Кіріспе

Солтүстік-шығыс Кавказ тілі

Батс (Batsbur Mott' немесе Batsba Moṭṭ, сондай-ақ Batsi, Batsbi, Batsb, Batsaw, немесе Tsova Tush) – Солтүстік Кавказдың шағын халқы – батс халқының құрып бара жатқан тілі. Ол Солтүстік-шығыс Кавказ тілдерінің нах тілдер тобына жатады. 1975 жылы 2500-3000 адам осы тілде сөйлеген. Бір ғана диалекті бар. Батс халқы жазба тілі ретінде грузин тілін қолданатындықтан, бұл тіл тек ауызша ғана қолданылады. Бұл тіл нах отбасының басқа екі тілі – шешен және ингуш тілдерімен өзара түсінілмейді.

Тарих

Грузияның солтүстік-шығысындағы таулы аймақ Тушетиде өзін тушетилік деп санайтын төрт тайпа мекендейді: батсбилер (соватшулар), гомецарилер, пирикитилер және чагма-туштар. Тушетиліктердің 50 пайызын цоватшулар құрайды. Бат тілінде бүгінде тек бірнеше жүздей цоватшу тайпасы сөйлейді, ал қалған тайпалар (гомецарилер, пирикитилер және чагма-туштар) тілді жоғалтқан. Топонимдерден алынған мәліметтер басқа үш тушетилік тайпаның бұрын Бат тілінде сөйлегенін көрсетеді, бұл барлық тушетиліктердің бір кезде осы тілде сөйлегенін және уақыт өте Грузин тілі Бат тілінің орнын басып алғанын аңғартады. Таулы жер бедері тушетиліктердің мәдениеті мен дәстүрлерін сақтап келді, бірақ оқшауланған тарихы оларды жазбаға түсіруді қиындатады, себебі өте аз ғана жазбалар сақталған.

Жіктеу

Беттер Солтүстік-Шығыс Кавказ тілдерінің нах тобына жатады.

Географиялық таралуы

Бат тілінде сөйлейтін көптеген адамдар Грузияның Кахетия жазығындағы Земо Алвани ауылында, Ахмета муниципалитетінде тұрады. Тбилисиде және Грузияның басқа да ірі қалаларында да баттардың бірнеше отбасылары бар.

Грамматика

Алғашқы "Батс" тілі грамматикасы, "Über die Thusch Sprache" неміс шығыстанушысы Антон Шифнер (1817–1879) тарапынан жасалды, бұл ғылыми негіздерге сүйенген тұңғыш жергілікті кавказ тілінің грамматикасы болды.