Кіріспе

Спартаға деген махаббат немесе құрмет Лаконофилия – Спартаға және спарталық мәдениетке немесе мемлекеттік құрылысына деген махаббат немесе құрмет. Бұл термин Лакониядан шыққан, ол Пелопоннес аймағындағы спарталықтар мекендеген жер. Спартаны құрметтеушілер әдетте олардың батылдығы мен соғыстағы жетістіктерін, "лаконикалық" қаталдығы мен өздерін ұстауын, аристократиялық және ізгі мінез-құлқын, саяси өмірдің тұрақты тәртібін және үш бөліктен тұратын аралас үкіметпен қабылданған конституциясын мақтайды. Ежелгі Лаконофилия б.з.д. V ғасырда пайда бола бастады және тіпті грек тілінде λακωνίζειν (сөзбе-сөз: лакондықтарша әрекет ету) деген жаңа сөзді тудырды. Спарта қала-мемлекетін мақтау классикалық әдебиетте содан бері жалғасып, қайта өрлеу дәуірінде қайта жанданды.

Афина

Ежелгі Афинада лаконизм парсы соғыстарынан кейін туған ой-пікір мен сезімдер ағыны болды. Кейбіреулер, мысалы, Мильтиадтың ұлы Кимон, Афинаның Парсы империясына қарсы Спартамен одақтасуы керек деп санады. Кимон афиналықтарды Спартаға көмек үшін әскер жіберуге көндірді, осы кезде гелоттар (спарталықтардың іріктеліп алынған шаруалары) көтеріліс шығарып, Итоме тауында бекініп алды. Спарталықтар демократиялық афиналық идеялар гелоттар мен периоиктерге әсер етпеуі үшін, афиналықтарды алғыс айтып үйлеріне қайтарды. Кейбір афиналықтар, әсіресе сауда-саттықтан жиренгендер, жабық қоғам мен аздың үстемдігін қалаған. Олар Спарта конституциясы өздерінікінен артық деп есептеді. Тіпті кейбіреулері спарталықтар сияқты, Афинада ұзын шашты, жуынбаған күйде жүріп, спарталықтардың мінез-құлқын ұстануға тырысты. Платонның б.з.б. V ғасырдағы «Мемлекеті» Сократтың «көпшіліктің» Спарта немесе Крит үлгісіндегі саяси жүйеге ерекше құрметтенетіні туралы пікірін айту арқылы осы мәлімдемеге сенімділік береді. Лаконистік олигархтардың тобы, «Қырық тиран» деп белгілі, б.з.б. 404 жылы Афинада билікті басып алып, Спарта әскерінің көмегімен он бір ай бойы сақтап тұрды. Бірақ олардың билігі тез құлатылып, демократия қайта орнатылды. 371 жылы спарталықтар Леуктра шайқасында жеңіліске ұшырады. Бұл жеңіліс салдарынан Спартаның одақтастары көтеріліс жасап, Месения гелоттары азат етілді. Содан кейін Спарта экономикасы кәсіби әскерлерді ұстауға жеткіліксіз болды және номиналды түрде тең құқылы азаматтар арасындағы теңсіздік артты. Нәтижесінде, Спартаның әскери жетістіктері немесе ішкі саясаттағы басшылығы туралы беделі айтарлықтай төмендеді.

Философтар

Дегенмен лаконофилдер философтардың арасында қалды. Сократтың ізбасарлары болған кейбір жастар лаконофилдер болған. Сократтың өзі Спарта мен Крит заңдарын мақтап айтқан деп суреттеледі. Сократтың серігі Критиас Спартаның қолдауымен отыз тиранның олигархиялық билігін орнатуға көмектесті. Сократтың тағы бір шәкірті Ксенофонт спарталықтар үшін Афинаға қарсы соғысты. Платон да өз жазбаларында демократиялық үкіметке қарағанда спарталық үкіметті артық көретіндей көрінеді. Аристотель Крит пен Спарта қабылдаған заңдарды ізгілік пен заңды мінезді азаматтарды тәрбиелеуге ең қолайлы деп санады, бірақ криттіктер мен спарталықтардың өзін тиімсіз және жемқор деп сынады, олардың мәдениеті соғысқа негізделгенін айтты. Сондықтан грек философиясы Спарта заңын мақтау дәстүрін мұра етті. Бұл Агис IV және Клеомен III Спартада "ата-бабалық құрылымды қалпына келтіруге" тырысқанда одан да күшейді, оны замандастарының ешқайсысы көрмеген еді. Бұл әрекет Ликургтың институттарының құлауымен аяқталды, ал Набис Лаконияда тирандық билік орнатты. Кейінгі ғасырларда грек философтары, әсіресе платонистер, Спартаны идеалды мемлекет деп сипаттады – күшті, батыл және сауда мен ақшаның жемқорлығынан бос. Бұл сипаттамалардың ең толығы Плутархқа тиесілі, олар көптеген егжей-тегжейлі мәліметтермен толы. Көптеген ғалымдар классикалық спарталықтардың осы утопиялардың қай бөлігін іс жүзінде қолданғанын, Клеоменнің қай бөлігін және кейінірек классикалық авторлардың қайсысын ойлап тапқанын анықтауға тырысты. Римдіктер үшін Лакедемонға саяхаттап, Артемида Орфияның рәсімдерін көру сәнге айналды, бұл Грекияның гладиаторлық ойындарға ең жақын баламасы болды.

