Кіріспе
Кускус (كُسْكُس) – Солтүстік Африканың дәстүрлі тағамы, бұл ұсақ, буға пісірілген, домалақталған ұннан жасалған кесектер. Оны көбінесе үстіне қайнатылған сорпа құйып береді. Жемшөп, сорго, булгур және басқа да дәнді дақылдар да басқа аймақтарда осы сияқты пісіріледі, ал осыдан дайындалған тағамдар кейде кускус деп аталады. Кускус – Алжир, Тунис, Мавритания, Марокко және Ливия Магреб елдерінің асханаларындағы негізгі тағам. Ол 20 ғасырдың басында француз отаршылдық империясы және Алжирдегі француз тілді елді мекендері (Pieds-Noirs) арқылы француз және еуропалық ас-суға енгізілді. 2020 жылы кускус ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра тізіміне қосылды.
Couscous (كُسْكُس) is a traditional North African dish of small steamed granules of rolled semolina that is often served with a stew spooned on top. Pearl millet, sorghum, bulgur, and other cereals are sometimes cooked in a similar way in other regions, and the resulting dishes are also sometimes called couscous. Couscous is a staple food throughout the Maghrebi cuisines of Algeria, Tunisia, Mauritania, Morocco, and Libya. It was integrated into French and European cuisine at the beginning of the twentieth century, through the French colonial empire and the Pieds Noirs of Algeria. In 2020, couscous was added to UNESCO's Intangible Cultural Heritage list.
Этимология
"Кускус" сөзі (сондай-ақ кускус немесе күскүс деп те аталады) алғаш рет 17 ғасырдың басында француз тілінде тіркелген, араб тіліндегі кускус сөзінен, "ұғып алу" мағынасындағы каскаса сөзінен шыққан, және бәлкім бербер тілдеріне тән. "Сексу" термині кабил және рифайн сияқты әртүрлі бербер диалектілерінде кездеседі, ал туарег және гадамес сияқты сахаралық бербер диалектілерінде сәл өзгеше түрі – "кескесу" болып аталады. Терминнің кең географиялық таралуы оның бербер тіліндегі жергілікті шығу тегін күшті көрсетеді, және алжирлік тіл білімі маманы Салем Чакердің пікірінше, оның берберлік тамырларын қосымша растайды.
Дайындық
Кускус дәстүрлі түрде қатты бидайдың дәнінің ең қатты бөлігі – семолинадан жасалады (бидайдың барлық түрлерінің ең қаттысы), ол диірмен тасының ұнтақтауына қарсы тұрады. Семолинаға су шашыратылады және қолмен кішкентай кесектерге қатырылады, оларды бөлек ұстау үшін құрғақ ұн себіледі, содан кейін елеуіштен өткізіледі. Пісіруді аяқтауға тым кішкентай болған кесектер, кускус ұнтақтары елеуіштен түсіп, қайта қатырылып, құрғақ семолинамен бүркітіліп, кесектерге айналдырылады. Бұл еңбекті қажет процесс семолинаның барлығы кішкентай кускус ұнтақтарына айналғанша жалғасады. Кускусты дайындаудың дәстүрлі әдісінде адамдар топтасып, бірнеше күн бойы үлкен көлемде дайындайды, содан кейін олар күнде кептіріліп, бірнеше ай бойы қолданылады. Қолмен жасалған кускусты дайындағанда қайтадан ылғалдау қажет болуы мүмкін; бұл кускус қажетті жеңіл және көпіршікті консистенцияға жеткенше, буға пісіру және ылғалдау арқылы жүзеге асырылады. Кейбір аймақтарда кускус ұннан немесе іріленген арпадан немесе жүгеріден жасалады. Қазіргі заманда кускус өндірісі көбінесе механикаландырылған, ал өнім бүкіл әлемде сатылады. Бұл кускусты суға немесе басқа сұйықтыққа пісірмес бұрын қуыруға болады. 2011 жылғы сауалнамада үшінші орынға ие болды.
