Кіріспе
Экстрасенсорлық қабілеттері бар адам. Психик – бұл экстрасенсорлық қабылдау (ЭСП) сияқты парапсихологияға негізделген күштерді пайдаланып, қалыпты сезімдерден тыс жасырылған ақпаратты анықтаймын деп мәлімдейтін, әсіресе телепатия немесе болжам жасау қабілетіне қатысты адам, немесе психокинез немесе телепортация сияқты табиғи заңдармен түсіндірілмейтін іс-әрекеттер жасайтын адам. Көптеген адамдар психикалық қабілеттерге сенсе де, ғылыми консенсус мұндай күштердің бар екеніне дәлел жоқ екенін және осы практиканы жалған ғылым деп санайды. "Психикалық" сөзі мұндай қабілеттерді сипаттау үшін сын есім ретінде де қолданылады. Психиктер әртүрлі қызметтермен айналысатын адамдарды қамтиды. Олардың кейбіреулері – театр өнерпаздары, мысалы, сахналық фокусниктер, олар ойын-сауық мақсатында осындай қабілеттердің көрінісін тудыру үшін түрлі әдістерді қолданады, мысалы, илузия, суық оқу және ыстық оқу. Психиктер ретінде таныстырылатын адамдар клиенттерге кеңес беру және бағдар беру үшін үлкен индустрия мен желі құрылған. Белгілі психиктердің қатарында Эдгар Кейси, Инго Сванн, Питер Хуркос, Джанет Ли, Мисс Клео, Джон Эдвард, Сильвия Браун және Тайлер Генри бар. Психикалық күштер психикалық детективтер тарапынан айтылады және психикалық археология, тіпті психикалық хирургия сияқты практикаларда қолданылады. Сынаушылар психикалық күштерді қасақана алдауға немесе өзіндік алдануға байланыстырады. 1988 жылы АҚШ Ұлттық ғылым академиясы осы тақырып бойынша баяндама жасап, "парапсихологиялық құбылыстардың бар екендігіне 130 жыл бойы жүргізілген зерттеулердің ғылыми негіздемесі жоқ" деген қорытындыға келді. Бір зерттеуде жақында жарияланған парапсихологиялық эксперименттерді қайталауға тырысты, олар алдын ала білудің бар екенін көрсететіндей болды. Нәтижелерді қайталауға жасалған әрекеттер, есте сақтау сынағын орындауды қамтыды, оның мақсаты – тесттен кейінгі ақпарат оның нәтижесіне әсер ететінін анықтау, "маңызды нәтижелер бермеді" және осылайша "осы сияқты психикалық қабілеттің бар екенін қолдамайды". Психиктер кейде ғылыми фантастика мен фантастика әдебиетінде кездеседі. Психикалық күштерге ие кейіпкерлерді бейнелейтін шығармалардың мысалы ретінде "Жұлдызды соғыстар" франшизасын атауға болады, онда болашақты көре алатын және телекинез арқылы заттарды қозғалта алатын "Күшке сезімтал" жандар бар, сондай-ақ "Данжон және Дракон" және Стивен Кингтің кейбір туындылары да бар.
A psychic is a person who claims to use powers rooted in parapsychology such as extrasensory perception (ESP) to identify information hidden from the normal senses, particularly involving telepathy or clairvoyance, or who performs acts that are apparently inexplicable by natural laws, such as psychokinesis or teleportation. Although many people believe in psychic abilities, the scientific consensus is that there is no proof of the existence of such powers, and describes the practice as pseudoscience. The word "psychic" is also used as an adjective to describe such abilities. Psychics encompass people in a variety of roles. Some are theatrical performers, such as stage magicians, who use various techniques, e. g., prestidigitation, cold reading, and hot reading, to produce the appearance of such abilities for entertainment purposes. A large industry and network exist whereby people advertised as psychics provide advice and counsel to clients. Some famous psychics include Edgar Cayce, Ingo Swann, Peter Hurkos, Janet Lee, Miss Cleo, John Edward, Sylvia Browne, and Tyler Henry. Psychic powers are asserted by psychic detectives and in practices such as psychic archaeology and even psychic surgery. Critics attribute psychic powers to intentional trickery or to self delusion. In 1988 the U. S. National Academy of Sciences gave a report on the subject and concluded there is "no scientific justification from research conducted over a period of 130 years for the existence of parapsychological phenomena". A study attempted to repeat recently reported parapsychological experiments that appeared to support the existence of precognition. Attempts to repeat the results, which involved performance on a memory test to ascertain if post test information would affect it, "failed to produce significant effects" and thus "do not support the existence of psychic ability" of this kind. Psychics are sometimes featured in science fiction and fantasy fiction. Examples of fiction featuring characters with psychic powers include the Star Wars franchise, which features "Force sensitive" beings who can see into the future and move objects telekinetically, along with Dungeons & Dragons and some of the works of Stephen King, amongst many others.