Қарама-қайшы пікірлер

Тіпті ежелгі мәдениеттерде лаконофилия абсолютті емес, көңіл көтеру болды. Ликург конституциясының замандастарының ешқайсысы да Спартаны толыққанды мақтаған жоқ, тек спарталықтардың өзі ғана. Дориялық Галикарнас Геродот, спарталықтарды, нақты шайқасқа қатыспағанда, қарапайым, тартыншақ, ынтымақсыз, жемқор және наив ретінде бейнелейді. Платон Сократ арқылы мемлекет егер шынымен қарапайым өмір салтын ұстанса, жауынгерлік тапқа мұқтаж болмайтынын, ал зәулім және агрессивті мемлекетке сақшыларды басқару және алдау үшін Платон сияқты философтар тобы қажет екенін айтты. Тіпті Ксенофонттың Лакедемондықтар конституциясын мақтауы да тозаңсыз мақтау емес. Аристотель «Саясатта» спарталықтарды сынға алады: гелоттар көтеріліс шығарады; спарталық әйелдер зәулімділікке құмар; судьялар (әсіресе ефорлар) жауапкершіліксіз; Апелладағы ең қатты дауыспен шешім қабылдау ақымақтық; азаматтардың байлығы тең емес (сондықтан азамат және гоплит болу үшін қажетті ресурстарды көптегендер жоғалтады); және спарталықтар бір-біріне салықтан қашуға рұхсат береді, сондықтан қала кедей, ал жеке азаматтар ашкөз. Ең бастысы, спарталықтар соғыстан басқа ешқандай өнерді білмейді, сондықтан бейбіт уақытта олар тиімсіз және жемқор. Оның айтуынша, Критің мекемелері одан да нашар. Спарта құлдырағаннан және идеализацияланғаннан кейін де Полибий былай деп жазды: «Менің мақсатым, осы аралықта, нақты фактілер арқылы өз елін толық қауіпсіздікпен қорғау және өз бостандығын сақтау үшін Ликургтың заңнамасы толыққанды жеткілікті болды; және осы мақсаттарға қанағаттанғандар үшін біз Спартадан артық конституция мен азаматтық тәртіптің болғанын немесе болатынын мойындауымыз керек».

Қазіргі заманғы лаконофилия

Спартаға деген құрмет Ренессанс дәуірінде де жалғасты. Никколо Макиавелли Спартаның ұзақ және өзгермейтін өмір сүруімен ерекшеленетінін мойындады, бірақ соған қарамастан, Римнің virtù және даңқ тұрғысынан әлдеқайда басым екенін айтты («Дискурстар»). Елизавета дәуірінің ағылшын конституционалисі Джон Эйлмер Тюдор Англиясының аралас үкіметін Спарта республикасымен салыстырып, «Лакедемон [Спартаны білдіреді], ең асыл және ең жақсы басқарылған қала» Англия үшін үлгі ретінде жоғары бағалады. Швейцариялық француз философы Жан-Жак Руссо өзінің «Өнер мен ғылым туралы эссесінде» Спартаны Афинамен салыстырып, оның қатаң конституциясы афиналық өмір салтының мәдениетіне қарағанда артық екенін дәлелдеді. Сэмюэл Адамс америкалық республиканың өзінің «христиандық Спарта» идеалына сай келмегеніне көңіл көшті. Александр Гамильтон өз заманының лаконофилиясын шындыққа жатпайтын нәрсе деп сынайды: Біз республикаларда мүддесіздіктің қажеттілігін айтып шаршағанша айтуға болады, бірақ бірде-бір жаңа оқырманды іздемейміз. Ықылас білдірушілер өзінің немесе басқа біреудің қызметі үшін лайықты сыйақының орнына екі порция ботқаға риза бола алмайды. Біз Спартаның мүлік пен әйелдердің ортақ иелігіне, темір ақшасына, ұзын сақалдарына немесе қара сорпасына бейімделуіміз мүмкін. Біздің қоғамдағы жағдайлар мен әдет-ғұрыптарда толықтай жасырындық бар; сондықтан Грек және Римнің қарапайым дәуірлерінде үлгі іздеу, готтентоттар мен лапландтардың арасында іздеумен тең. Лаконофилияның маңыздылығы тоғызыншы ғасырда артты. Спарта революциялық және Наполеон Франциясы үшін әлеуметтік тазалықтың үлгісі ретінде пайдаланылды. Славой Жижек «Руссодан бастап якобиндерге дейінгі барлық заманауи теңдікшіл радикалдар республикалық Францияны жаңа Спарта ретінде көріп отырды» деді.