Тану
2020 жылдың желтоқсанында Алжир, Мавритания, Марокко және Тунис ЮНЕСКО-ның Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының тізіміне кускус өндіру және оны тұтынуға қатысты білім, тәжірибе және дағдылары ресми түрде енгізілді. Төрт елдің бірлескен ұсынысы "халықаралық ынтымақтастықтың көрнекті үлгісі" деп жарияланды.
Жергілікті өзгерістер
Нағыз құсқұстың диаметрі шамамен 2 мм, бірақ 3 мм-ден астам диаметрі бар беркук деп аталатын ірі түрі де бар, сондай-ақ 1 мм шамасындағы өте ұсақ нұсқасы да кездеседі.
Мавритания
Мавританияда кускус ірі бидай дәндерін (мабром) қолданады және Марокконың сары кускусынан қара түсті болады. Оны қой еті, сиыр еті немесе түйе етімен, бастысы пияз, помидор және сәбіз сияқты көкөністермен бірге пісіріп, содан соң соуспен араластырып, жергілікті атауы дхен болатын майлы қымызбен (гхи) бірге тартады.
Ұқсас тағамдар
Кускус ұнтақталған бидай ұнынан жасалады, оны құрамындағы ұсақ түйіршіктерге немесе інжу-маржан тәрізді дөңгелектерге айналдырады, бұл оны пастадан, тіпті орцо және ризони сияқты ұқсас өлшемдегі макароннан ерекшелендіреді. Олар ұнтақталған бидайдан жасалып, қалыпқа келтіріледі немесе сығылады. Кускус пен макаронның қоректік құндылығы шамалас, бірақ макарон көбінесе одан да тазартылған болады. Сан-Паулу штатында кускусты апельсин тілімдерімен әсемдеп, қалыпқа сығып дайындайды, оны "кускус Паулиста" деп атайды. Бұл солтүстік-шығыс аймағынан келген мигранттардың толқынынан кейін жергілікті халық жасаған бастапқы нұсқаның өзгеруі. Дамбу – Нигерден шыққан кускусқа ұқсас тағам. Оны арнайы жағдайларда семолинадан дайындауға болады, бірақ көбінесе күріш, қарақұмық немесе басқа да дәнді дақылдар қолданылады. Дәстүрлі түрде моринга жапырақтары қосылады. Францияда бұл нигерлік тағам Магриб стиліндегі кускустың нақты түрі ретінде бейімделген (оған "кускус аус эпинардтар" деп атайды), көбінесе моринганың орнына шпинат қолданылады. Фрегула – Сардиниядағы макаронның бір түрі. Ол Солтүстік Африканың беркукесі мен Таяу Шығыстың мограбиесіне ұқсас. Фрегула әртүрлі өлшемде болады, бірақ әдетте диаметрі 2–3 мм болатын шарларға оралған және пеште пісірілген семолина қамырынан тұрады. Кускусаки (грек тілінде) немесе кускус (түрік тілінде) – Грекия мен Түркиядан шыққан, қайнатылып, ірімшік пен жаңғақпен бірге берілетін макарон. Левантта мограбие деп аталатын тағам (Магриб аймағына сілтеме) дәл сол дюрумдық семолина ұнын пайдаланады, бірақ Иордания, Ливан және Сирияда кең таралған тағам жасау үшін оны үлкен ("мұржалар", диаметрі) дөңгелектерге орайды. Бұл дөңгелектер сорпаның бір бөлігі ретінде пісіріледі немесе корицамен дәмделіп, тауық пен бұршақ сорпасымен бірге беріледі. Палестиналық мафтул Солтүстік Африкалық түрінен үлкен, бірақ мограбие дөңгелектерінен кіші гранулаларды қолданады (диаметрі) және қатал бидай емес, булгурдан жасалады. Оны да тауық пен бұршақ сорпасымен бірге дайындайды. "Мафтул" сөзі араб тіліндегі "фа та ла" түбірінен шыққан, ол "орау" немесе "бұру" дегенді білдіреді, гранулаларды жасау үшін қолмен орау әдісін сипаттайды.