Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1917–1921 жылдар аралығындағы Аланд аралдарының автономиясы жөніндегі дау-жанжал.
1917–1921 dispute over the autonomy of the Åland Islands
Аланд аралдары жөніндегі дау (Ålandsfrågan) Ұлттар Лигасы құрылғанда төрелікке берілген мәселелердің бірі болды. Аланд халқының өзін-өзі анықтау құқығына қанағаттандырылмады, аралдардың егемендігі Финляндияда қалды, бірақ арал тұрғындарына өз мәдениетін сақтауға мүмкіндік беру үшін халықаралық кепілдіктер берілді. Бұл, арал тұрғындарының сезімі бойынша, фин мәдениетінің күштеп сіңіру қаупін азайтуға бағытталған шара болды.
The Åland Islands dispute (Ålandsfrågan) was one of the issues put up for arbitration by the League of Nations on its formation. Åland's population's demand for self determination was not met and sovereignty over the islands was retained by Finland, but international guarantees were given to allow the population to pursue its own culture, relieving the threat of forced assimilation by Finnish culture as perceived by the islanders.
Өмірбаян
1809 жылға дейін Аланд аралдары Швеция мемлекетінің шекарасында орналасқан. Бірақ, 17 қыркүйекте 1809 жылы жасалған Фредрикshamн шарты бойынша Швеция Финляндиямен бірге осы аралдарды Ресей империясына беруге мәжбүр болды. Финляндияның Ұлы Герцогтығы Ресей империясы құрамындағы, Аланд аралдарын да қамтитын, дербес бірлікке айналды. Аланд соғысынан кейін, 18 сәуірде 1856 жылы қабылданған Париж шартымен, Қырым соғысы аяқталды. Ұлыбритания Ресейден аралдарда жаңа бекіністер салудан бас тартуды талап етті. Бұл талап 1908 жылы әскериленбеген аралдардың мәртебесін өзгертуге жасалған сәтсіз әрекеттерге қарамастан орындалды. Дегенмен, 1914 жылы, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Ресей үкіметі аралдарды соғыс кезінде британ және орыс теңіз асты қайықтарының базасына айналдырды.
Prior to 1809, Åland was located within the boundaries of the Swedish realm. However, in the Treaty of Fredrikshamn on September 17, 1809, Sweden had to give up control of the islands, along with Finland, to Imperial Russia. The Grand Duchy of Finland became an autonomous entity, including the Åland Islands, within the Russian Empire. After the Åland War, by the Treaty of Paris of April 18, 1856, which ended the Crimean War, the United Kingdom required Russia to withhold the construction of any new fortifications on the islands. This stipulation was obeyed, despite unsuccessful attempts to change the status of the demilitarised islands in 1908. However, in 1914, at the start of the First World War, the Russian government turned the islands into a submarine base for the use of British and Russian submarines during the war.