Этимология
"Психикалық" сөзі грек тіліндегі psychikos ("ақыл" немесе "менталдық") сөзінен туындаған, және шала адам ақылына немесе психикасына қатысты (мысалы, "психикалық толқу"). Грек тілінде бұл сөз "жан" деген мағынаны да білдіреді. Грек мифологиясында Психе атты қыз адам жанының қасиеттендірілуі болып есептеледі. Латын тіліндегі psȳchē сөзінің түбірі грек тіліндегі psȳchḗ сөзінен шыққан, сөзбе-сөз "демалыс", psȳ́chein сөзінен туындаған, яғни дем алу немесе соққы беру (содан, тірі болу). Француз астрономы және спиритуалист Камиль Фламмарион бұл сөзді ("психикалық") алғаш қолданған деп саналады, ал кейіннен 1870 жылдары Эдвард Уильям Кокс оны ағылшын тіліне енгізді.
Ертедегі көрушілер мен пайғамбарлар
Көрерлік пен болжам жасаудың күрделі жүйелері ежелгі заманға дейін барып жетеді. Ежелгі цивилизациялардың ең көп танымал болжам жасау жүйесі – астрология болған, онда оның іскерлері аспан денелерінің өзара орналасуы адамдардың өміріне түсінік бере алады және тіпті олардың болашақ жағдайларын болжауға көмектеседі деп сенген. Кейбір болжам жасаушылар осы күрделі жүйелерді пайдаланбастан (немесе олармен бірге), болашақты тікелей сезіну немесе көру арқылы болжам жасай алады деп айтылған. Бұл адамдар көрегендер немесе пайғамбарлар ретінде танымал болды, ал кейінірек олар көзқарасшылар (француз сөзі "ашық көру" немесе "ашық сезіну" дегенді білдіреді) және экстрасенстер ретінде танылды. Көрегендер ерте цивилизацияда маңызды рөл атқарды, олар кеңесшілер, діни қызметкерлер және төрешілер ретінде қызмет етті. Пайғамбар рөлі ежелгі мәдениеттерде үнемі кездесетін. Мысырда Мемфисте күн құдайы Раның діни қызметкерлері көрегендер ретінде танымал болды. Ежелгі Ассирияда көрегендер "набу" деп аталатын, яғни "шақыру" немесе "хабарлау" деген мағынаны білдіретін. Пифияның жер бетінен көтерілген булардың әсерінен мас күйде оракулдарды айтқаны және оның сөздері Аполлонның дауысы деп саналғаны, ал діни қызметкерлер грек әдебиетінде сақталған жұмбақ пайғамбарлықтарға айналдырғаны айтылады. Басқа ғалымдар бұл уақыттан қалған жазбалар Пифияның түсінікті сөйлегенін және өз дауысымен пайғамбарлық айтқанын көрсетеді деп санайды. Пифия – ғибадатхананың діни қызметкерлерінен таңдалған әйелдердің кезек-кезегімен атқаратын лауазымы болған. Соңғы жауап 393 жылы император Феодосий I-нің түркі дінінің ғибадатханаларының жұмысын тоқтату туралы бұйрығымен алынған. Жақында жүргізілген геологиялық зерттеулер Пифияның шабыттанатын күйіне этилен газы себеп болуы мүмкін деген болжамды тудырды. Психикалық қабілет деп саналатын ең танымал тарихи сілтемелердің бірі – Мишель де Нострадамус (1503–1566) француз қайта өрлеу кезеңінде жариялаған, көбінесе Нострадамусқа латыншаланған пайғамбарлықтары. Нострадамус – француз дәрігері және көреген, ол дүниежүзіне әйгілі болған және өлімінен кейін басылымнан сирек шыққан пайғамбарлықтар жинағын жазды. Ол ең алдымен 1555 жылы жарық көрген "Пророчестволар" атты кітабымен танымал. Оның жазба еңбектерінде кем дегенде 6338 төрттік немесе пайғамбарлық, сондай-ақ кем дегенде он бір жылдық күнтізбе бар екені белгілі. Төрттіктердің көпшілігі апаттармен байланысты, мысалы, оба, жер сілкінісі, соғыс, су тасқыны, шабуыл, кісі өлтіру, құрғақшылық және шайқас – барлығы датасыз. Нострадамус – даулы тұлға. Оның көптеген жақтастары, сондай-ақ танымал баспасөз оған көптеген маңызды дүниежүзілік оқиғаларды болжағандығы үшін құрмет көрсетеді. Оның шығармаларына қызығушылық әлі де жоғары, әсіресе бұқаралық ақпарат құралдарында және танымал мәдениетте. Керісінше, көптеген академиялық ғалымдар әлемдік оқиғалар мен Нострадамустың төрттіктері арасындағы байланыстың көбінесе қате түсіндірулер немесе қасақана жасалған қате аудармалар салдарынан туындайтынын немесе олардың нақты болжау күшінің дәлелі ретінде пайдасыз екенін айтады. Англиялық ана Шиптон жас кезінен-ақ психикалық қабілеттерін көрсетіп, 16 ғасырдағы тарихи оқиғаларды болжады. Кейбір тарихи тұлғалардың психикалық тәжірибелерге бейімділігіне сенім болса, кейбір психикалық қабілеттер кез келген адамға уақыт-уақытпен қол жетімді деп саналды. Мысалы, пайғамбарлық түстерге сенім көптеген ежелгі мәдениеттерде кең таралған және тұрақты болған.
