Тұпак Амару II: Перулік шаруалар көтерілісінің басшысы

Кіріспе

Перудегі испандарға қарсы үлкен Анд көтерілісінің басшысы (1738–1781)

Хосе Габриэль Кондорканки (шамамен 1742 – 1781 жылдың 18 мамыры), Тупак Амару II атымен белгілі, Перудегі испандарға қарсы үлкен Анд көтерілісін басқарған, өзін жаңа Инка империясының Сапа Инкасы деп жариялаған жергілікті басшы (касик). Кейін ол Перудің тәуелсіздік күресінде және жергілікті халықтардың құқықтары үшін қозғалыста мифтік тұлғаға айналды, сондай-ақ испан Америкасы мен одан тыс жерлердегі көптеген қозғалыстарға шабыт берді.

Ерте өмір

Тупак Амару II шамамен 1742 жылы Куско провинциясындағы Суримана, Тунгасукада Мигель Кондорканки Ускионса Тупак Амару мен Мария Роза Ногера отбасында дүниеге келді. 1 мамырда Тупак Амару II-ні Сантьяго Хосе Лопес Тунгасукадағы шіркеуде крещение рәсімінен өткізді. Әкесінің қайтысына дейін Амару II балалық шағын Вилькамаю аңғарында өткізді; ол әкесімен бірге храмға, базарға және процессияларға қатысқан сияқты қоғамдық шараларға қатысты. Тупақтың ата-анасы он екі жасында қайтыс болды, оны әпкесі мен ағасы тәрбиеледі. 16 жасында ол куракалардың ұлдарын оқыту үшін құрылған Сан-Франциско де Борья мектебінде иезуит білімін алды. Иезуиттер оған болашақ курака және инка патшасының қандық ұрпағы ретіндегі әлеуметтік мәртебесін түсіндірді. 22 жасында Амару II Микаэла Бастидасқа үйленді. Үйленгеннен кейін көп ұзамай Амару II әкесінен жер иелігін мұраға алып, оның орнын басты. Әкесі сияқты, ол бірнеше кечуа қауымдастықтарының басшысы және аймақтық саудагер, қашыршы болды, әкесінен 350 қашыр мұра етті. Оның аймақтық саудасы оған көптеген басқа жергілікті қауымдастықтармен байланыс орнатып, экономикалық жағдай туралы ақпарат алуға мүмкіндік берді. Оның жеке байланыстары мен аймақты білуі 1780-81 жылдардағы көтерілісте пайдалы болды. Ол курака отбасының элиталық кечуасы ретінде танылды және Кускодағы жергілікті көшбасшылардың ұлдарына арналған мектепте білім алды. Ол кечуа және испан тілдерін білді, ал иезуиттерден латын тілін үйренді. Ол әлеуметтік жағынан өрлеуге ұмтылды, Кускода ол танымал испандықтармен және испандық американдықтармен (креолдықтармен) байланыста болды. "Лимадағы жоғары санаттағы адамдар оны жақсы білімді үнділік деп санайтын". 1776 және 1780 жылдар аралығында Кондорканки Бетанкур отбасымен Оропеза маркизатының мұрагерлік құқығы бойынша соттасып, істі жоғалтты. 1760 жылы ол афро-перуандық және жергілікті текті Микаэла Бастидас Пуюкахуаға үйленді. Амару II-ге Тунгасука мен Пампамарканың кацикестігі немесе тұқым қуалаушылық әміршілігі оның ағасынан мұра болып, испан губернаторының атынан билік жүргізді. 1770-ші жылдардың соңында Буэнос-Айрес пен Жоғарғы Перу арасындағы сауда қатынастары Лиманың сауда монополиясымен аяқталды, бұл Кусконың өндірушілеріне үлкен бәсекелестікті тудырды. Олар өз тауарларын Потосиде сату керек еді, бірақ Буэнос-Айрестегі және тіпті Испаниядағы өндірушілермен бәсекелесуге тура келді. Екінші жағынан, Анд тауларында кең таралған артық өнім бағаны төмендетті. Оның үстіне, 1778 және 1779 жылдары қатты суық егіндіктерге зиян келтіріп, жол жүруді қиындатты. 1780 жылы осы дағдарысты бастан өткерген Амаруда айтарлықтай қаражат болды, бірақ сонымен қатар көптеген қарыздар болды. Ол сондай-ақ, банкроттық шетіне жеткен саудагерлерден бастап, өсіп келе жатқан алым-салық төлей алмайтын қауымдарға дейін, басқалардың экономикалық қиындықтарға тап болғанын көрді. Кондорканки куракалардың (тайпа басшыларының) қалыпты жағдайында өмір сүрді: ол жергілікті қолбасшы мен оның қарамағындағы жергілікті халық арасында арадастық жасау керек болды. Алайда, ол қалған халық сияқты, кеденнің құрылуы мен алкабалалардың (салықтардың) өсуіне байланысты зардап шекті. Ол осы мәселелерге қарсылығын білдірді. Ол сондай-ақ жергілікті халықты шахтада мәжбүрлі жұмыс істеуден босатуды талап етті. Оның талаптары Тинтадағы, Кускодағы және кейін Лимадағы отаршылдық билік органдарына жіберілді, олар теріс жауап берді немесе бей-жайлық танытты. Сонымен қатар, ол өзінің патшалық инка ұрпағы ретінде танылуға тырысқан Нео-Инка мемлекетінің соңғы Сапа инкасы Тупак Амару I ата-бабасының құрметіне Тупак Амару II есімін қабылдады.