Ертедегі сионизм

Ертедегі сионистер, әсіресе Израильдегі кибуц қозғалысының негізін қалаушылар, спарталық идеалдардың ықпалына түсті және олар тастап кеткен диаспора қауымдастықтарымен байланыстырылған материалдық құндылықтарды сынағанда, әсіресе спарталық үлгіге сүйенді. Мысалы, кибуц пен Палмачтың негізін қалаушы Табенкин ежелгі Спартаның зор ықпалында болды. Ол "жауынгерлердің тәрбиесі балабақшадан басталуы керек" деді, балалар балабақша жасынан бастап "таулар мен аңғарларда түндерді өткізуге", соғысуға үйретілуі және соғысқа дайындалуы керек екенін айтты.

Карл Мюллер

Лаконофилияға Карл Отфрид Мюллер жаңа элемент енгізді, ол спарталық идеалдарды дориандардың болжамды нәсілдік басымдығымен байланыстырды, бұл спарталықтардың жататын гректердің этникалық кіші тобы еді. Плутарх сияқты грек лаконофильдері спарталықтарды мақтағанмен, олар бұл құрметтің барлығын дориандарға жалпылай жайғастырмады. Плутарх олардың конституциясын құрған Ликургтың жемқор дориандық институттарды мұра еткенін айтты. Спартаның дәстүрлі жауы Аргос та дориандық мемлекет болды, сондай-ақ Коринф, Родос және Сиракуза да – Грециядағы ең коммерциялық мемлекеттердің үш еді. Бірақ 1824 жылы Мюллер «Дориер» атты дориандықтардың тарихын жазды. Бұл кітап «мың беттік қиял» деп сипатталды, ол дориандықтарды солтүстіктен Грецияға кеңейген батыр және мәрт нәсіл ретінде көрсетеді. Ол салыстырмалы тіл білімі және дереккөзді сынау сияқты жаңа ғылымдарды қолданып, дориандықтардың ерекше этнолингвистикалық топты білдіретінін, ал олардың бастапқы мәдениетін кейінгі ықпалдардан бөліп қарастыруға болатынын дәлелдеді. Ол дориандықтардың тегін Троя соғысының мифтік мирмидондықтарымен және олардың басшысы Ахиллмен байланыстырды.

Нацистік лаконофилия

Мюллердің спарталықтардың солтүстік тегіне және нәсілдік қасиеттеріне баса назар аударғаны кейіннен Солтүстік Еуропалық Бас нәсілдің үстемдігі теориясы – Нордизмнің дамуына ықпал етті. Кейінгі неміс жазушылары спартандықтарды қазіргі Пруссия мемлекетінің үлгісі ретінде бейнеледі, ол да әскери өзін-өзі тәртіпке ерекше мән берді. Осыдан кейін пруссиялықтар мен спартандықтардың бір тектен шыққандығын дәлелдеуге аз қадам қалды. Фрэнк Х. Хэнкинс американдық нордицист Мэдисон Гранттың 1916 жылы жазған пікірін былай түйіндеді: Спарта өз Дориандық тамырларының тазалығы есебінен ерекше скандинавтық болып суреттелген, ал Афина көбірек аралас болған. Спарта әскери тиімділікті, мұқият ұйымдастыруды және әр жердегі скандинавтарға тән мемлекетке патриоттық құрбандықтарды көрсетті, сондай-ақ қазіргі Пруссияда үлгі болды, ал Афина зияткерлік дағдысын, тұрақсыздығын, шексіз жекелігін, сатқындыққа және қастандыққа бейімділігін көрсетті. Бұл аргументтерді нацистік нәсіл теориясының өкілдері Ханс Ф. К. Гюнтер мен Альфред Розенберг қайталады. Адольф Гитлер 1928 жылы Германияға спартандықтарды үлгі етіп, «өмір сүруге рұқсат етілгендердің санын» шектеуді ұсынды. Ол «Спартандықтар бір кезде осындай дана шараны қолдана алды» деп қосты. «Спартандықтардың нәсілдік басымдығының арқасында ғана 6 мың спартандық 350 мың гелотты бағындыра алды». Спартандықтар «алғашқы нәсілшіл мемлекетті» құрды. КСРО-ға басып кіргеннен кейін Гитлер славяндарға спартандықтардың гелоттары сияқты қарау керектігін талап етті: «Олар [спартандықтар] жаулап алушылар ретінде келді және барлығын алды», – деді ол, немістер де солай істеуі керек. Бір нацистік офицер «немістер спартиаттардың орнына өтуі керек, ал орыстар гелоттардың орнында болуы керек» деп нақты айтты. Дене күшімен танылғандықтан, «Спартан» атауы бірнеше спорт командаларына берілді. Мичиган мемлекеттік университеті 1925 жылы «Спартан» атауын өз студенттік командасының символы ретінде қабылдады. Мичиган штатының «Спартандарынан» басқа, Сан-Хосе штатының «Спартандары», Норфолк штатының «Спартандары» және тағы да басқа командалар бар. Футбол клубтарының арасында «Спарта Прага» (Чехия), «Спартан» (Шотландия), «Ħamrun Spartans» (Мальта), «Спарта Роттердам» (Нидерланды) бар.