Кіріспе

Альфаджор немесе алажу (альфаˈхоɾ, көпше альфахорес) – ұн, бал және жаңғақтардан әдетте жасалатын дәстүрлі тәтті тағам. Ол Аргентинада, Боливияда, Парагвайда, Филиппинде, Оңтүстік Бразилияда, Оңтүстік Францияда, Испанияда, Уругвайда, Перуде, Эквадорда, Колумбияда, Венесуэлада, Сальвадорда және Чилиде таралған. Альфахордың түпкі нұсқасы Аль-Андалус кезеңінде Иберияға енген. Ол кішкентай цилиндр пішінде жасалады және жеке немесе бірнеше данадан тұратын қораптарда сатылады.

Этимология

Испан филологы және диалектологы Мануэль Альвар Лопестің сөзінше, альфажор – араб сөзі الفَاخِر (al fakhir), яғни «әсем» деген мағынаны білдіретін кастильдік алажудың андалузиялық түрі. Жаңа дүниеде пайда болған деген қате пікірлерге қарамастан, альфажор Латын Америкасына осы атаумен әкелінген. Бұл сөз 14 ғасырда испан тілінің сөздіктеріне енген. Испан тілінің тарихи сөздіктерінің жарыққа шығуы алажурдың бастапқы екі түрін – алажу және альфажор деп жазылуын құжаттауға мүмкіндік береді. Алажур және оның сан алуан географиялық нұсқалары – бадам, жаңғақ, нан үгіндісі және балдан жасалған тәтті тағамдар. Альфажор мен алажу испан тіліне әртүрлі уақыттарда және жерлерде араб тілінен келген сөздер болуы мүмкін. Егер екеуі де бір түбірден шыққан болса, тіл білімі тұрғысынан алажу кастильдік испан тіліне тән араб сөзі болып саналады, сондықтан ол Куэнка, Толедо, Гвадалахара және Сьерра-де-ла-Пена-де-Франсия аймақтарында әлі де қолданылады. Ал альфажор нұсқасы Андалусия мен Мурсияға тән. Америка құрлығында альфажор сөзі 19 ғасырға дейін белгілі болған жоқ.

Тарих

Араб-испандық тағамдар кітабы "Kitab al Tabikh"-те, автор аты белгісіз, алау деп аталатын ұқсас тәтті тағам кездеседі. Испан тілінің грамматигі Небрижа бұл сөзді алғаш рет 1495 жылы шыққан латын-испан сөздігінде "alfaxor" немесе "alaxur" деп тіркеген.

Кариб бассейнінде

Пуэрто-Рикода олар креолизацияға ұшырап, бадамнан айырылып, майдаланған маниокаға ие болды. Олар қант пен дәмдеуіштердің әртүрлі мөлшерін қабылдай алады. Бұл десерттің Пуэрто-Рикодағы ең көп тараған нұсқасы (Оңтүстік Америка нұсқасы, dulce de leche-мен) Пуэрто-Рикоға Венесуэладан келген болуы мүмкін, бірақ керісінше де болуы мүмкін. Аймаққа байланысты, оған крахмал, цитрус қабығы, имбирь және бал қосылады, сондай-ақ шоколад, ваниль кремі, dulce de leche, жеміс пастасы немесе кокос та салынады. Оларды бадам, кунжут тұқымы, кокос жаңғағы немесе қант ұнтағымен араластыруға болады. Аргентина, Перу, Уругвай және Венесуэладағы дәстүрлі "альфахорес" екі дөңгелек, тәтті бисквиттен тұрады, олар бидай ұны немесе крахмалдан жасалады және dulce de leche (Перуде "manjar blanco", ал Венесуэлада "arequipe" деп белгілі) арқылы біріктіріледі, және қалау бойынша қант ұнтағымен жабылады. Уругвай мен Аргентинадағы көбірек заманауи "өндірістік" түрлері қара немесе ақ шоколадпен қапталған (көптеген альфахорес "қара" және "ақ" нұсқаларда сатылады) немесе жай ғана қант ұнтағымен жабылады. Бұлар Чилилік Oreo деп те аталады. Оның бір түрі "альфахор де неве" (қар альфахоры) деп аталады және жұмыртқа ақуызы мен қант қоспасынан тұратын ақ жабынға ие. Көптеген альфахорес алюминий фольгаға оралған күйде сатылады. Альфахорес әртүрлі диаметрде жасалады және жеңіл тағам ретінде қолданылады.

Оңтүстік Америкада

Альфахорелер Аргентина мен Уругвайда 19 ғасырдың ортасынан бері танымал. Бірақ, олар испандық альфахорелерден екі дөңгелек печенье арасына түрлі тәтті толтырма салынатындығымен ажыратылады. Толтырмасы көбінесе dulce de leche болып келеді, бірақ көптеген түрлері бар. Оларды ұнтақ қантпен (дәстүрлісі), глазурьмен жабылған қантпен (Сантафесинос немесе "де неве"), ұғытылған кокос немесе шоколадпен жабуға болады. Аргентина әлемде альфахорені ең көп тұтынатын елдердің бірі, жалпы саны бойынша да, жан басына шаққанда да, жылына миллиардтан астам альфахоре тұтынылады, сонымен қатар мектеп оқушылары мен ересектер үшін ең көп таралған шаруашылық тағамы болып табылады. Уругвайдың "Пунта Баллена", "Сьерра-де-Минас", "Альфахорес Портесуэло", "Марли" және Перудің "Каса-дель-Альфахор" альфахорелері де бар.