Túpac Amaru II was born José Gabriel Condorcanqui Noguera in around 1742 in Surimana, Tungasuca, in the province of Cusco, to Miguel Condorcanqui Usquionsa Túpac Amaru, kuraka of three towns in the Tinta district, and María Rosa Noguera. On May 1, Túpac Amaru II was baptized by Santiago José Lopez in a church in Tungasuca. Prior to his father's death, Amaru II spent his childhood in the Vilcamayu Valley; he accompanied his father to community functions, such as the temple, the market, and processions. Tupac's parents died when he was twelve years old, and he was raised by an aunt and uncle. When he was 16, he received a Jesuit education at the San Francisco de Borja School, founded to educate the sons of kurakas. The Jesuits "impressed upon him his social standing as future kuraka and someone of royal Inca blood." When he was 22, Amaru II married Micaela Bastidas. Shortly after his marriage, Amaru II succeeded his father as kuraka, giving him rights to land. As with his father, he was both the head of several Quechua communities and a regional merchant and muleteer, inheriting 350 mules from his father's estate. His regional trading gave him contacts in many other indigenous communities and access to information about economic conditions. His personal contacts and knowledge of the region were useful in the rebellion of 1780–81. He was recognized as an elite Quechua from a kuraka family and was educated at a school in Cuzco for sons of indigenous leaders. He spoke Quechua and Spanish, and learned Latin from the Jesuits. He was upwardly socially mobile, and in Cuzco he had connections with distinguished Spanish and Spanish American (creole) residents. "The upper classes in Lima saw him as a well educated Indian". Between 1776 and 1780 Condorcanqui went into litigation with the Betancur family over the right of succession of the Marquisate of Oropesa and lost the case. In 1760, he married Micaela Bastidas Puyucahua of Afro Peruvian and indigenous descent. Amaru II inherited the caciqueship, or hereditary chiefdom of Tungasuca and Pampamarca from his older brother, governing on behalf of the Spanish governor. At the end of the 1770s, the trade relations between Buenos Aires and the Upper Peru ended with the commercial monopoly of Lima, which caused greater competition for the manufacturers of Cuzco. They needed to sell their merchandise in Potosí but had to compete with producers of Buenos Aires and even of Spain. On the other hand, the widespread overproduction throughout the Andes pushed prices down. Furthermore, in the years 1778 and 1779, extremely cold weather damaged crops and made travel difficult. In 1780, Amaru, who also experienced this crisis, had considerable resources but also numerous debts. He also witnessed the economic discomforts the others were going through, from merchants who were on the brink of bankruptcy to communities that could not afford the growing tribute. Condorcanqui lived the typical situation of the kurakas (tribal chiefs): he had to mediate between the local commander and the indigenous people in his charge. However, he was affected, like the rest of the population, due to the establishment of customs and the rise of the alcabalas (taxes). He voiced his objection against these issues. He also demanded that the indigenous people be freed from compulsory work in the mines. claims directed through the regular channels to the colonial authorities in Tinta, Cusco and later in Lima, obtaining negatives or indifference. In addition, he adopted the name Túpac Amaru II, in honor of his ancestor Túpac Amaru I, the last Sapa Inca of the Neo Inca State, seeking to be recognized for his royal Inca lineage.