Әскери дағдарыс
1917 жылдың желтоқсанында Ресейдің қазан төңкерісінен сескеніп, Финляндия парламенті Финляндияның егемен мемлекет екенін жариялады, сонымен қатар ұлттық өзін-өзі анықтау қағидаларын қолданды. Сол күзде Аланд аралдарының тұрғындары өздерінің өзін-өзі анықтау құқығы үшін ұйымдасты, Финляндияда финшілдік пен шведтілдікке қарсы көзқарастардың күшейгенін байқады. Осы кезде аралдардың 90% астам халқы (әскери қызметкерлерді есептемегенде) өздерін шведтер деп санады, ал материктік Финляндияда швед тілінде сөйлейтіндердің саны 15% жетпейді. Аландтан өзгеше, алдыңғы жиырма жылда Финляндияда әлеуметтік шиеленіс те күрт өсті. Аландтардың жауабы – Финляндия Ұлы Герцогтігінен және Ресей империясынан бөліну ниеті, сондай-ақ Швецияға қосылу туралы өтініш болды. Швецияның билік элитасы Швеция жұмысшылары арасындағы төңкеріс ағымдарын басу үшін консервативті кабинетпен жақында қолға алынған Швецияның демократиялану процесімен айналысты. Осы мақсатта Швеция жаңа либерал премьер-министрді алды, ал үкіметте алғаш рет социалистер де болды. Король сарайына жақын белсенділер Аландтардың шведтік қолдау сұрауына қуанғанмен, 1916 жылы олар саяси ықпалын жоғалтты, тіпті король Густав V-тің назарынан да шықты. Аландтардың өкілдеріне тек жылы сөздер мен мәнсіз уәделер берілді. 1918 жылдың қаңтарында басталған Финляндия азамат соғысы бастапқыда жағдайды өзгерте қоймады. Швеция социал-демократтары бір жыл бұрын партиядан төңкерісшілерді қуған еді, және Финляндиядағы социалистік республикаға симпатия білдіргенмен, қолдау көрсетпеді. Олардың коалициялық серіктері, либералдар, Финляндиядағы ақ үкіметке көбірек симпатия танытты, бірақ олар дәстүрлі түрде бейтарапты сақтады және фин әріптестеріне күдікпен қарады. Азамат соғысының жақындап келе жатқан тараптарына қатысты азаматтардың алаңдаушылығы туралы артық айтылған хабарлар Швецияның шағын әскери-теңіз экспедициясын жіберуге себеп болды, оның міндеті – кеткісі келетін азаматтарды эвакуациялау еді. Бірақ эвакуацияға ниет білдірген азаматтар табылмады, алайда әскери-теңіз командирі мақтан тұтып, жауынгерлік әрекеттерді тоқтатып, Фаста Аландта бейбітшілікті сақтау күштері ретінде қалды. Командалық тізбектің социалистік қорғаныс министрінен гөрі белсенділікке көбірек бейімделгені анық болды, ол өз кезегінде кабинеттегі әріптестерінен гөрі интервенцияны қолдауға көндірілді. Басқа кабинет мүшелері кабинет отырыстары арасында қаншалықты хабардар болғаны немесе олардың пікірін білдіруге мүмкіндігі болғаны белгісіз. Стокгольм бұл оқиғаны маңызды деп санамады, және болғанның бәрі үкімет тарапынан жоспарланбаған, ал әскери офицердің жақсы ниеттерімен жасалған еді. Ваасадағы ақ үкімет бұл жағдайды басқаша бағалады. Олар Аланд аралдарын қайтару туралы белсенділердің тілектері туралы жақсы білді, өйткені Ақ Финляндияны қолдауға ерікті келген швед әскери офицерлерінің көпшілігі жетекші белсенділерге жақын болды. Ақ үкімет швед әскерлерінің Финляндия аумағына кіргеніне алаңдады және Швецияның социалистік қорғаныс министріне күдікпен қарады. Германияның әскери-теңіз күштеріне швед әскерлерін Аланд аралдарынан дереу шығару жөнінде тапсырма берілді.
