Славян мифологиясы: Су перілері мен табиғат рухтары
Supernatural beings in Slavic religion
Славян мифологиясы: құдайлар, рухтар, перілер (вила). Вила – грек нимфасына ұқсас, көк жайнаған, қанатты, әсем жандар. Славян мәдениеті туралы біліңіз!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Славян мифологиясы
Slavic mythology
Көптеген славян құдайлары мен құдайыларынан басқа, ежелгі славяндар табиғатта бар екеніне сеніп, көптеген табиғаттан тыс күштерді құрметтеген. Славян дініндегі осы табиғаттан тыс күштер әртүрлі нысандарда кездеседі, ал кез келген күштің атын тіл мен транслитерация жүйесіне қарай әртүрлі жазуға немесе транслитерациялауға болады.
Other than the many gods and goddesses of the Slavs, the ancient Slavs believed in and revered many supernatural beings that existed in nature. These supernatural beings in Slavic religion come in various forms, and the same name of any single being can be spelled or transliterated differently according to language and transliteration system.
Вила
Вила (көпше түрі vile, словак/чех víly) – грек тарихшысы Прокопий нимфа деп атаған, нимфаға ұқсас фея. Олардың аты Велес есімімен ортақ түбірден шыққан. Олар әдемі, мәңгі жас, ақ киім киген, көздері найзағай сияқты жарқыраған, қанаттары мен сары шаштары бар деп сипатталады. Олар бұлттарда, тау ормандарында немесе суларда мекендейді. Адамдарға жақсы қатынас жасайды және өздерін жылқыға, қасқырға, жыланға, бүркітке және аққуға айналдыра алады. Вилаға табынушылық Оңтүстік славяндардың арасында ХХ ғасырдың басына дейін сақталған, үңгірлерде жеміс-жидектер мен гүлдер, құдықтардың жанында торттар, ал ағаштардың бұтақтарына ленталар ілінген.
Vila (pl. vile, Slovak/Czech víly) is a fairy that is similar to a nymph, identified as a nymph by the Greek historian Procopius; their name comes from the same root as the name of Veles. They are described as beautiful, eternally young, dressed in white, with eyes flashing like thunders, and provided with wings, and blonde hair. They live in the clouds, in mountain woods or in the waters. They are well disposed towards men, and can to turn themselves into horses, wolves, snakes, falcons and swans. The cult of the Vilas was still practised among South Slavs in the early twentieth century, with offerings of fruits and flowers in caves, cakes near wells, and ribbons hung from the branches of trees.
Русалка
Славян мифологиясында Русалька – судың нимфасы, өзендерде мекендейтін әйел рухы. Көптеген түсіндірмелерде русалка – бұрыннан қайтыс болған, арам рух (Нав) пен байланысты және қауіпті жаратылыс. Дмитрий Зелениннің сөзіне сәйкес, жасырақ өлген, зор қайғыға ұшыраған адамдар, мысалы, сүйгенінен айырылған қыздар немесе күйеуге шықпаған жүкті әйелдер, белгіленген уақытын жер бетінде рух ретінде өткізуге міндетті. Тағы бір теория бойынша, русалкалар – таза емес өлгендердің әйел рухтары; бұл өз-өзіне қол жұмсағандар, крещениеден өтпеген нәрестелер және соңғы тыныс беру рәсімдерінсіз өлгендерді қамтиды. (Осы теория бойынша, таза емес еркек өлгендер судың адамы – водянойға айналады делінеді.)
In Slavic mythology, Rusalka is a water nymph, a female spirit who lives in rivers. In most versions, rusalka is an unquiet being who is no longer alive, associated with the unclean spirit (Nav) and dangerous. According to Dmitry Zelenin, people who die violently and before their time, such as young women who commit suicide because they have been jilted by their lovers, or unmarried women who are pregnant out of wedlock, must live out their designated time on earth as a spirit. Another theory is that rusalki are the female spirits of the unclean dead; this includes suicides, unbaptised babies, and those who die without last rites. (Under this theory, male unclean dead were said to become vodyanoy.)