Коррегидорлар және жергілікті тұрғындарды пайдалану

Испанияның қамқорлық еңбек жүйесі, яғни энкомиенда 1720 жылы жойылғанмен, туысқандық қауымдарда (пуэблос де индиос) тұратын халықтың жетіден бірі, сондай-ақ қазіргі Эквадор мен Боливияның Анд аймағында тұратын, халықтың тоғыз бөлігін құрайтын тұрақты жергілікті жұмысшылар, заң бойынша қоғамдық жұмыс деп аталған мәжбүрлі еңбекке итермелене берді. Энкомиендадан мемлекеттік қолдау және бақылаудағы мәжбүрлі еңбек жүйесіне көшу, жергілікті еңбек күшін жеке энкомендеролардың емес, жергілікті биліктің қолында шоғырландырды. Көптеген тумалар шебердің қадағалауымен жұмыс істеді, жер жыртып, кен шығарды немесе тоқыма фабрикаларында еңбек етті. Жұмысшылардың алатын аз жалақысы ауыр салықтармен салынды, бұл американдық тумалардың испан шеберлеріне қарыздар болуына себепкер болды. Рим-католик шіркеуі де әулиелерге арналған жинаулар, өлгендерге арналған миссалар, белгілі күндердегі үй шаруасы және шіркеу жұмыстары, мәжбүрлі сыйлықтар сияқты жолдармен осы тумалардан ақша алып отырды. Мәжбүрлі еңбекке тартылмағандар да испан провинциялық губернаторларына, яғни коррегидорларға бағынды, олар еркін тумаларға тауарлардың бағасын көтеріп, ауыр салықтар салды, осылайша олардың қаржылық тұрақсыздығын қамтамасыз етті. Маркиздің туған жерге деген мақтанышы және испан отаршылдық жүйесіне деген жек көруі, оны диқандық, фермалар мен кендердегі тумалар еңбегін жақсарту үшін жиі өтініш жасауға және тіпті өзінің байлығын пайдаланып, тумалардың салықтары мен ауыртпалықтарын жеңілдетуге көмектесуге итерді. Тумалардың жағдайын жеңілдету туралы көптеген өтініштері ескерілмеген соң Кондорканки көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады. Ол репарациялық қарыздар мен салық төлемдерін жинауды тоқтатты, бұл үшін Тинта коррегидоры және губернаторы Антонио де Ариага оны өліммен қорқытты. Кондорканки өзінің атын Тупак Амару II деп өзгертті және өзінің соңғы инка билеушісі Тупак Амарудан тарағанын мәлімдеді.