Аргентинада

Альфаджор колониялық дәуірден бастап қазіргі Аргентинаға жататын аумақтарда өндіріліп, тұтынылып келеді. "Альфаджор – екі пісірілген кәмпиттен тұратын, бір-біріне мармелад, желе, тәтті немесе басқа да рұқсат етілген тағамдық қоспалармен біріктірілген өнім. Олар толығымен немесе жартылай кондитерлік заттармен жабылуы немесе қапталуы мүмкін, сондай-ақ осы Кодексте қабылданған құрамдастардан тұратын бүтін немесе бөлінген кептірілген жемістер, ұсатылған кокос жаңғағы немесе әшекейлер болуы мүмкін." 761-бап.

Өнеркәсіптік алфажор

Альфахорелерді жаппай өндіру 1950 жылдары Аргентинаның Атлантикалық жағалауында басталды. Havanna және Balcarce сияқты брендтер, сондай-ақ тағы 30-ға жуық бренд дүкендер мен супермаркеттерге енгізілді. 2021 жылғы статистика бойынша, Аргентина халқы күніне 6 миллион альфахоре жейді. Супермаркеттерде өнімнің кең ассортименті бар, ол 34 түрге дейін жетеді. Олардың ішінде "үш қабатты альфахоре" де бар, ол dulce de leche-мен біріктірілген үш печеньеден және шоколадпен жабылған.

Өңірлік

1851 жылы Аросена ауданында (Санта-Фе провинциясы) Мануэль Зампатти, «Запатин» деп белгілі болған, бұрыннан бар альфажордың бір түрін – dulce de leche-мен біріктірілген және қантпен жабылған үш қамырдан жасалған печеньенің коммерциялық өндірісін бастады. Бұл «альфахор сантафесино» деп аталды. Полковник Нестор Фернандес оны Касерос шайқасына алып барды, сол жерде әскер оны татып, өте танымал болды. Нәтижесінде генерал Хусто Хосе де Уркиса осы альфахорларды апта сайын Сан-Хосе-де-Энтре-Риос шаруашылығына жеткізді. Олар сондай-ақ Сантьяго-дель-Эстеро және Тукуман провинцияларында дайындалады, ал танымал Havanna бренді оларды Мар-дель-Плата қаласында және Аргентинаның көптеген туристік орындарында шығарады. Аргентинаның аймақтық түрлерінің арасында Кордобес альфахоры ерекше көзге түседі; ол жеміс желесімен (әдетте, қайыс жемісінен) толтырылады, ең танымал брендтерінің бірі – Estancia El Rosario. Тағы бір ерекше түр – Санта-Федегі альфахор, онда бір-біріне көп мөлшерде dulce de leche жағылған үш қабатты паф-қамыры бар және бәрі қант глазурімен жабылады (кәсіптік өнімдерді төменгі жағы жабылмағандықтан, глазурь табақшалармен жасалады деп ажыратуға болады). Сонымен қатар, Санта-Феде ұқсас сипаттамалары бар, бірақ үлкен (шағын торттай) Rogel және Тукуманның Clarita деп аталатын түрін алуға болады. Ол екі хрустящий печеньемен қапталған және қантты қарамельден жасалған желемен толтырылған. Аргентинада жүгері ұнынан жасалған альфахорлар да кеңінен қолданылады (жүгері крахмалынан жасалған қаптамалар, dulce de leche және ұсатылған кокос арасында).

Перуде

Алфажоралар 16 ғасырда Оңтүстік Америкадағы Испания империясының ең ірі әкімшілік аймағы – Перу вице-корольдігіне келді және содан бері, әсіресе қолмен жасалған түрлері, үлкен танымаллыққа ие болды.

Чилиде

Чилидің орталық аймақтарында жүгері ұнынан жасалған альфажор жыл бойы желінеді; ал Чилидің оңтүстік аймақтарында қыркүйек айындағы патриоттық мерекелерде альфажордың басқа түрі желінеді. Альфажор – негізінен манжармен (dulce de leche) біріктірілген және әдетте меренге немесе мармеладпен қапталған, сондай-ақ, мүмкін болса, қант ұнтағымен себілген бисквит немесе печенье. Чилиде екі түрлі альфажор ерекше көзге түседі: біріншісі Латын Америкасының басқа елдерінде дайындалатын жүгері ұнынан жасалған альфажорға ұқсас, ол Чилидің барлық аумағында, әсіресе орталық аймағында дайындалады, онда ол дәстүрлі тәтті тағам болып саналады. Ол «жүгері ұнынан жасалған тәтті» немесе «чиленитос» деп те аталады. Чиленитос жүгері ұнынан немесе басқа ұн түрлерінен жасалады және әдетте қарапайым және әдеттегі альфахорлардан кішкентай болады. Альфажордың екінші түрі – елдегі нағыз дәстүрлі альфажор саналады және «чили альфахоры» деп белгілі. Бұл альфажор жүгері ұнынан жасалған дәстүрлі альфахорлардан ерекшеленеді, себебі ол екі хохараскадан (жіңішке және қатты печенье) жасалады, олар алдын ала пісірілгендіктен, шеттерінде иілген пішінге ие болады. Олар қара қоңыр қант, панела, манжар немесе кондитерлік креммен біріктіріледі. Алғашқы Ұругвай ұлттық альфажор фестивалін тойлауға арналған алып альфажор жасалды. Рекордтық альфажорды дайындауға 30-дан астам адам қатысты.