болғандықтан ғана жасай алатынын айтады, ал адам – Құдайдың бейнесінде жаратылған жаратылысы, сондықтан Құдайды толығымен жоққа шығара алмайды (тіршілікте немесе ойлауда). Сондықтан, диалог үшін ортақ негіз әрқашан болады, тіпті бұл, презуппозиционалисттердің пікірінше, қарсыластың мойындауға дайын емес, бейтарап емес, керісінше, қиындық тудыратын негіз болса да. Фреймнің айтуынша, «Ван Тильдің басқа апологетикалық әдістерге қарсы басты шағымдары теологиялық шағымдар, яғни олар Құдайдың түсініксіздігін, толық бұзылуын, табиғи аянның анықтығын, Құдайдың жаратылыс үстінен толық бақылауын және т.б. бұзады». Өз презуппозиционалисттік аясында Ван Тиллиандар көбінесе томистік және дәлелдік аргументтер үшін негізгі ұғымдарды қолданады (мысалы, табиғи себептердің тұрақтылығына сенім), бірақ олар мұндай сенімдердің «табиғи» (бейтарап) негізде негізделгенін мойындауға дайын емес. Керісінше, Ван Тиллиандар осы сенімдерді, олар Киелі кітап негіздерімен негізделген, трансценденталдық аргументтерге қолданады, бұл негізгі принциптер туралы мета-аргумент түрі, қажетті алғышарттар, онда христиан емес дүниетанымы өзінің ішінде сәйкессіз болып көрінеді және тек христиандық дүниетанымынан «капитал» алғандықтан ғана түсінікті. Мысалы, дәлелшілер жабық жүйедегі табиғи себептердің тұрақтылығын бейтарап ортақ бастау нүктесі ретінде қабылдап, қозғалмаған қозғалтқыш үшін космологиялық аргумент жасайды, ал Ван Тиллиандық презуппозиционалисттер қарсыластың дүниетанымын ескере отырып, жабық жүйедегі табиғи себептердің тұрақтылығына сенудің негіздемесін сұрайды, мұндай сенім христиандық дүниетанымын алдын ала білдіреді және ақыр соңында қарсы дүниетанымымен үйлеспейтінін көрсетуге тырысады. Ван Тиль өзінің апологетикалық бағытының басты мақсатын былай деп қорытындылады: «Құдайдың бар екенін дәлелдеудің жалғыз жолы – Құдайсыз ештеңені дәлелдей алмайсыз». Ван Тиллиандар сондай-ақ «күнәнің ноэтикалық салдарымен» (яғни күнәнің санаға тигізетін әсерімен) санасудың маңыздылығын атап көрсетеді, олар адамның Құдайды, әлемді және өзін дұрыс түсіну қабілетін бұзады деп санайды. Олардың пікірінше, құлаған жаратылыс ретінде адам осы салалардың әрқайсысында шындықты біледі, бірақ ол басқаша түсіндіруді іздейді, С.С.Льюис айтқандай, ол «қарсы тарапта» отырып, Құдайды «айыпталушылар алқасында» көрсетеді. Сондықтан, апологеттің басты міндеті – сенбейтін адамды оның сөзбен шындықты жоққа шығарса да, іс жүзінде оған сәйкес әрекет ететінімен бетпе-бет кездестіру. Ван Тиль бұл ықтимал қайшылықты бала кезінде көрсетті, ол әкесінің тізесіне көтеріліп, оның бетін сапалақтап, ал Бахсен ауаның жоқ екенін дәлелдеу үшін тыныс алудың аналогиясын қолданды. Ван Тиллиандық апологетикалық бағдарламаның тағы бір маңызды аспектісі – дәлелдеу мен сендіру арасындағы айырмашылық. Римдіктерге арналған хаттың бірінші тарауында айтылғандай, адам баласының Құдайдың бар екендігіне және қасиеттеріне дәлел болатын жаратылыста жеткілікті дәлел бар, бірақ олар оны мойындамайды. Ван Тиль сондай-ақ Киелі кітаптың Құдайының бар екенін дәлелдейтін аргументтер бар екенін, бірақ сенбейтін адам шындықты басып тастағандықтан, оларды міндетті түрде сендіруге болмайды деп мәлімдеді, сондықтан апологет шындықты ешкімге сенбесе де ұсынуы керек (Фрейм апологеттің мұнда параноиктің қате пікірлері туралы шындықты ұсынатын психиатрға ұқсас екенін айтады, оның пациенті шындықты белгілі бір деңгейде білетініне және оны қабылдай алатынына сенетінін айтады. Кальвинист ретінде Фрейм сенбейтін адам соңғы шындықтарды қабылдауы үшін Құдайдың Киелі Рухқа ерекше араласуы қажет дейді). Бұл позицияның салдары – барлық аргументтер «жеке тұлғаға қатысты», яғни бір христиан емес адам белгілі бір аргументке көндігіп, екіншісі көнбеуі мүмкін, олардың өмір тәжірибесіне және фондық біліміне байланысты; тіпті аргумент логикалық тұрғыдан дұрыс дәлел болса да.