XIX ғасырдағы өрлеу
XIX ғасырдың ортасында қазіргі заманғы спиритизм Америка Құрама Штаттары мен Ұлыбританияда кеңінен таралды. Бұл қозғалыстың ерекшелігі – медиумдар арқылы өлгендердің рухтарымен байланысып, тірілерге көмектесе алады деген сенім болды. Қозғалысқа психикалық қабілеттер туралы әңгімелер де серпіліс берді. Виктория дәуірінде әртүрлі биіктіктерге көтерілу және қайтыс болғандармен сөйлесе алады деген қабілетімен танымал болған Дэниел Дунглас Хоум сияқты, ерекше қабілеттері бар деп саналған адамдардың бірі болды. Спиритизм қозғалысы өріс алған сайын, басқа да ұқсас топтар пайда болды, соның ішінде 1875 жылы Хелена Блаватская (1831–1891) бірлесіп құрған Теософиялық қоғам. Теософия спиритизм элементтерін шығыс мистицизмімен үйлестіріп, 20 ғасырдың басында зор ықпалға ие болды, ал кейіннен 1970 жылдары Жаңа дәуір қозғалысына әсер етті. Блаватскаяның өзі көптеген психикалық күштерге ие екенін айтқан.
ХХ ғасырдың соңы
ХХ ғасырдың соңына қарай, экстрасенстер көбінесе Нью-эйдж мәдениетімен байланысты болды. 1960 жылдардан бастап экстрасенстердің оқулары мен оларға жарнама таралуы жиі кездесті, себебі оқулар ақылы түрде телефон арқылы, үйде немесе экстрасенстер жәрмеңкелерінде ұсынылды.
Сиқырлы қабілеттерге сену
1990 жылы Ұлттық ғылым академиясының мүшелері арасында жүргізілген сауалнамада респонденттердің тек 2% ғана экстрасенсорлық қабылдау ғылыми тұрғыдан дәлелденгенін ойлады, ал тағы 2% осы құбылыстар кейде болатынын айтты. Осы саладағы зерттеулер туралы сұрағанда, 22% оларды тоқтату керек деді, 63% рұқсат етуге, бірақ ынталандырмауға, ал 10% ынталандыруға болады деп жауап берді; нейробиологтар парапсихологияға барлық мамандықтардың ішінде ең қарсы болды. 2005 жылы «Гэллап» ұйымы АҚШ халқының паранормальдік тақырыптарға қатысты сенімдерін зерттеу жүргізді. Сауалнама көрсеткендей, сұрақтың 41 пайызы экстрасенсорлық қабылдауға, ал 26 пайызы болжам жасау қабілетіне сенді. Сауалнамаға қатысқандардың 31 пайызы телепатияға немесе психикалық байланысқа сенетінін білдірді. 2006 жылы Оклахома-Сити университетінің Брайан Фарха және Орталық Оклахома университетінің Гэри Стюард жүргізген зерттеуде 439 колледж студентінен сұрастырғанда, колледждің соңғы курс студенттері мен аспиранттардың психикалық құбылыстарға жаңа түскен студенттерге қарағанда көбірек сенетіні анықталды. Колледж студенттерінің 23 пайызы паранормальдік идеяларға сенетінін айтты. Бұл көрсеткіш жоғары курс студенттері (31%) және аспиранттар (34%) арасында жоғары болды. Сауалнама ғылым студенттерінің әлеуметтік ғылымдар мен білім беру студенттеріне қарағанда психикалық құбылыстарға сену деңгейі төмен екенін көрсетті. Кейбір адамдар кез келген адамның психикалық қабілеттері болуы мүмкін деп санайды, оларды медитация және болжам жасау сияқты әртүрлі пәндер мен техникаларды оқып үйрену және тәжірибе жинау арқылы белсендіруге немесе күшейтуге болады. Тағы бір кең таралған сенім – психикалық қабілет мұрагерлікпен беріледі, яғни психикалық қабілеті бар ата-ана осы қабілетін балаларына жеткізеді.