Көтеріліс

Тупак Амару көтерілісі – испан Бурбон реформалары тұсында зор зардап шеккен Перудің жергілікті халқының құқықтарын жақсартуға ұмтылған инкалардың қайта жаңғыру қозғалысы. Бұл көтеріліс 18 ғасырдың соңғы жартысында Перуде болған көптеген көтерілістердің бірі болды. Ол 1780 жылдың 4 қарашасында Тупак Амару II мен губернатор Ариага қатысқан тойдан кейін Тинта Коррегидоры мен губернатор Антонио де Ариаганың тұтқындалуымен және өлтірілуімен басталды. Көтерілістің тікелей себебі Карл III (1759–88) билігінде Испанияда Бурбон монархиясы жүзеге асырған отарлық әкімшілік реформаларының жаңғыртуынан туындаған наразылықтарға байланысты болды. Олар әкімшілік және экономикалық бақылауды орталықтандырып, үнді және креол халқына салық және еңбек жүктемесін арттырды. Наразылықтың басты нысаны Перудегі патшаның басты өкілі, генерал-визитадор Хосе Антонио Ареше болды. Идеологиялық тұрғыдан алғанда, көтеріліс күрделі болды. Бір жағынан, ол Испания билігінен отарлық биліктің құрылымындағы өзгерістер мен реформаларды талап етуді білдірді, мысалы, патшаның атынан сөйлеу. Екінші жағынан, ол еуропалық билікті құлатуды және Инка империясының, Тауантинсуйоның, қайта жаңғыруын көздеді. Тупак Амарудың инканың заңды ұрпағы екендігі туралы мәлімдемесі инкалар испан аристократиясымен билік етуді бөліскен метис жазушысы Инка Гарсиласо де ла Веганың 16 ғасырда қарастырған мемлекетке ұқсас аристократиялық мемлекет болуы мүмкін екендігін көрсетті. Бірақ көтерілісте мыңжылдықтар, Якобиндер, тіпті коммунистер де болды. Тупамариста армиясының сарбаздары негізінен кедей үнді шаруалары, қолөнершілер мен әйелдер болды, олар көтерілісті реформалар немесе билікті бөлу мәселесі ретінде емес, «дүниеге бас көтеру» мүмкіндігі ретінде қарастырды. Инка империясының қайта жаңғыруы олар үшін теңдік қоғамның мүмкіндігін білдірді, ол экономикалық тұрғыдан инканың ауыл шаруашылығының коммуналдық жүйесіне, айылға негізделген, касталарсыз (растық бөліністер), байлар мен кедейлерсіз, немесе хасиендаларда, шахталарда және фабрикаларда, әсіресе қорқынышты тоқыма фабрикаларында мәжбүрлі еңбекпен жұмыс істеген қоғамды білдірді. Арриага мас күйінде кештен кеткен кезде, Тупак Амару II және оның бірнеше одақтастары оны тұтқындап, көптеген испандар мен куракаларға хат жазуға мәжбүр етті. Келесі бірнеше күн ішінде олардың 200-ге жуығы жиналғанда, Тупак Амару II оларды шамамен 4000 жергілікті тұрғындармен қоршап алды. Амару II Испания патшасының тікелей бұйрығымен әрекет ететінін айтып, Арриаганың құлы Антонио Облитасқа қожайынын өлтіру құрметін берді. Тупак Амару II кейін көтеріліске қосылу үшін жұмысынан бас тартқан 6000 жергілікті тұрғындардың әскерін тез жинады. Кускоға қарай аттанған бүлікшілер Киспиканчис, Тинта, Котабамба, Калька және Чумбивилка провинцияларын басып алды. Көтерілісшілер испандықтардың үйлерін тонап, тұрғындарын өлтірді. Тупак Амару II-нің әйелі Микаэла Бастидас көтерілісшілердің батальонына қолбасшылық етті және Сан-Фелипе-де-Тунгасука аймағындағы көтеріліске жауапты болды. Ол сондай-ақ Тупак Амару II-ге қарағанда көбірек батыл және жоғары стратегиялық саясаткер деп есептеледі. Ол күйеуін әлсіздігі үшін және Кускодағы испандарға қарсы күмәнсіз шабуыл жасап, әлсіз қала қорғаушыларын күзетуден бас тартқаны үшін сөгіп отырды. Әйелінің айтқандарын тыңдамай, Тупак Амару II өз әскеріне жаңадан жауынгер жинауға үміттеніп, елді қоршауға алып, құнды уақытын жоғалтты. Осылайша, көтерілісшілер қалаға шабуыл жасаған кезде испандықтар көмек әкеліп, көтерілісті тоқтата алды. Бұл Тупак Амару II, Микаэла Бастидас және тағы бірнешеуінің тұтқындалуына әкелді, ал көтерілісшілер тарап кетті. Тупак Амару II өзінің бүлікшіл кезеңінде кечуа тілінде сөйлейтіндерді өзіне қосылуға көндірді. Сондықтан оның қолбасшылығымен кечуа тілінде сөйлейтіндер Титикака көлінде және көлдің Боливия жағында Пунодан келген аймара тілінде сөйлейтін көтерілісшілермен бірге шайқасты. Өкінішке орай, одақ ұзаққа созылмады, бұл аймара көшбасшысы Тупак Катариге өз әскерін жалғыз басқаруға мүмкіндік берді, бұл ақыр соңында 1781 жылдың қазан айында оны тұтқындауға әкелді. Оның серіктесі және әйел командир Бартола Сиса тұтқындалғаннан кейін бақылауға алды және бірнеше ай бойы таңғажайып 2000 сарбазға басшылық етті. Көп ұзамай, 1782 жылдың басында испан әскері Перу мен Боливиядағы көтерілісшілерді жеңді. Қазіргі деректерге сүйенсек, 73 басшының 32-сі әйелдер болды, олардың барлығы жеке өлім жазасына кесілді. Амару және оның адамдары елді шарлап, кез келген жергілікті тұрғынды өзінің мақсатына жұмылдыруға тырысты, осылайша оның күштерін арттырды. Амару II-нің армиясы Тинта мен Сангарара арасында қоршауға алынды және оны полковник Вентура Ландаэта мен капитан Франсиско Крус екі офицері сатты, бұл оның тұтқындалуына әкелді.