Кларктың болжамы
Гордон Кларк және оның ізбасарлары өздерінің жүйесінің аксиомасы ретінде Жазбалардағы шындықты қабылдайды. Барлық аксиомалар сияқты, бұл аксиома да өзін-өзі анық шындық деп саналады, дәлелдеуге емес, дәлелдеу үшін пайдаланылады. Доктор Кларкқа күшті әсер еткен теологтар мен философтарға Фрэнсис Шеффер, Карл Ф. Х. Генри, Рональд Нэш, Фуллер теологиялық семинариясының президенті Эдвард Дж. Карнелл және Тринити қорының Джон Роббинс жатады. Кларк жүйесін Гари Кремптон былай деп сипаттады: «Ескі және Жаңа Келісімнің 66 кітабы өзін-өзі куәландырады және өзін-өзі растайды. Жазбалар барлық кітаптар мен идеялардан жоғары тұрады, және оны ешкім де, ештеңе де соттай алмайды. Тек Киелі кітап қана Құдайдың сөзі. Бұл – протестанттардың *sola scriptura* қағидасы». Алайда, аксиомадан туындайтын дүниетанымы тұжырымдылығы мен толықтығы тұрғысынан тексерілуі мүмкін. Ішкі қайшылықты тексеру Кларктың логика заңдарына берілгендігін көрсетеді (оның Жохан Ізгі хабарының алғашқы тармағын «Бастапқыда Логика болды, және Логика Құдаймен болды, және Логика Құдай болды» деп аударғаны әйгілі). Сондықтан, христиандық емес дүниетанымын жоққа шығару үшін, адам тек басқа бір болжамның қажетті логикалық қайшылықтарға қалай әкелетінін көрсетуі керек, ал Киелі кітапты болжамдау логикалық қайшылыққа әкелмейді. Бірақ кейбір Ван Тиллиандар Құдайдың Киелі жазбаларда өзін ашқанда парадокстарды көрсететінін ұсынады. Алайда, Кларк аксиомаларды (немесе «бірінші принциптерді») болжаудың өзі философиялық жүйені, оның ішінде өзінікіні де шындыққа айналдырмайды; христиан дінінен басқа барлық дүниетанымында ішкі қайшылықтар болғандықтан, христиан дінін шындық ретінде көбірек ықтимал етеді, бірақ міндетті түрде емес. Дегенмен, ол бұл әдіс көптеген практикалық жағдайларда тиімді деп санайды (мысалы, секулярлық гуманизмге немесе диалектикалық материализмге қарсы талас кезінде) және соңында әрқайсымыз қарапайым таңдау жасауымыз керек (яғни, хабардар таңдау жасау) көрінетін тұжырымдылыққа ие дүниетанымы арасынан өмірлік сұрақтарға ең толық жауап беретін және ішкі тұтас көрінетін дүниетанымын таңдау керек. Кейбір Ван Тиллиан сыншылары тұжырымдылық ұғымының өзі христиандық болжамдар тұрғысынан анықталуы керек деп ұсынады, бірақ Кларк оны кез келген ұйғарымның шындығын анықтау үшін «бейтарап» принцип ретінде қолданып жатыр. Осы тәсілді қолдана отырып, Кларк өз заманында кең таралған көптеген дүниетанымының қайшылықтарын ашуға тырысты және оған шабуыл жасағандарға қарсы тұрып, христиан дүниетанымын оның тұжырымдылығын дәлелдеу арқылы қорғады. Оның логиканы үнемі қолдануы кейде оны реформаланған теологтардың көпшілігі дәстүрлі емес деп санайтын жамандық мәселесі сияқты тақырыптарға жеткізді – бұл тақырыптарды теологтар көбінесе адам логикасымен шешілмейтін парадокстар немесе көрінетін қайшылықтар ретінде қарастырады. Бірақ Кларк Киелі кітап парадокстарды және «көрінетін қайшылықтарды» үйретеді деген идеяны қабылдамады, «кімге көрінеді?» деп сұрады. Ол Киелі кітаптағы кез келген парадокс «аң-сананың арасындағы түйін, оны рационалды түрде түзетуге болады» деп сипаттады. Басқа апологетика мектептеріне қатысты Кларк космологиялық аргументті тек сенімсіз ғана емес, сонымен қатар логикалық тұрғыдан жарамсыз деп санады (себебі ол сұраққа жауап берді), және ол басқа томистік аргументтерді де жоққа шығарды. Эмпиризмнің барлық түрлерінің қатал сыншысы ретінде ол логикалық нақтылықтардың орнына ықтималдықтар мен мүмкіндіктерді беретін дәлелді аргументтерді көп қолданған жоқ (яғни, тұжырымдылық немесе тұжырымсыздық).
Презипозициялық әдісті қолдану бойынша пікірталастар
. , Құдайдың бар екендігін дәлелдейтін трансценденттік аргумент туралы.
Аполлогетикалық әдіс туралы пікірталастар мен талқылаулар
Бахсен, Грег және Спроул "Классикалық апологетика VS Презуппозициялық апологетика", Реформалық теологиялық семинариясы, 1997; түпнұсқадан мұрағатталған; 2021 жылдың 1 қыркүйегінде Рэнди Солис "1-бөлім RC Sproul vs Greg Bahnsen Классикалық апологетика vs презуппозициялық апологетика" – екі бөлімді видеоның бірінші бөлігі, 9 маусым, 2019, 57:07, https://www.youtube.com/watch?v=PQc9ckPXWg&ab_channel=RandySolis (25 МБ жүктеп алу ғана қолжетімді). Томалық апологетиканы сынға алады, Кларк көзқарасына жартылай жуықтап, апологетикаға кешірімді көзқараспен келеді. Жартылай Кларк көзқарасы. Презуппозициялық көзқарасқа сын.