Водяной, Водник
Водяной – славян тектес еркек су рухы. Чех және словак тілдерінде ол водник, поляк тілінде водник, орыс тілінде водяной, украин тілінде водяник деп аталады. Оңтүстік славян тілінде воденяк деген сөз бар. Ол әсіресе зұлым болып саналады және оның басты мақсаты – оны ашуландыратын жүзушілерді суға батыру. Оның сыртқы келбеті туралы әңгімелер әртүрлі: кейбіреулер оны жалаңаш, ірі денелі, шашық, сазға малған, қабыршақпен жабылған немесе қызыл көйлек және сақалды қарапайым шаруа ретінде сипаттайды. Сондай-ақ, ол балыққа айнала алады деген де әңгімелер бар. Водяной терең суларда, көбінесе диірмен жанында мекендейді және ол таза емес еркек жанның рухы деп есептеледі (мұнда өз-өзіне қол жұмсағандар, крещениеден өтпеген балалар және соңғы қағидаларсыз өлгендер де кіреді). Бұрын айтқанымыздай, водяной мақтанға немесе қара сөз айтқандарды суға батырып жібереді. Бірақ одан қорғанудың нақты жолы болмаған, себебі ол өте ерке және болмасақ рух. Шаруалар водянойдан қорқып, одан құтылуға тырысатын немесе, мүмкін болмаса, оны ынаятқа алуға ұмтылатын. Водянойдың ашуынан көбінесе диірменшілер мен балықшылар аман қалатын. Диірменшілер водянойға тым жақын деп есептелгендіктен, олар көбінесе сиқырлы күш иесі ретінде қарастырылатын. Мұның себебі, диірменшілер жыл сайын мас адамды суға батырып, водянойға құрбандық етеді деген сенім болуы мүмкін. Балықшылар одан да аз күдік тудыратын, алғашқы ауланған балықтарын дұғамен водянойға сыйлап берген. Егер водяной балықшыға жақсы көңілмен қараса, ол балықты желіге жинап беретін.
The vodyanoy is a male water spirit of Slavic origin. The Czech and Slovak equivalent is called a vodník, Polish is a wodnik, in Russian it is vodyanoy and vodyanyk in Ukrainian. A South Slavic equivalent is vodenjak. He is viewed to be particularly malevolent, existing almost exclusively to drown swimmers who have angered him by their boldness. Reports of his appearance vary; some tales define him as a naked old man, bloated and hairy, covered in slime, covered in scales, or simply as an old peasant with a red shirt and beard. He is also reported to have the ability to transform into a fish. The vodyanoy lives in deep pools, often by a mill, and is said to be the spirit of unclean male dead (this definition includes those who have committed suicide, unbaptized children, and those who die without last rites). As previously stated, the vodyanoy would drown those who angered him with boasts or insults. However, there was no certain protection, as the spirit was particularly capricious. Peasants feared the vodyanoy and would often attempt to get rid of the spirit or, failing that, appease him. The only people who were generally safe from the vodyanoy's anger were millers and fishermen. Millers in particular were viewed to be so close to the vodyanoy that they often became seen as sorcerous figures. This may be influenced by the belief that millers yearly drown a drunk passerby as an offering to the vodyanoy. Fishermen were somewhat less suspect, offering only the first of their catch with an incantation. If a vodyanoy favored a fisherman, he would herd fish into the nets.
Берегиния
Берегиния (орысша), Берегиния (украинша) немесе Бжегиния (полякша) – 15 ғасырдағы Новгород қолжазбасында сақталған "Әйгілі Григорийдің Бұттарға қарсы жырлары" кітабында еске алынатын белгісіз нұсқаушылар. "Жыр" – грек тілінен жасалған аудармалар жинағы, онда 12 ғасырғы Киев монахының түсіндірмелері бар. Мәтін, кейінгі жазушылардың көптеген түзетулерінен өткен сияқты, славяндардың ең ерте табынған жаратылыстары ретінде "вампирлер мен берегиниялар" туралы айтады, тіпті Перунға табыну олардың жеріне келгенге дейін. "Берегиниялар" туралы ешқандай мәлімет берілмеген, бұл түрлі болжамдарға кең мүмкіндік береді. Борис Рыбаков бұл терминді славян тіліндегі "өзен жағасы" деген сөзбен байланыстырып, бұл термин славян су қыздарына қатысты деп санайды, бірақ русалкалардан айырмашылығы, олардың мінезі жақсы болған. Ғалым вампирлер мен берегинияларға табынуды славяндар тарихының ең көне кезеңіндегі "дуалистік анимизмнің" бір түрі деп қарастырады. Оның сөзіне сүйенсек, бұл термин көптеген аймақтарда "русалка" деп ауыстырылған, ал 20 ғасырда тек Ресейдің солтүстігінде ғана сақталған. Рыбаковтың зерттеулері жарияланғаннан кейін "берегиния" славян неоязықтары арасында танымал ұғымға айналды, олар оны қарапайым су жын емес, күшті пұтқа жатқызады.