The Túpac Amaru rebellion was an Inca revival movement that sought to improve the rights of indigenous Peruvians suffering under the Spanish Bourbon Reforms. The rebellion was one of many indigenous Peruvian uprisings in the latter half of the 18th century. It began with the capture and killing of the Tinta Corregidor and Governor Antonio de Arriaga on November 4, 1780, after a banquet attended by both Túpac Amaru II and Governor Arriaga. The immediate cause of the rebellion lay in grievances caused by a series of modernising reforms of the colonial administration implemented by the Bourbon monarchy in Spain under Charles III (1759–88), centralising administrative and economic control and placing heavier tax and labour burdens on both the Indian and Creole populations. The focus of discontent was the main representative of the crown in Peru, the visitador general José Antonio Areche. Ideologically, the rebellion was complex. At one level, it expressed simply a demand on the Spanish authorities for changes and reforms within the structure of colonial rule, often speaking in the name of the king himself, for example. At another, it envisioned an overthrow of European rule, and something like a restoration of the pre conquest Inca empire, the Tahuantinsuyo. Túpac Amaru's claim to be the legitimate descendant of the Inca suggested the possibility of an aristocratic state similar to the one envisioned in the sixteenth century by the mestizo writer, Inca Garcilaso de la Vega, who saw the Incas as sharing rule with the Spanish aristocracy. But there were also strong millenarian, proto Jacobin and even proto communist elements in the rebellion. In the main, the soldiers of the Tupamarista armies were poor Indian peasants, artisans and women, who saw the rebellion not so much as a question of reforms or power sharing but as an opportunity to 'turn the world upside down'. The restoration of the Inca Empire meant for them the possibility of an egalitarian society, based economically on the Inca communal agricultural system, the ayllu, and one without castas (racial divisions), rich and poor, or forced labour in haciendas, mines and factories, particularly the dreaded textile mills." When Arriaga left the party drunk, Túpac Amaru II and several of his allies captured him and forced him to write letters to a large number of Spaniards and kurakas. When about 200 of them gathered within the next few days, Túpac Amaru II surrounded them with approximately 4,000 natives. Claiming that he was acting under direct orders from the Spanish Crown, Amaru II gave Arriaga's slave Antonio Oblitas the privilege of executing his master. Tupac Amaru II then went on to quickly assemble an army of 6,000 natives who had abandoned their work to join the revolt. As they marched towards Cuzco, the rebels occupied the provinces of Quispicanchis, Tinta, Cotabambas, Calca, and Chumbivilcas. The rebels looted the Spaniards' houses and killed their occupants. In fact, Túpac Amaru II's wife, Micaela Bastidas, commanded a battalion of insurgents and was responsible for the uprising in the San Felipe de Tungasuca region. She is also often credited to being more daring and a superior strategist, compared to Túpac Amaru II. It is told that she scolded her husband for his weakness and refusal to set up a surprise attack against the Spaniards in Cusco to catch the weakened city defenders off guard. Instead of listening to his wife, Túpac Amaru II lost precious time by encircling the country in hopes that he could gather more recruits for his army. So, by the time the insurgents had attacked the city, the Spaniards had already brought in reinforcements and were able to control and stop the uprising. This led to Túpac Amaru II, Micaela Bastidas, and several others to be captured while the rebels scattered. During a stage of his rebellion, Túpac Amaru II was able to convince the Quechua speakers to join him. Therefore, under his command, the Quechua speakers fought alongside him with Aymara speaking rebels from Puno on Lake Titicaca and on the Bolivian side of the lake. Unfortunately, the alliance did not last that long and this led the Aymara leader, Túpac Katari, to lead his army alone which ultimately led to his capture in October 1781. His partner and female commander, Bartola Sisa, took control after his capture and lead an astonishing amount of 2,000 soldiers for several months. Soon after that in early 1782, the Spanish military defeated the rebels in Peru and Bolivia. According to modern sources, out of the 73 leaders, 32 were women, who were all executed privately. Amaru and his men marched through the countryside attempting to recruit any native to his cause, in doing so bolstering his forces. Amaru II's army was surrounded between Tinta and Sangarara and he was betrayed by two of his officers, Colonel Ventura Landaeta and Captain Francisco Cruz, which led to his capture.