In December 1917, fearing the effects of the Russian October Revolution, the Finnish parliament proclaimed that Finland was now a sovereign state, calling on the principles of national self determination. The very same autumn, Ålanders had organized for their own self determination, fearing what they saw as excessive expressions of pro Finnishness and anti Swedishness in Finland. By this time, well above 90% of the islands' inhabitants (stationed military personnel excluded) considered themselves Swedish, in contrast to Mainland Finland, where less than 15% were Swedish speaking. Unlike in Åland, in the previous twenty years, social tensions had also worsened considerably in Finland. The Ålanders' answer was a wish for secession from the Grand Duchy of Finland and the Russian Empire, to which they felt little affiliation, and a request for annexation by Sweden. Sweden's power elite was preoccupied with Sweden's democratization that was recently commenced by a conservative cabinet in order to quench the revolutionary currents among Swedish workers. To that effect, Sweden got a new liberal prime minister, and for the first time socialists in the cabinet. Although activist circles close to the royal court were enthusiastic towards the Ålanders' plea for Swedish support, the activists had lost their political influence in 1916, and ultimately also the ear of King Gustav V. Representatives for the Ålanders were fed sympathetic words and empty phrases. The Finnish Civil War starting in January 1918, initially did not change this situation. Sweden's Social Democrats had the year before purged the revolutionaries from the party, and were sympathetic but unsupportive of the socialist republic in Finland. Their coalition partners in the cabinet, the Liberals, were rather inclined to sympathize with the White government in Finland, but they were traditionally neutralist and additionally rather suspicious of their Finnish counterparts. Exaggerated reports of civilian apprehension concerning the approaching combatants of the civil war resulted in the dispatch of a minor Swedish naval expedition, tasked with evacuating civilians who wished to leave. It turned out that no civilians wished evacuation, but the naval commander proudly brokered an end to hostilities and remained on Fasta Åland as a peace keeping force. It is evident that the chain of command was considerably more inclined towards activism than the Socialist Minister of Defence, who in turn was persuaded to be considerably more supportive of intervention than his cabinet colleagues. It is less clear to what degree other cabinet members were briefed in between cabinet meetings, or even whether they had a say. Stockholm did not perceive anything of moment, and anything that happened was unintended by the government and well intentioned by the naval officer in charge. The White government in Vaasa saw it differently. They were well informed about activist desires to re acquire the Åland Islands, since many of the Swedish military officers who volunteered to come to White Finland's support were close to the leading activists. The White government was alarmed by the arrival of Swedish troops on Finnish soil, and suspicious of Sweden's Socialist Minister of Defence. A German naval force was urgently asked to remove the Swedish troops from Åland.
Саяси дағдарыс
Швед социал-демократтарының жетекшісі Хьялмар Брантинг бұл мәселені таза халықаралық құқық тұрғысынан шешуді жөн көрді. Финляндия кабинеті бұл позицияны тағылымдық деп бағалады, содан кейін аралдардың Швецияға немесе Финляндияға заңды түрде тиесілігі туралы дау туды. 1921 жылы, аралдар халқының 90 пайызы шведтер болғанына және олардың Швеция құрамына кіруге бірауызды ниет білдіргеніне қарамастан, Ұлттар Лигасы Аланд аралдары Финляндияның бақылауында қалуы керек деген шешім қабылдады. Бұл көбінесе Финляндияның Париждегі министрі Карл Энкельдің дипломатиялық шеберлігімен байланыстырылады, ол сонымен қатар Ұлттар Лигасының өкілі болып табылды және Аланд мәселесін ұсынуға жауапты болды. Қосымша, мүмкін шешуші еңбегі Финляндияның Жапониядағы елшісі, профессор Г.Ж. Рамстедтқа тиесілі, ол Жапониядағы маңызды шетелдік ықпал етуші болды. Ол Жапонияның Ұлттар Лигасындағы делегациясына Аланд аралдарының шын мәнінде Финляндиямен жалғасқан үздіксіз архипелаг екенін, ал терең сулар оларды Швециядан бөліп тұрғанын жеткізді. Мұндай прецедент Жапонияның Тынық мұхитындағы аралдарды бақылау мүдделеріне оң ықпал ететін еді, сондықтан ол Финляндияға маңызды қолдау көрсетті. Бұл мәселені дипломатиялық жолмен шешуді қолдаған маңызды тұлғалардың бірі – Ұлттар Лигасының Бас хатшысының орынбасары және Халықаралық бюролар бөлімінің директоры, Халықаралық зияткерлік ынтымақтастық комитетінің төрағасы Нитобе Инадзо болды.
