Кіріспе
Эльфдаль тілі (эльфдаль тілінде övdalsk немесе övdalską, швед тілінде älvdalska немесе älvdalsmål) – Швецияның солтүстік Даларна аймағындағы Эльфдален муниципалитетінің оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан Эльфдален (Эльвдален) ауылында тұратын немесе өскен 3000-ға жуық адамға дейін сөйлейтін солтүстік герман тілі. Қазіргі заманғы солтүстік герман тілдерінің барлығы сияқты, Эльфдаль тілі де Скандинавия тұрғындары мен олардың теңіз арқылы жасаған қоныстарында 1300 жылға дейін сөйленген ежелгі норвег тілінен пайда болған. Орта ғасырдан бері салыстырмалы түрде оқшау дамыды және басқа далекарлиан диалектілеріне қарағанда ежелгі норвег тіліне жақын қалған деп есептеледі. Дәстүрлі түрде швед диалектісі саналғанымен, бірнеше өлшем бойынша батыс скандинавия диалектілеріне жақын, Эльфдаль тілі өзара түсіністік стандарты бойынша жеке тіл болып табылады. Швед және Эльфдаль тілдері арасында өзара түсіністік деңгейі төмен, бірақ Эльфдалендегі білім беру және мемлекеттік басқару швед тілінде жүргізілетіндіктен, ана тілі екі тілді және швед тілінде еркін сөйлейді. Аймақта швед тілін ғана ана тілі ретінде қолданатын, Эльфдаль тілін білмейтін және түсінбейтін тұрғындар да жиі кездеседі.
Elfdalian or Övdalian (övdalsk or övdalską, in Elfdalian, älvdalska or älvdalsmål in Swedish) is a North Germanic language spoken by up to 3,000 people who live or have grown up in the locality of Älvdalen (Övdaln), which is located in the southeastern part of Älvdalen Municipality in northern Dalarna, Sweden. Like all other modern North Germanic languages, Elfdalian developed from Old Norse, a North Germanic language that was spoken by inhabitants of Scandinavia and inhabitants of their overseas settlements during the Viking Age until about 1300. It has developed in relative isolation since the Middle Ages and is considered to have remained closer to Old Norse than the other Dalecarlian dialects. Traditionally regarded as a Swedish dialect, but by several criteria closer to West Scandinavian dialects, Elfdalian is a separate language by the standard of mutual intelligibility. There is low mutual intelligibility between Swedish and Elfdalian, but since education and public administration in Älvdalen are conducted in Swedish, native speakers are bilingual and speak Swedish at a native level. Residents in the area having Swedish as their sole native language, neither speaking nor understanding Elfdalian, are also common.
Жіктеу
Эльфдаль тілі Далекарлиан диалектілерінің немесе жергілікті тілдерінің солтүстік тармағына/Жоғарғы Сильян тармағына жатады. Олар өз кезегінде көне норвег тілінен пайда болған, ал Далекарлиан тілдері сегізінші немесе тоғызыншы ғасырда, яғни солтүстік герман тілдері батыс және шығыс тармақтарына бөлінген шақта, одан айырылуы мүмкін. Эльфдаль тілі (және басқа Далекарль тілдерінің нұсқалары) дәстүрлі түрде швед және дания тілдерімен бірге шығыс скандинавия тілдеріне жатқызылады, себебі Эльфдаль тілінде олармен ортақ бірқатар ерекшеліктер бар. Ларс Левандердің сөзіне сәйкес, Эльфдаль тілінде бір уақытта кездесетін кейбір батыс скандинавия ерекшеліктері – бұл көптеген скандинавия диалекттерінде бұрыннан бар және Кёленнің шығысы мен батысындағы ең консервативті тілдерде сақталған архаикалық белгілер. Дегенмен, Кроонен бұл пікірге қарсы тұрады.