Өлім

Амару II өлім жазасына кесілді. Өзінің өлімінен бұрын ол әйелі Микаэла Бастидастың, үлкен ұлы Иполитоның, ағасы Франсиско Тупа Амароның, қайын інісі Антонио Бастидастың және бірнеше капитанның өлімін көруге мәжбүр болды. 1781 жылдың 18 мамырында оларды Кускодағы Плаза-де-Армасқа алып барды, бірінен соң бірі өлім жазасын орындау үшін. Оның ұлы Иполито, испандықтарға қарсы сөйлегені үшін тілі кесіліп, содан кейін асылды. Микаэла мен Хосе Габриэль ұлдарының өлімін көруге мәжбүр болды; Микаэла платформаға көтерілді. Күйеуі мен ұлы Фернандоның көз алдында Микаэла өлім жазасын орындаушыларға қарсы күресті, бірақ олар оны жеңіп, тілін кесіп тастады. Оның жұқа мойны гүлдене алмады, сондықтан олар мойнына бау байлап, оны тартып, тұншықтырды. Оны таяқпен ұрып, құрсағы мен кеудесіне соққы беріп өлтірді. Төменде Испания билігі шығарған ресми сот шешімінің үзіндісі келтірілген, онда Тупак Амару II азаптау мен өлім жазасына кесілген. Тупак Амару II-ге отбасының өлім жазасын орындауын көргеннен кейін тілі кесіліп, қолы-аяғы байланып, төрт атқа жегіліп, алаңның төрт бұрышына тартылып, денесінен аяқ-қолын жұлып алуға бұйрық берілді. Содан кейін денесі қалаға қарап тұрған төбеге апарылып, отпен өртелуге тиіс болды. Тупак Амарудың басы Тинтаға жіберіліп, үш күн бойы қоғамдық орында көрсетілді, содан кейін қаланың басты қақпасына шынаға қойылды. Оның бір қолы Тунгасукаға, ол жерде ол кацик болған, ал екінші қолы Карабоя провинциясының астанасына жіберілді, сол жерлерде де көрсетілуі үшін. Оның аяқтары Ливитика мен Санта-Розаға, тиісінше, Чумбивилькас және Лампа провинцияларына жіберілді. Сара С. Чемберс, «Латын Америкасының тәуелсіздігі: дереккөздер антологиясы». Төрт атпен денесін жыртуға болмағандықтан, оның денесі төртке бөлінді, содан кейін Кускодағы басты алаңда, оның атасы Тупак Амару I-нің басы кесілген жерде, басы кесілді. Оның кіші ұлы, 10 жасар Фернандо, өлім жазасына кесілмеді, бірақ бүкіл отбасының азапталуын және өлімін көруге, сондай-ақ өлім жазасын орындалғандардың дарға асылу тірегінің астынан өтуге мәжбүр болды. Кейіннен ол өмір бойы түрмеде отыру үшін Африкаға айдалды. Бірақ оны сол жаққа алып бара жатқан кеме құлап, ол Кадиске келді, онда қаланың түрмесіне қамалды. Вице-король Агустин де Яуреги оны Испанияда қалдыруды ұсынды, өйткені Африкаға бара жатқанда оны жау мемлекет құтқарып алуы мүмкін деп қорқыды. Бұл әрекетті зерттеген ғалымдар Тупак Амару II-нің дене бітімі мен төзімділігіне байланысты оны осылай өлтіру мүмкін емес деген қорытындыға келді. Алайда оның қолы мен аяғы шығып кетті, сондай-ақ жамбас сүйегі де зақымдалды. Тупак Амару II және оның отбасының өліміне қарамастан, вице-корольдік үкімет бүлікке тоқтау бере алмады, ол оның туысы Диего Кристобаль Тупак Амарудың басшылығымен жалғасты, сонымен бірге Жоғарғы Перу және Жужуй аймағына дейін тарады. Сондай-ақ, испандық коронаның креолдарға деген наразылығы айқын болды, әсіресе Оруро ісінде. Сот процесі Лимада туған Хуан Хосе Сеговияға және Шаркастың Корольдік Аудиенциясының президенті және Ла-Платаның (Чукисака немесе Шаркас, қазіргі Сукре) губернаторы болған Китода туған полковник Игнасио Флореске қарсы қозғалды.

Amaru II was sentenced to be executed. He was forced to watch the deaths of his wife Micaela Bastidas, his eldest son Hipólito, his uncle Francisco Tupa Amaro, his brother in law Antonio Bastidas, and some of his captains before his own death. On May 18, 1781, they were taken to the Plaza de Armas in Cuzco to be executed one by one. His son Hipólito first had his tongue cut out, for having spoken against the Spanish, and then he was hanged. Micaela and José Gabriel were forced to witness the death of their son; Micaela was then made to climb to the platform. In front of her husband and her son Fernando, Micaela fought against her executioners until they finally subdued her and cut off her tongue. Her thin neck could not reach the winch, so they threw ties around her neck that pulled it from side to side to strangle her. They hit her with a club and finally killed her with kicks in the stomach and breasts. The following is an extract from the official judicial death issued by the Spanish authorities which condemns Túpac Amaru II to torture and death. It was ordered that Túpac Amaru II be condemned to have his tongue cut out after watching the executions of his family and to have his hands and feet tied:
to four horses who will then be driven at once toward the four corners of the plaza, pulling the arms and legs from his body. The torso will then be taken to the hill overlooking the city where it will be burned in a bonfire Tupac Amaru's head will be sent to Tinta to be displayed for three days in the place of public execution and then placed upon a pike at the principal entrance to the city. One of his arms will be sent to Tungasuca, where he was the cacique, and the other arm to the capital province of Carabaya, to be similarly displayed in those locations. His legs will be sent to Livitica and Santa Rosas in the provinces of Chumbivilcas and Lampa, respectively. | Sarah C. Chambers | Latin American Independence: An Anthology of Sources

