Кіріспе

Андалусия араб тілі (اللهجة العربية الأندلسية) – негізінен 9-15 ғасырларда Аль-Андалуста, Иберия түбегіндегі аймақтарда, тиісінше қазіргі Испанияда 15 ғасырдың аяғына дейін және қазіргі Португалияда 13 ғасырдың ортасына дейін мұсылман үкімдігі кезінде қолданылған араб тілінің бір түрі немесе түрлері. Испанияның католик монархтары Гранада соғысынан кейін бір ғасырдан астам уақыттан соң морисктерді қуғаннан кейін Иберияда бұл тіл жойылды. Іберияда кеңінен қолданылған бұл тілдің пайдаланушыларының қуғынға ұшырауы және жер аударылуы тілдің түбектен бірден жойылуына әкелді. Қуғыннан кейін ол Солтүстік Африкада да белгілі бір деңгейде қолданыла берді, бірақ Андалусиялықтар тез арада олар қашқан Магреб қауымдастықтарына сіңісіп кетті. Аль-Андалустағы араб тілі 13 ғасырға дейін Андалусия роман тілімен (әдетте Мосараб тілі деп аталады) екі тілділік жағдайда өмір сүрді. Ол сондай-ақ диглоссиямен сипатталды: стандартты жазба араб тілінен басқа, сөйлеу тілінің түрлері қалалық, білімді идиолект пен кем өтімді халықтың тіліне бөлінетін. Сөйленетін Андалусия араб тілінің ерекше ерекшеліктері болды. Бұл тіл, әдеттегі араб тілінен ішкі пассивті дауысты дауыстау арқылы сақталғандығымен, басқа сөйлеу диалекттерінен ерекшеленеді. Роман тілдерімен байланыс нәтижесінде сөйленетін Андалусия араб тілі жаңа фонемаларды қабылдады және дауысты ұзындығын екпінмен алмастырды (мысалы, Андалуси орнына Андалуси). Басқа Магребтік араб тілдері сияқты, бірінші жақтың өткен шақ сипаты стандартты араб тіліндегі көпше түрге ұқсас n (نلعب nalʿab 'Мен ойнаймын') префиксімен белгіленді, бұл аналогтық бірінші жақтың өткен шақ көпше түрін ū (نلعبوا nalʿabū 'біз ойнаймыз') жұрнағымен құруға мүмкіндік берді.

Шығу тегі

Мұсылмандықтардың 711 жылы Испанияны жаулауы, Мұхаммедтің өлімінен кейін шамамен бір ғасыр өткен соң, бірнеше мың араб тайпаларын және одан да көп, жартылай арабтанған Амазигтерді қамтыды, олардың көпшілігі араб тілін аз немесе мүлдем білмейтін. Консуэло Лопес Морилластың сөзінше, "осы халық андалуз араб тілінің пайда болуының бастауын салды". Кордовалық Альвар 9 ғасырда христиандардың латын тілін қолдануын тоқтатқанына қайғырса, Ричард Бульеттің бағалауынша, Абдул Рахман III 961 жылы қайтыс болған кезде әл-Андалустың халқының тек 50% ғана ислам дінін қабылдаған, ал 1100 жылы бұл көрсеткіш 80% жеткен. 1260 жылға қарай Ибериядағы мұсылмандық аумақтар Гранада әмірлігімен шектелді, онда халықтың 90% астамы ислам дінін қабылдады және араб-романс екі тілділігі жойылып кеткен сияқты. Әл-Андалустың тұрмыстық араб тілі, әсіресе зажал поэзиясы, мақал-мәтелдер мен афоризмдерде қолданылуымен, сол замандағы араб тілінің нұсқаларының арасында ерекше көзге түсті. Бұл жағдай 17 ғасырдың басында морискилердің толықтай қуылғанға дейін сақталды.

Мұра

Андалуз араб тілі бүгінге дейін Андалуз классикалық музыкасында қолданылады және Тунис шаһары Сфакс, Мароккодағы Рабат, Сале, Фес, Тетуан және Танжер, Алжирдегі Недрома, Тлемсен, Блида, Джиджел және Черчелл, сондай-ақ Египеттегі Александрия сияқты қалалардың диалектілеріне маңызды ықпал етті. Андалуз араб тілі Андалуз роман тіліне ("мозараб"), испан тіліне, еврей-испан тілінің нұсқаларына, каталан, валенсия, балеар, португал, классикалық араб тіліне, сонымен қатар марокко, тунис, египет, хасани және алжир араб тілдеріне де әсер етті.

Есімдіктің жынысы

Андалусия араб тіліндегі кейбір есімдер роман тіліндегі сәйкес терминдердің жынысына қарай өз жынысын өзгертті, мысалы, әйелдік араб есімдері ʿayn (عين 'көз') және shams (شمس 'күн') ал-Андалуста ojo және sol сәйкес келетін еркек туындыларына айналды. Сондай-ақ, 1505 жылы жарық көрген Arte para ligeramente saber la lengua araviga еңбегі Гранаданың құлауынан кейін жаулап алынған елдердің тілін жаулап алушыларға түсіндіру мақсатында жазылған. Оның соңғы құжаттары – бірнеше шаруашылық жазбалары және 17 ғасырдың басында Валенсияда жазылған бір хат.