The leading Swedish Social Democrat, Hjalmar Branting, opted for dealing with the issue purely from the standpoint of international law. The cabinet of Finland viewed this position as a purely tactical one, and a dispute over whether the islands rightfully belonged to Sweden or Finland ensued. In 1921, again despite the fact that 90 percent of the islands' population was Swedish — and that they expressed an almost unanimous desire of being incorporated into Sweden — the League of Nations determined that the Åland Islands should remain under Finnish sovereignty, which is often attributed to the skill of its Minister to Paris, Carl Enckell, who also was envoy to the League of Nations as well as in charge of Finland's presentation of the Åland question. The additional, perhaps decisive, merit is attributed to Finland's Envoy to Japan, professor G. J. Ramstedt, who was an important foreign influencer in Japan, managed to point out to the Japanese delegation in the League of Nations that the Åland Islands are in fact a continuous archipelago that joins it with Finland, and furthermore, that deep sea waters separate them from Sweden. Japan's own interests in controlling Pacific islands would be aided by such a precedent, and it consequently gave important support to Finland. Also, one of the important proponents of a diplomatic solution to the case was Nitobe Inazō, who was one of the Under Secretaries General of the League and the director of the International Bureaux Section, in charge of the International Committee on Intellectual Cooperation.
Салдары
Швеция мен Финляндия арасындағы байланысты қиындықтар 1930-жылдардың ортасына қарай шешілді, дәл сол кезде Ұлттар Лигасының беделі әлсіреп, халықаралық ахуал нашарлағанын көрсетті. Аланд аралдарының нацистік Германияның немесе Кеңес Одағының бақылауына өтуі мүмкін деген қауіп өте күшті болды, сондықтан Швецияның Сыртқы істер министрі Сандлер Швецияның дәстүрлі бейтараптық саясатына қарамастан, аралдардың ерекше жағдайын сақтап қалуды ұсынды. Толыққанды қорғаныс жоспарлары жасалды, бірақ соңында Швеция аралдардың қорғанысына қатыспауға бекітті.
The interrelated difficulties in the relations between Sweden and Finland were resolved by the mid 1930s, when the weakened authority of the League of Nations signalled a much harsher international mood. The fear of the Åland Islands' falling under the control of Nazi Germany or the Soviet Union was very real, and that is why Sweden's Foreign Minister Sandler proposed retaining the status of the islands despite Sweden's longstanding policy of neutrality. Detailed defensive plans were put forward; however, in the end, Sweden opted not to participate in the defence of the islands.
Аланд аралдарының автономиясы
1920 жылы Финляндия Аланд аралдарына кең ауқымды мәдени және саяси автономия берді. Ұлттар Лигасы бұл шараларды аралдардың швед тілі мен мәдениетін қорғау талаптарын қанағаттандыратындықтан лайықты деп санды. 20 ғасыр бойында арал тұрғындарының саны артып, Финляндияның егемендігі оларға мейірімді, тіпті пайдалы болып көрінді. Ұлттар Лигасында Швециядан күтілген қолдау жетіспегендігі, Швецияның 1930 жылдары Аланд аралдарының бейтарап статусын құрметтемеуі, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін Финляндиямен ортақ тағдыр сезімі туды. Осының нәтижесінде Аландтың Финляндиямен қарым-қатынасы өзгерді: "Финляндияның иелігіндегі швед провинциясы" екенінен "Финляндияның автономды бөлігі" ретінде қабылдануда.
In 1920, Finland granted wide reaching cultural and political autonomy to the Åland Islands. The League of Nations considered these measures as satisfying demands to protect the Islands' the Swedish language and culture. During the course of the 20th century, Finnish sovereignty had been perceived as benevolent, and even beneficial, by increasing numbers of the islanders. Together with disappointment over insufficient support from Sweden in the League of Nations, Swedish disrespect for Åland's demilitarized status in the 1930s, and to some degree a feeling of shared destiny with Finland during and after World War II, this has resulted in a changed perception of Åland's relation to Finland: from "a Swedish province in Finnish possession" to "an autonomous part of Finland".