After the failed dismemberment by the four horses, his body was quartered, and he was then beheaded on the main plaza in Cuzco, in the same place his ancestor Túpac Amaru I had been beheaded. His youngest son, 10 year old Fernando, was not executed but was forced to witness the torture and death of his entire family and to pass under the gallows of those executed. He was later exiled to Africa for life imprisonment. However, the ship taking him there was capsized and he ended up in Cádiz to be imprisoned in the dungeons of the city. Viceroy Agustín de Jáuregui suggested that he should be kept in Spain, fearing that some enemy power might rescue him on the way to Africa. Scientists who have studied this dismemberment attempt concluded that due to the physical build and resistance of Túpac Amaru II, it would not have been possible to dismember him in that way. However, his arms and legs were dislocated, as was his pelvis. Despite the execution of Túpac Amaru II and his family, the vice regal government failed to quell the rebellion, which continued under the leadership of his cousin Diego Cristóbal Túpac Amaru at the same time that it extended through Upper Peru and the Jujuy region. Likewise, disaffection of the Spanish Crown towards the Creoles became evident, especially for the Oruro Case. The lawsuit were filed against Juan José Segovia, born in Lima, and Colonel Ignacio Flores, born in Quito, who had served as president of the Real Audiencia of Charcas and as the Governor Intendant of La Plata (Chuquisaca or Charcas, currently Sucre).

Салдары

Көтеріліс жалғасқан кезде испандықтар оның отбасының қалған бөлігін атқылады, 12 жасар ұлы Фернандоны ғана ерекше қалдырды. Ол онымен бірге өлім жазасына кесілгенімен, орнына өмірінің соңына дейін Испанияда түрмеге қамалды. Инка әулетінің мүшелері осы соңғы тазалаудан аман қалған-жоғы белгісіз. Амарудың дене мүшелері оған адал қалаларға таратылды, үйлері бұзылды, жерлері тұзбен себілді, мүлкі тәркіленді, туыстары жаман атқа ие деп жарияланды, ал оның тегіне қатысты барлық құжаттар өртелді. Сонымен қатар, 1781 жылдың 18 мамырында Перудің тәуелсіздігіне дейін испан мәдениеті мен үкіметін қабылдауға бағытталған басқа да шаралармен бірге инка киімдері мен мәдени дәстүрлері, сондай-ақ өзін "инка" деп тануға тыйым салынды. Бірақ Амарудың өлімінен кейін де, бүгінгі Перудің оңтүстігі, Боливия және Аргентина аумақтарындағы жерлерді туаған елдің көтерілісшілері басып алды. Олар испан қалаларын жаулап алып, көптеген тұрғындарын өлімге ұшыратты. Мысалы, көтерілісшілердің басшысы Тупак Катари басқарған туаған елдің әскері Ла-Пас қаласын 109 күн қоршап тұрды, содан кейін Буэнос-Айрес қаласынан келген әскерлер қалаға көмекке келді.

Салдарлар

Тупак Амару II-нің көтерілісі сәтті болмағанымен, ол испан колонияларындағы алғашқы кең ауқымды көтеріліс болды және айналасындағы көптеген жергілікті тұрғындар мен перуаниялықтардың көтерілісіне ықпал етті. Көтеріліс "Жоғарғы Перуде", яғни қазіргі Боливияда, Титикака көлінің оңтүстігі мен шығысындағы аймақтарды қамтыды. Шындығында, Тупак Амару II жергілікті халықтарға соншалық әсер етті ki, тіпті оған өлім жазасы берілген ресми құжатта да "индейлер қатты қорқып тұрса да, біздің оқ атуымызға қарсы тұрды" делінген. Сонымен қатар, ол тұтқындалғанына қарамастан, оның ізбасарлары оның өлмейтіндігіне және мұрасына берілді. Көтеріліс перуаниялықтарға жаңа ойлау қабілетін, елдің болашағында қайта жанданып, өзгеріске ұшырайтын ұлттық сезімді сыйлады. Олар енді испандықтарға қарсы тұрғандармен бірігуге дайын болды. Алайда, перуаниялықтардың аз бөлігі ғана испандықтармен бірлесіп табысты бизнес жүргізіп, жер иеленген, сондықтан олар төңкерілген жағдайда осы мүдделерін жоғалтқысы келмеді. Тупак Амару II-нің көтерілісі Вилканота аңғарынан басталып, Куско қаласында аяқталды, бірақ оның көтерілісінің мұрасы мен идеологиясы Анд аймағында кеңінен таралды.