Ғылыми фантастика
Психикалық қабілеттер ғылыми фантастикада жиі кездеседі, көбінесе "псионика" терминімен аталады. Олар Альфред Бестердің "Бұзылған адам", А. Э. ван Вогттің "Слан", Энн МакКэффридің "Таланттар" ғаламдық сериясы немесе әлемі, сондай-ақ "Вавилон 5" телесериалы сияқты туа біткен және тұқым қуалайтын қабілет ретінде бейнеленуі мүмкін. Тағы бір жиі кездесетін мотив – психикалық күшті психоактивті препараттар арқылы беру, мысалы, "Дюна" романдары мен "Сканерлер" фильмдерінде (жанама түрде) және StarCraft франшизасындағы әруақтар арқылы. Бірақ Мадлен Л’Энглдің "Есік алдындағы жел" және Роберт А. Хайнлайнның "Жақын шеттегі бейтаныс" шығармаларында психикалық қабілеттерге кез келген адам, егер дұрыс ақыл-ой жаттығуларын орындаса, қол жеткізе алады, бұл алғашқы шығармада "китинг" деп аталады. Көпке таныс фильмдердің бірі – "Сараның бауырына іну". Психикалық кейіпкерлер супергерой комикстерінде де көптеп кездеседі, мысалы, Жан Грей, Профессор Х және Эмма Фрост, сондай-ақ Marvel Comics' X-Men комиксінен тағы да көптеген кейіпкерлер. Дисней арнасының "Рейвен, өте тамаша!" және оның спин-оффы "Рейвеннің үйі" сериалындағы Рейвен Бакстер мен Букер Бакстер де осындай кейіпкерлердің қатарында. Дисней арнасының түпнұсқа сериалы "American Dragon: Jake Long" қайта-қайта пайда болатын Кара мен Сара кейіпкерлерін ұсынады, олар Дельфи оракулының ұрпақтары болып табылатын егіз экстрасенстер, олардың көріп тұрғандарының өзі де олардың мінездеріне қайшы келеді (Кара – тек оң көріністерді көретін гот, ал Сара тек жағымсыз көріністерді көргеніне қарамастан әрдайым көңілді).
Сын-пикір және зерттеу
Парапсихологиялық зерттеулер психокинезді тексеру үшін кездейсоқ сан генераторларын, Ганцфельд экспериментінде экстрасенсорлық қабылдауды тексеру үшін жеңіл сенсорлық депривацияны және АҚШ үкіметімен келісімшарт бойынша жүргізілген зерттеу сынақтарын пайдаланды. Эд Дж. Грейсли сияқты сыншылар бұл дәлелдер қабылдау үшін жеткіліксіз дейді, себебі психикалық құбылыстардың ішкі ықтималдығы өте төмен. Психикалық құбылыстарға қатысты ұсынылған дәлелдер ғылыми қабылдау үшін жеткілікті түрде тексерілмеген, және психикалық оқиғалардың айтылған жағдайлары үшін көптеген паранормальды емес баламалы түсіндірмелер бар. Парапсихологтар, әдетте, психикалық қабілетке қатысты кейбір дәлелдер бар деп санайды, және психикалық қабілет жоқ деп санайтын сыншылармен келіспейді, сондай-ақ медиумизм сияқты танымал психикалық құбылыстардың көптеген жағдайларын салқын оқу, ыстық оқу немесе тіпті өзін-өзі алдау сияқты паранормальды емес әдістерге жатқызуға болады. Салқын оқу әдістеріне психиктердің жағымпаздық көрсетуі, адам туралы сипаттамаларды, мәлімдемелерді немесе болжамдарды қасақана бұлыңғыр және түсініксіз етуі, және психик аудитория жауап бермейді деп ойлағанда жасырын түрде басқа болжамға өтуі жатады. Джеймс Рэнди, Ян Роуленд және Деррен Браун сияқты фокусниктер танымал экстрасенстердің әдістеріне ұқсас техникаларды көрсетті, бірақ олар паранормальды емес, физикалық және психологиялық түсіндірмелер ұсынады. 