Bereginyas (Russian), Berehynias (Ukrainian) or Brzeginias (Polish) are obscure fairies mentioned in "The Lay of St. Gregory the Theologian of the Idols", which has been preserved in a 15th century Novgorod manuscript. "The Lay" is a compilation of translations from Greek sources studded with comments by a 12th century Kievan monk. The text, which seems to have been considerably revised by later scribes, does mention "vampires and bereginyas" as the earliest creatures worshipped by the Slavs, even before the cult of Perun was introduced in their lands. No detail about "bereginyas" are given, affording a large field for speculations of every kind. Boris Rybakov connects the term with the Slavic word for "riverbank" and reasons that the term referred to Slavic mermaids, although, unlike rusalkas, they were benevolent in nature. The scholar identifies the worship of vampires and bereginyas as a form of "dualistic animism" practiced by the Slavs in the most ancient period of their history. According to him, the term was replaced by "rusalka" in most areas, surviving into the 20th century only in the Russian North. After the publication of Rybakov's research, the "bereginya" has become a popular concept with Slavic neo pagans who conceive of it as a powerful pagan goddess rather than a mere water sprite.
Қазіргі көркем әдебиет
Кэтрин Арденнің «Қысқы түн» трилогиясы славян мифологиясына негізделген және Домовой, Русалька сияқты көптеген кейіпкерлерді қамтиды. Эдвард Фэллонның «Жануардың іздері» романдары сериясының екінші кітабында русалка серийлі кісі өлтірушіні іздеп жүрген үштікке келеке етеді. С. Дж. Черри «Русалька», «Черневог» және «Ивгения» атты үш роман жазды, олар орыс халық ертегілерінен шабыттанған әлемде өтеді, онда русалька, воданой және леши сияқты басқа да жандар кездеседі. Джим Батчердің «Дрезден файлдары» сериясындағы «Өзгерістер» романында, Полевой – Тоот-Тоот, орыс кресінің рыцарі Саня оны Домовой деп жаңылысқанда ашуға ілеседі. «Quest For Glory IV: Shadows of Darkness» видео ойыны, ойдан шығарылған шығыс Еуропаның славяндық ауылдарында өтеді және Русалька, Домовой және Леши сияқты бірнеше славяндық жынды қамтиды. Катерина Валентенің «Өлімсіз» романы сталиндік Ресейдің фантастикалық нұсқасында өтеді және онда вила, русалька, леши және басқа да славяндық жындылар бейнеленген. Дороти Дрейердің «Жеміс жинаушының құрбаны» сериясы Вилаларды жартылай жын, жартылай колдовствошы тегінен шыққан сиқырлы жандар ретінде көрсетеді. Дж. К. Роулингтің «Гарри Поттер және от тостағаны» романында Вела – Болгарияның Квиддич командасының әлем чемпионатындағы талисманы. Флёр Делакурдың әжесі Вела болған, ал Флёрдің сияғында Вела шашы бар. Пирс Энтонидің «Ксант» романдарында бірнеше Вилилер бар, олар ағашқа (дриадаға ұқсас) байланған табиғат рухтары, формасын өзгерту және суды тазарту немесе улау қабілетіне ие және өте тез ашуға ілеседі. Анджей Сапковскийдің «Wiedźmin» сериясы, сондай-ақ оған негізделген «Witcher» видео ойындары ортағасырлық славяндық қиял әлемінде өтеді. Көптеген монстрлар тікелей славян мифологиясынан алынған немесе олардан шабыттанған, мысалы, русалька, стрига және водяной.
The Winternight trilogy, by Katherine Arden, is inspired by Slavic mythology and includes many characters, such as the Domovoy, the Rusalka and other beings. In Edward Fallon's second book in his Linger series of novels, Trail of the Beast, a rusalka taunts a trio hunting a serial killer. C. J. Cherryh has written three novels, Rusalka, Chernevog and Yvgenie, set in a world inspired by Russian folktales that feature, amongst others, rusalka, vodyanoy, and leshy. In Changes, a novel in the Dresden Files series by Jim Butcher, the fairy Toot Toot, a Polevoi, is enraged when he is mistakenly called a Domovoy by Sanya, the Russian Knight of the Cross. The videogame Quest For Glory IV: Shadows of Darkness, set in the Slavic countryside of a fictional east European valley, features several Slavic fairies, including the Rusalka, Domovoy, and Leshy. Catherynne Valente's novel Deathless is set in a fantasy version of Stalinist Russia and features vila, rusalka, leshy, and other Slavic fairies. Dorothy Dreyer's Reaper's Rite series depicts Vila as magical beings of half faery, half witch origin. In J. K. Rowling's novel Harry Potter and the Goblet of Fire, Veela are the mascots of the Bulgarian Quidditch Team at the World Cup. Fleur Delacour's grandmother was a Veela and Fleur's wand contains a strand of a veela hair. Piers Anthony's Xanth novels include a few Vily, as nature spirits bound to a tree (similar to a dryad) with powers of shapeshifting and cleansing or poisoning water, and extremely quick to anger. Andrzej Sapkowski's Wiedźmin series as well as the Witcher video games based on it are set in a medieval Slavic fantasy world. Many of the monsters are taken directly from or inspired by Slavic mythology, such as the rusalka, the striga, and the vodyanoi.