Цитаталар

Олар оны жарылғысы келеді, бірақ жарыла алмайды. Олар оны сындырғысы келеді, бірақ сындыра алмайды. Олар оны өлтіргісі келеді, бірақ өлтіре алмайды. Азаптың үшінші күні, барлығы аяқталды деп ойлағанда, ол "АЗАТТЫҚ!" деп айқайлап, жер бетіне оралу керек. Оны өлтіре алмайды! — Алехандро Ромуальдо.

Тану

Тупак Амару II-нің даңқы соншалықты кең тарады, New Granada аймағындағы Касанар жазығындағы үнді көтерілісшілері оны "Америка патшасы" деп мойындады. Кейінгі қозғалыстар, соның ішінде Фелипе Веласко Тупак Амару Инка немесе Фелипе Веласко Тупак Инка Юпанки, үнділердің қолдауын алу үшін Тупак Амару II есімін пайдаланды. Олар 1783 жылы Уарочириде (Лима) көтерілуді жоспарлады. Тупак Амару II-нің көтерілісі Перу тарихында Перу Тәуелсіздік соғысының басталуын қадағалады. Бұл үлкен көтеріліс Чилиде 1781 жылдың 1 қаңтарында, көтерілістің ең жоғары нүктесінде пайда болған Tres Antonios заговорсына зор әсер етті. Олар Перу вице-корольдігінде Тупак Амару II-нің табыстары туралы хабарды естіп, әрекет етуге шақырылды.

20 және 21 ғасырлар

Перуде генерал Хуан Веласко Альварадоның үкіметі (1968-1975) Тупак Амару II-нің ресми бейнесін, ол басқарған «Қораллы Күштердің Революциялық Үкіметі» (Gobierno Revolucionario de la Fuerza Armada) символы ретінде қабылдады. Бұл Перу тарихындағы солшыл идеологиялық бірінші және жалғыз үкімет еді. Ол оны ұлттық батыр деп мойындады. 1968 жылы, тәуелсіздік алғаннан бергі уақытта бұл жаңалық болды, Тупак Амару II-нің символы перулік білім беру және ресми тарихнамасында пайда болды. Оның құрметіне Үкімет сарайының ірі залдарының біріне оның есімі берілді. Бұл залға дейін Франсиско Писарро залы деп аталып келді және оның суреті оның орнына көтерілісші қарулы ердің суретімен ауыстырылды.

Перуде

Қарулы Күштердің Революциялық Үкіметі кезінде (1968–1980), Тупак Амару Перу революциясының идеалдарын бейнелейтін символ ретінде әскери жетекшілер тарапынан таңдалды. Тупак Амару революциялық қозғалысы (ТРҚ) – жапон елшілігіндегі кешірімшілдік дағдарысына қатысқандығымен әлемге танылған перулік марксистік-лениндік көтерілісшіл ұйым.

Романда

Клайв Касслердің "Инка алтыны" кітабында басты жаулардың бірі өзін Тупак Амару деп атайды және ол нағыз Тупак Амарудың ұрпағы екенін мәлімдейді. "Адам терісінен жасалған кітап" кітабының басында Тупак Амару II-нің өлімі суреттеледі, ал оның терісіне оралған кітап сюжетте маңызды рөл атқарады. Рамон Дж. Сендердің "Тупак Амару" кітабында Тупақтың испандық көтерілісіне дейінгі ішкі әлемі мен ой-санасын білуге болады.

Әлем бойынша

Тупамаролар (Ұлттық азаттық қозғалысы деп те аталады) – 1960-жылдары және 1970-жылдардың басында Уругвайда белсенді болған қалалық партизандық топтың бейресми атауы. Атау Тюпак Амару II және оның идеяларының тікелей ықпалында болды. Венесуэлалық марксистік саяси партиясы – Тупамаро. Пәкістан Үндістан басқаруындағы Кашмирге қарсы "Тупак" операциясын жүргізді. Чили ақыны Пабло Неруда Тюпак Амару II туралы "Тупак Амару (1781)" атты өлең жазды. Бұл өлең "Жалпы ән" жинағында кездеседі.