2008 жылдың қаңтар айында нейросуретке түсіруді қолданатын зерттеудің нәтижелері жарияланды. Эксперименттік жағдайларды ең қолайлы ету үшін зерттеуге тиісті эмоционалдық стимулдар енгізілді және қатысушылар биологиялық немесе эмоционалдық жағынан туысқан, мысалы егіздер болды. Эксперимент телепатия, көрегендік немесе болжам пайда болған жағдайда оң нәтижелер беру үшін жоспарланған, бірақ осыған қарамастан, психикалық және психикалық емес стимулдар арасында ешқандай ерекшеленетін нейрондық жауаптар табылмады, ал бірдей стимулдардағы өзгерістер мидың белсенділігінің күтілетін үлгілеріне әсер етті. Зерттеушілер "Бұл нәтижелер паранормальды психикалық құбылыстардың бар екеніне қарсы ең мықты дәлел болып табылады" деген қорытындыға келді. Джеймс Алкок зерттеушілерді осы мәлімдеменің сөздеріне қатысты ескертіп, сақтық танытты. Сильвия Браунның жоғалған адамдар және кісі өлтіру істері бойынша болжамдарын егжей-тегжейлі зерттеу оның 85%-дан астам дұрыс екендігі туралы қайта-қайта айтқандарына қарамастан, "Браун тіпті бірде-бір жағдайда көбінесе дұрыс болған жоқ" екенін көрсетті. Телевизиондық экстрасенстер туралы Джеймс Андердаун студияда экстрасенстерді сынау қиын дейді, себебі бақылауға алынған көптеген факторлар бар: экстрасенс түсірілім алаңындағы кез келген адамнан көмек алуы мүмкін. Редактор бәрін бақылайды; олар продюсердің нұсқауына байланысты экстрасенстің беделін жоғарылату немесе әжуалауға мүмкін. Independent Investigations Group Джон Эдвард пен Джеймс Ван Прагты зерттеу барысында аудиотаспаға жазылған және эфирге таратылған мәлімдемелердің "дәлдігі жағынан айтарлықтай ерекшеленетінін" анықтады. Олар қате болжамдардан құтылуда. Ричард Сондерс, Австралиялық скептиктердің бас зерттеушісі, сондай-ақ The Skeptic Zone подкастының продюсері және жүргізушісі "Өзін-өзі жариялаған экстрасенстер болашақтағы оқиғаларды кездейсоқтықтан гөрі үлкен дәлдікпен болжай ала ма?" деген сұраққа жауап іздеді. Осы сұраққа жауап беру үшін ол "Ұлы Австралиялық экстрасенстердің болжам жобасын" бастады. 12 жыл бойы Саундерс, содан кейін Саундерс және оның халықаралық скептиктер тобы – Мишель Бийкерсма, Келли Берк, Сьюзан Гербик, Адриенн Хилл, Луис Хиллман, Венди Хьюз, Паула Лаутербах, доктор Энжи Маттке, Роб Палмер және Леонард Трамиел – Австралияның жарияланған медиасында психикалық немесе басқа паранормальды болжамдар жасаған адамдарды іздеді. Болжамдарды талдау нәтижелері бойынша экстрасенстердің болжамдарының 11%-ы дұрыс, 35%-ы қате болды, ал кейбір болжамдар сипаттау үшін тым тұйық (19%) немесе болжамдалған нәтиже күтілетіндей анық болды (15%). Болжамдардың 2%-ын жіктеу мүмкін болмады. Бір әйел 10 апта ішінде экстрасенске 41 642 доллар берген. Әйел Палмерден көмек сұрап, ол оны Боб Ньягардқа, психикалық алаяқтық істеріне маманданған жеке тергеушіге жолдады. Палмер бұрын Ньягард және оның жұмысы туралы мақалалар жазған. Психикалық алаяқтық істерді қылмыс ретінде соттау қиын болып көрінеді. Палмер "біреу заң органдарына осы типтегі алаяқтықтың құрбаны болғанын хабарласа, көбінесе оларға бас тартуға және бұл азаматтық мәселе екенін айтуға болады" дейді. Палмер содан әрі Томас Джон және басқа да танымал "экстрасенстер" туралы, олардың алаяқтық екені дәлелденгені туралы әңгімелейді. Скептик-активист Сьюзан Гербик экстрасенстердің әсерлерін жасау үшін қолданатын бірқатар техникаларды қысқаша сипаттады.