Грамматика
Сильян көлінің солтүстігінде сөйленетін кейбір далекарлиан тілдері сияқты, эльфдаль тілі де көне норвег тілінен бері көп өзгермеген көптеген ескі грамматикалық және фонетикалық ерекшеліктерді сақтайды. Осылайша, эльфдаль тілі далекарлиан тілдерінің ең консервативті және жақсы сақталған нұсқасы болып есептеледі. Орта ғасырдан бері салыстырмалы оқшаулықта дамығандықтан, көптеген лингвистикалық жаңалықтар да осында кездеседі.
Тілдің мәртебесі
2009 жылғы мәлімет бойынша, елфдаль тілінде шамамен 2000 адам сөйлейді және тіл жоғалу қаупінде тұр. Алайда, Швецияда оған азшылық тілі мәртебесі берілуі мүмкін, бұл көптеген қорғау шараларын қамтиды және мектептерде, жазушылар мен суретшілер арасында қолдануын ынталандырады. Швед Парламенті бұл мәселені 2007 жылы қарастыруға тиіс болған, бірақ әлі күнге дейін осы мәселені қараған жоқ. Еуропа Кеңесі Швеция үкіметін елфдаль тілінің мәртебесін жалпы бес рет қайта қарауға шақырды. 2020 жылы сарапшылар комитеті елфдаль тілі Хартияның ІІ бөліміне сәйкес келетінін тұжырымдады және Швеция билігінен келесі мерзімдік есебінде елфдаль тілі туралы ақпаратты қосуды сұрады. Алайда, Швеция Мәдениет министрлігі Еуропа Кеңесіне ұсынған 8-ші мерзімдік есебінде бұл талапты орындамады.
Сақтау және стандарттау
Ulum Dalska, Эльфдаль тілін сақтау ұйымы 1984 жылы Эльфдаль тілін сақтау және құжаттау мақсатымен құрылды. 2005 жылы Ulum Dalska швед билігінен Эльфдаль тілін ресми тіл ретінде мойындау процесін бастады. Råðdjärum, Эльфдаль тілі комитеті 2004 жылдың тамызында Ulum Dalska құрамында құрылды, оның алғашқы міндеті Эльфдаль тілі үшін жаңа стандартты орфографияны жасау болды. 2005 жылдың наурыз айында Råðdjärum жасаған жаңа орфография Ulum Dalska-ның жылдық жиналысында қабылданды. Råðdjärum бес тұрақты мүшеден тұрады: тіл білімі маманы Өстен Даль, диалектолог Гуннар Нистрём, мұғалім Инга Бритт Петерссон, тіл білімі маманы және комитет үйлестірушісі доктор Яир Сапир және тіл білімі маманы Ларс Стинсланд. Ulum Dalska бастамасымен балаларды Эльфдаль тілінде сөйлеуге ынталандыру мақсатында, Älvdalen-дегі барлық мектеп оқушылары тоғызыншы сыныпты бітіріп, Эльфдаль тілінде сөйлей алатынын дәлелдесе, 6000 швед кронасы көлемінде стипендия алады. Ларс Стинсландтың 2010 жылғы Эльфдаль тілінің сөздігінің онлайн нұсқасы 2015 жылдың қыркүйек айында жарияланды. 2016 жылдың наурыз айында швед радиосы Älvdalen қалалық кеңесінің 2016 жылдың күзінен бастап жергілікті балабақша Эльфдаль тілінде ғана жұмыс істейтінін шешкенін хабарлады.
Эльфдалианның есімімен аталған жаңа организмдер
2015 жылы терең теңіздегі жалаңаш молюскалардың Elfdaliana деген жаңа туысы, осы туыстың отбасы үшін бұрын ешқашан хабарланбаған эволюциялық бастапқы белгілеріне сілтеме жасай отырып, Elfdalian тілінің атымен аталды. Бұл, дәл Elfdalian тілінің ежескі скандинав тілінің көне ерекшеліктерін сақтайтыны сияқты.